MUSAKOLA-ZIGARROLA. Istorioak

 

Nire blog desberdinetan Musakola edo Zigarrolari buruz idatzitakoak bildu nahi izan ditut sarrera bakar batera. Orain artekoak eta aurrerantzean agertzen joango direnak ere, hementxe aurkituko ditu irakurleak, “MUSAKOLA-ZIGARROLA. Istorioak” etiketaren barruan.

 Argazkikoa: Kataide baserria. Historia.

Etorkizuna etorkizun blogean

ZIGARROLA IZENA NONDIK?

http://txemax.blogspot.com/2011/01/normal-0-21-zigarrola-izena-nondik-ote.html

 NEKAZARIRIK GABEKO SAN ISIDRO

https://txemax.blogspot.com/2023/05/nekazaririk-gabeko-san-isidro.html

Hots begi danbolinak blogean

SAN ISIDRO JAIAK: 2023an EHUN URTE

https://txemax3.blogspot.com/2019/03/san-isidro-jaiak-2023an-ehun-urte.html

SAN ISIDROREN HIMNOA

https://txemax3.blogspot.com/2016/05/arrasateko-san-isidroren-himnoa.html

SAGASTI ETXEA EDO ETXEZARRETA

https://txemax3.blogspot.com/2014/10/sagasti-etxea-edo-etxezarreta.html

SAGASTI ETXEATIK EXEZARRETARA

https://txemax3.blogspot.com/2019/10/sagasti-etxeatik-etxezarretara.html

RAFAEL ARIZA ETXEZARRETA

https://txemax3.blogspot.com/2014/10/rafael-ariza-etxezarreta.html

SAGASTI ETXEKO LIBURUTEGIA

https://txemax3.blogspot.com/2014/10/sagasti-etxeko-liburutegia.html

MUSAKOLAKO ITURRIAK

https://txemax3.blogspot.com/2022/05/musakolako-iturriak-1980.html

ZELETA BASERRIKO ERAILKETA

https://txemax3.blogspot.com/2022/02/zentsua-arrasaten-1887.html

MUSAKOLAKO BATZOKIA 1934

https://txemax3.blogspot.com/2019/07/musakolako-batzokia-1934.html

LUIS DEL HIERRO

https://txemax3.blogspot.com/2018/10/luis-del-hierro-arrasateko-bizilaguna.html

 MUSAKOLAKO SAN ISIDRO ELIZA

https://txemax3.blogspot.com/2015/05/musakolako-san-isidro-eliza-70-urte.html

ARRASATEKO AZKEN ERROTA ETA ERROTARIA

https://txemax3.blogspot.com/2021/12/arrasateko-azken-errota-eta-errotaria.html

ZIGARROLAKO AXERI BASERRIA. ZAHARRENA?

 https://txemax3.blogspot.com/2023/02/zigarrolako-axeri-baserria-zaharrena.html

ZIGARROLA - MUSAKOLA

https://txemax3.blogspot.com/2023/03/zigarrola-musakola.html

SAN ISIDRO JAIAK: EHUN URTE

https://txemax3.blogspot.com/2023/05/san-isidroko-jaiak-ehun-urte.html

1949arrasate blogean

MUSAKOLATIK KALERA / DE MUSAKOLA A LA CALLE

https://1949arrasate.blogspot.com/2015/05/musakolatik-kalera-de-musakola-la-calle.html

MUSAKOLA 1951

http://1949arrasate.blogspot.com/2015/03/musakola-1951.html

SAN ISIDROTAN - EN SAN ISIDRO

http://1949arrasate.blogspot.com/2021/05/san-isidrotan-en-san-isidro.html

ZIORLAN JO TA KE - LABORANDO EN ZIGARROLA. 1959

http://1949arrasate.blogspot.com/2021/05/ziorlan-jo-ta-ke-laborando-en-zigarrola.html

ZIGARROLA ELURTUA 1955 ZIGARROLA NEVADO

http://1949arrasate.blogspot.com/2021/01/grupo-san-juan.html

SAN ISIDRO

http://1949arrasate.blogspot.com/2020/05/san-isidro.html

ZIORLAKO NESKAK / CHICAS DE ZIGARROLA. 1956

http://1949arrasate.blogspot.com/2019/11/ziorlako-neskak-chicas-de-zigarrola-1956.html

EZKONTZA SAN ISIDRON - BODA EN SAN ISIDRO

http://1949arrasate.blogspot.com/2019/05/ezkontza-san-isidron-boda-en-san-isidro.html

GERRAKO FRONTEAN / EN EL FRENTE DE GUERRA

http://1949arrasate.blogspot.com/2019/03/gerrako-frontean-en-el-frente-de-guerra.html

SAN ISIDROTAN FUTBOLEAN / POR SAN ISIDRO JUGANDO AL FUTBOL

http://1949arrasate.blogspot.com/2018/05/san-isidrotan-futbolean-por-san-isidro.html

KARNABALETAKO MARTITZEN ELURTUA // MARTES DE CARNAVAL NEVADO

http://1949arrasate.blogspot.com/2014/03/karnabaletako-maritzen-elurtua-martes.html

POXPOLINAK

http://1949arrasate.blogspot.com/2013/05/poxpolinak.html

MAIATZAREN 15: ARRIARAN II TXAPELDUN. Musakolatik Udaletxera

http://1949arrasate.blogspot.com/2022/05/maiatzaren-15-arriaran-ii-txapeldun.html

ZIGARROLA HEDATZEAR – ZIGARROLA A PUNTO DE EXPANSIÓN

http://1949arrasate.blogspot.com/2023/01/zigarrola-hedatzear-zigarrola-punto-de.html

OSINAKO ZEZIAGA-OLALDE SAGA

http://1949arrasate.blogspot.com/2023/01/osinako-zeziaga-olalde-saga.html

ZIGARROLAKO UNION CERRAJERAREN ETXEETAKO JABEAK - PROPIETARIOS DE CASAS DE UNION CERRAJERA EN ZIGARROLA

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/02/union-cerrajeraren-etxeetako-jabeak.html

 SAN LORENZOKO ETXEAK - CASAS DE SAN LORENZO

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/02/san-lorenzoko-etxeak-casas-de-san.html

ETXE BERRIAK - NUEVAS CASAS

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/03/etxebizitza-berriak-1951-nuevas.html

ITURRIPEKO BIDEAN - CAMINO DE ITURRIPE

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/04/iturripeko-bidean-camino-de-iturripe.html

BIDEA IREKITZEN - ABRIENDO CAMINO

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/04/san-isidrori-bidea-irekitzen-abriendo.html

SEI ZIREN SEI - SEIS ERAN SEIS

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/05/sei-ziren-sei-seis-eran-seis.html

ELISA LASA MUSAKOLAKO LEHEN MAISTRA

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/05/elisa-lasa-musakolako-lehen-maistra.html

ZIGARROLA - MUSAKOLA

Musakola eta Zigarrola, kontzeptu berdinaren adierazleak al dira? Ni baiezkotan nago, nahiz eta suposamenduen munduan denek balio duten modu bertsuan. Zigarrolari buruz aspaldi idatzi nuen eta ez noa berriz ere errepikatzera, nahiz eta gogoratu behar den zearr-ola-ren eratorria dela, argi eta garbi, hau da erreka ondoko ola handia.

Musakola, berriz, nire uste apalean masuka hitzaren eratorria da. Masuka-ola-tik samur asko ondoriozta daiteke Musakola. Masukera, berez, beste ola mota bat da, agian txikiagoa zerraola baino, baina burdina modu industrialean ekoizten zuena, lehen fase batean. Jose Antonio Azpiazu ikerlearen “El acero de Mondragón en la época de Garibay” liburuan dioenez,  “Las instalaciones que reducían el mineral de hierro y obtenían raya se llamaban en Mondragón “masuqueras” Eta gehitzen du, herrian bazirela horietako lau, eta auzoko hurbilena Legarrekoa zela. Izango al zen lehen besteren bat auzoan? Zeharrolaren tokian XIII. gizaldiaren inguruan masuka-olarik izan al zen? Orain arte, erantzunik gabeko galderak dira.

 Baina zer zen masuka?

Arrasate 1260an Mondragon bihurtu eta handik bi urtetara, Alfontso X.ak beste dokumentu bat sinatu zuen (goikoa), adieraziz: “Por fazer bien e merçed al conçeio de Mondragón, quítoles aquella emienda que me solien dar de las massucas del fierro por cada Pascua, que me las non den”  Masuka burdinezko barra al da? Horixe ondoriozta daiteke, ene ustez, aurreko dokumentu zaharretik, Musakola eta Zigarrola izendapenen euskarri idatzietara heldu aurretik.

Izan ere, historia idatzian Zigarrola eta Musakola agertzen zaizkigu, izendapen desberdinekin. Jose Luis Ormaetxearen “Arrasateko Toponimia” liburuan, 1452ra igo gaitezke eta bertan Pedro de Çihorrola pertsonaia daukagu. Ordutik, deitura Çigorrola (errota), Çiorrola, Sigorrola, Zigorrola izendepenetatik igaro da.

Musakolaren lehen agerpena, berriz,  1461ekoa da, Musacola eta  hitzaren ordudaniko eratorriak ez dira hain desberdinak izan.

Jakina, bataren eta bestearen ahozko hizkuntza-ibilbideak XV.ean baino lehenago hasi ziren eta biek, lehen erregistro idatzietara heldu aurretik, aldatuak zituzten jatorriko izendapenak.

Eta sarreratxo honen ostean, azken urteotan Zigarrola-Musakolari buruz idatzi dudanerako topalekua egingo dut. Aurrerantzean argitaratuko dudana ere hementxe islatuko da.

ZIGARROLA ETA MUSAKOLA NIRE IDAZKIETAN

Etorkizuna etorkizun blogean

ZIGARROLA IZENA NONDIK?

http://txemax.blogspot.com/2011/01/normal-0-21-zigarrola-izena-nondik-ote.html

Hots begi danbolinak blogean

SAN ISIDRO JAIAK: 2023an EHUN URTE

https://txemax3.blogspot.com/2019/03/san-isidro-jaiak-2023an-ehun-urte.html

SAN ISIDROREN HIMNOA

https://txemax3.blogspot.com/2016/05/arrasateko-san-isidroren-himnoa.html

MUSAKOLAKO ITURRIAK

https://txemax3.blogspot.com/2022/05/musakolako-iturriak-1980.html

ZELETA BASERRIKO ERAILKETA

https://txemax3.blogspot.com/2022/02/zentsua-arrasaten-1887.html

MUSAKOLAKO BATZOKIA 1934

https://txemax3.blogspot.com/2019/07/musakolako-batzokia-1934.html

LUIS DEL HIERRO

https://txemax3.blogspot.com/2018/10/luis-del-hierro-arrasateko-bizilaguna.html

MUSAKOLAKO SAN ISIDRO ELIZA

https://txemax3.blogspot.com/2015/05/musakolako-san-isidro-eliza-70-urte.html

ARRASATEKO AZKEN ERROTA ETA ERROTARIA

https://txemax3.blogspot.com/2021/12/arrasateko-azken-errota-eta-errotaria.html

ZIGARROLAKO AXERI BASERRIA. ZAHARRENA?

https://txemax3.blogspot.com/2023/02/zigarrolako-axeri-baserria-zaharrena.html

ZIGARROLA - MUSAKOLA

https://txemax3.blogspot.com/2023/03/zigarrola-musakola.html

1949arrasate blogean

MUSAKOLATIK KALERA / DE MUSAKOLA A LA CALLE

https://1949arrasate.blogspot.com/2015/05/musakolatik-kalera-de-musakola-la-calle.html

MUSAKOLA 1951

http://1949arrasate.blogspot.com/2015/03/musakola-1951.html

SAN ISIDROTAN - EN SAN ISIDRO

http://1949arrasate.blogspot.com/2021/05/san-isidrotan-en-san-isidro.html

ZIORLAN JO TA KE - LABORANDO EN ZIGARROLA. 1959

http://1949arrasate.blogspot.com/2021/05/ziorlan-jo-ta-ke-laborando-en-zigarrola.html

ZIGARROLA ELURTUA 1955 ZIGARROLA NEVADO

http://1949arrasate.blogspot.com/2021/01/grupo-san-juan.html

SAN ISIDRO

http://1949arrasate.blogspot.com/2020/05/san-isidro.html

ZIORLAKO NESKAK / CHICAS DE ZIGARROLA. 1956

http://1949arrasate.blogspot.com/2019/11/ziorlako-neskak-chicas-de-zigarrola-1956.html

EZKONTZA SAN ISIDRON - BODA EN SAN ISIDRO

http://1949arrasate.blogspot.com/2019/05/ezkontza-san-isidron-boda-en-san-isidro.html

GERRAKO FRONTEAN / EN EL FRENTE DE GUERRA

http://1949arrasate.blogspot.com/2019/03/gerrako-frontean-en-el-frente-de-guerra.html

SAN ISIDROTAN FUTBOLEAN / POR SAN ISIDRO JUGANDO AL FUTBOL

http://1949arrasate.blogspot.com/2018/05/san-isidrotan-futbolean-por-san-isidro.html

KARNABALETAKO MARTITZEN ELURTUA // MARTES DE CARNAVAL NEVADO

http://1949arrasate.blogspot.com/2014/03/karnabaletako-maritzen-elurtua-martes.html

POXPOLINAK

http://1949arrasate.blogspot.com/2013/05/poxpolinak.html

MAIATZAREN 15: ARRIARAN II TXAPELDUN. Musakolatik Udaletxera

http://1949arrasate.blogspot.com/2022/05/maiatzaren-15-arriaran-ii-txapeldun.html

SAN ISIDRO BERRIREKIZ - REABRIENDO SAN ISIDRO

http://1949arrasate.blogspot.com/2022/12/san-isidro-berrirekiz-reabriendo-san.html

 ZIGARROLA HEDATZEAR – ZIGARROLA A PUNTO DE EXPANSIÓN

http://1949arrasate.blogspot.com/2023/01/zigarrola-hedatzear-zigarrola-punto-de.html

SAN ISIDRO BERRIREKIZ - REABRIENDO SAN ISIDRO

http://1949arrasate.blogspot.com/2022/12/san-isidro-berrirekiz-reabriendo-san.html

OSINAKO ZEZIAGA-OLALDE SAGA

http://1949arrasate.blogspot.com/2023/01/osinako-zeziaga-olalde-saga.html

 ZIGARROLAKO UNION CERRAJERAREN ETXEETAKO JABEAK - PROPIETARIOS DE CASAS DE UNION CERRAJERA EN ZIGARROLA

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/02/union-cerrajeraren-etxeetako-jabeak.html

SAN LORENZOKO ETXEAK - CASAS DE SAN LORENZO

https://1949arrasate.blogspot.com/2023/02/san-lorenzoko-etxeak-casas-de-san.html

 Argazkia: Musakolako 1982ko jai egitarauaren aurrealdea

ZIGARROLAKO AXERI BASERRIA, ZAHARRENA?

 

Axeri (Axerikoa) baserri izandakoa

Zigarrolako lagun batek lehengoan galdetu zidan zein ote den auzoko erreferentzia idatzirik zaharrena. Aitortu nion hori zehaztea oso zaila dela, ezina ez esatearren, eta atzera begira jauzi handiak egin daitezkeela toki-izen eta pertsonen deituren aldetik. Baina ziur nago artxiboetako arasetan oraindik atera gabeko izenak gordetzen direla. Auskalo, beraz, zein den auzo hartako izenik adintsuena. Gerta daiteke ere, normala den bezala, idazki zaharretan grafia bihurrian jasota egotea, eta horrek konplikazio gehiago ekartzen dizkio ikertzailearen lanari.

Gaurkoan, dena den, adibide bat jarri nahi dut. Testu zahar batetik aterata, eta gainera ahozko jatorria duena, nolakotasun horrek eskaintzen duen erlatibotasun osoarekin, izan ere ahoz ahoko transmisioak aldaera sor dezake izena idazteko orduan. Baina izan daitekeen guztia alde batera utzita, uste dut adibideak – Arrasateko historia ezezagunean txertatua urrezkoa bailitzan- 1448ko Arrasateko gertaera ilunetara hurbiltzeaz gain, Zigarrolako lagun horrek galdetutakoari buruzko argitxo piska bat dakarrela. Goazen gunera.

Mondragon sortu zeneko zazpigarren mendeurrena ospatzeko, 1960ko maiatzaren 22an Udaletxean Manuel Lekuonak hitzaldi bat eskaini zuen (1) Diodan berezko titulua “Mondragoe sutan. 1448” izan zela.

Lekuona adituak bertsio bitxi bat eman zuen hitzaldian, Zigarrolako baserriei dagokienez XV. mendera arte eramaten gaituena. Eta lerro txiki batzuetan oiartzuarraren tesia aldatu nahi dut hona, hitzaldi hartatik hartuta. On Manuelek dio, 1448ko Arrasateko erreketaren ondorioz entzutetsu egin ziren bertsoetako bat azalduz:

Oin-orrazian luma

Ozaetako Jaun gazteak

laster baten igaro zan

uraz alde bestean.

 

Uraz ara igaro zan

Oñeztar seme lasterra;

Ara-bere lasterrago

Abendañuye “motela”

 

Eskerrik asko ematen deutsat

Andra Santa Mañari

Bera Axeitzan sartu-ta

Etsera bidaldu nau ni.

Abendanuye jarraitzailea itsumustuan oker-bidera eramanez… eta mutilla bere etxera,
Bergarara. Non izan zan, ordea, Abendañuyeren oker-bideratze ori? Santa Maña eliz izandakoaren aurrez-aurre antxen dago, ain eroso, Bergara-bidean, gaur oraindik Aixerixa edo Aixerija deritzan baserri bat. Uraxe ote-dan koplak axeitzat diona, guk pentsatzen. Koplak berak “sartuta” bait-dio… etxeren batean, alegia.”

Lekuonak Axeitza hitzean Axeri irakurtzen du, hots, Zigarrolako bihurgunean oraindik ere zutirik dagoen eraikina. Eta hori azpimarratzeko guran nonbait, “uraz alde bestean” kantatu zuen bertsolari ezezagunak XV. mendean. Hau da,  Bergararantz ihesean zihoan Ozaetako Jaun gazteak – oñaztarra- zubia igaro ondoren bere bideari segitu ziola, atzetik zetorkion Abendañoko “motela” ganboarra zubia pasatu ondoren Axeri baserrira sartzen zen bitartean, iheslaria atzemateko asmoz.  Bergarakoa - “Etsera bidaldu nau ni” - libre geratu zen.

Eta Lekuona euskaltzale handiak - Zigarrola, Axeri eta San Isidro eliza Jose Luis Iñarra erretorearen eskutik ezagutzen zituena bertatik bertara- bere tesian Axeri baserriaren lehen agerpen publikoa markatzen du. Lekuonaren bertsioari askoz logika gehiago ikusten diot, Luis Mitxelena goi hizkuntzalariak bere "Textos arcaícos vascos"enean eskainitakoari baino. 

(1) Udal publizitate-orrian hitzaldiaren titulua agertzen da “El incendio de 1448” nahiz eta kako artean “Conferencia en vascuence” dioen. Berbaldiaren atal desberdinen deskribapena ere badakar… baina hizlariaren izena ahaztu zitzaien. Gertatzen dena da.

Argazkiak: Zuriñe, JMVM