![]() |
| Rikardo Azkoaga "Axal", 1961ean |
![]() |
| "Niño del Barrio" |
Arrasate eta Aramaioko historia txikiaren zehazkizunak eskaintzen ahaleginduko den espazio xumea da HOTS BEGI DANBOLINAK. Eta Pedro Ignacio de Barrutia, Aramaion jaiotako arrasatearrak XVIIIan idatzi bezala, "emaytera dator, milla barrion". Hala bedi.
![]() |
| Rikardo Azkoaga "Axal", 1961ean |
![]() |
| "Niño del Barrio" |
![]() |
| 1888an Bartzelonan |
Vergarajauregui, Resusta y Cia 1869an osatu zenerako sarrailagintzako sektorean bazebiltzan beste fabrikatzaile batzuk , gehien bat tokiko merkatuetara heltzen zirenak. Eta ez zegoen beste biderik, merkatal politikan inbertitzea baino. Horregatik katalogo txukun, erakusgailu apropos eta erakusketetan intziditu zuen enpresak. Horren adibidea da, 1888ko Bartzelonako erakusketan arrakasta handia izan zutela Arrasateko sarrailek.
Gero Unión Cerrajera S.A sortu zen 1906an, eta enpresa berriak politika komertziala areagotu egin zuen, bere merkatua estatutik haratago eraman baitzuen, Europa, Afrika eta Ameriketaraino.
Nik beti erlazionatu dut XX. mendearen Arrasateko modernitatearen esnatzea Unión Cerrajeraren produktu batekin: YALE giltza. Mendetako ohiko giltza – burdin forjatukoa- Estatu Batuetan Yale etxearen profil zerratuko giltzak ordezkatu zuen. Inbentoa UCEMek eskuratu zuen bere produktuetan aplikatzeko eta 1915-36 bitartean estatuko fabrikatzaile bakarra izan zen. Unión Cerrajeraren gaineko historia bat idatzi zuen Iñigo Agirrek bere lanean zioen moduan, enpresak Zaldibarreko instalazioetan pabiloi berezi bat prestatu zuen bere teknikoentzat, begi luze eta espioietatik babestuta egon zitezen.
![]() |
| 1929an Sevillan |
Eta enpresa moderna hartan burututako merkatal estrategiari dagokionez, ondo dago gogoratzea 1929-30ko Sevillako Exposición Ibero-Americana ospakizunean parte hartu zela, beste euskal enpresa batzuekin batera.
Behean Sevillako Erakusketara UCEMek eramandako YALE giltzaren erakusgailua, orduko eta gaurko argazkietan.

Huraxe zen izar produktua, sarrailgintza sektoreko produzkioa bestelakotu zuena.
Yale zeritzan giltzak irauli egin zuen merkatua eta bonbilloen ekoizpenean lan egiten zuten Gregorio Aiala eta Teodoro Etxebarria teknikoek erdi ezkutuan aritu behar zuten, fabrikazio metodoa inork kopia ez zezan.
Aipa dezadan, halaber, Sevillako topaketa erraldoi hartara, Arrasaterekin erabat lotuta zegoen beste enpresa bat agertu zela, nahiz eta instalazioak Errenterian zituen. “Gregorio Echevarria y Compañía S.en C” zen, “Euzkaria” izenarekin ezagutua. Osagai elektroteknikoak ekoizten zituen eta bere ugazabak Arrasateko Elmako Gregorio Etxebarria Zubia, Daniel Arkauz Leibar eta Pantaleon Leibar Egidazu ziren.
Garbi dago, Arrasateko industria beste aro berri batera igaro zela XX. mendearen hasieran eta horixe izan zen geroko garapenaren motorea.
Argazkiak: JMVM
![]() |
| Gaspar Madinabeitia Altube |
![]() |
| Alabarderoen musika banda, desfilean |
![]() |
| Victoria eta Maria Cristina erreginak, 1889.03.27an |
![]() |
| Madrileko Orkestra Sinfonikoa, 1909 |
![]() |
| Luis Maidagan |
![]() |
| 1929ko karroza, erregina eta damekin |
Gaurkoan, ordea, 1961eko ekainaren 23an bizi izan genuenari eman nahi diot toki. Historiako bigarrena izango zen "lehen" danborrada hura hein handi batean Jose Markiegi
jostunari zor zaio. Bera izan zen Udalpeko lagunei komentatu ziena,
urtean behin bederen elkarteko sukaldari eta mahai goxoaren zaleek
olgetarako euren bestelako dohainak kalean erakustea ekintza polita izan
zitekeela. Aukera eman behar zitzaiela Udalpeko bazkideei jai giroan
musikarekin gozatzeko. Iradokizuna aditu, Udalpeko zuzendaritzak onartu
eta antolamendua abian jarri zen.
Joxe “Kasino” Egidazu aukeratu zen antolaketarako arduradun nagusia, eta Udalpeko zenbait bazkidek zehazkizunak ordenan jartzen ihardun zuten zenbait hilabetetan. Kale agerraldiari gorputz duina emango ziotela agindu zioten elkarri ... eta abiapuntu hartako erantzuleek proiekzioa egin zuten hurrengo urteetan hazten joateko... gaur arte. Lehen emanaldi hartarako entseguak Udalpen bertan egin ziren, mahaian eserita, makil, sardexka eta koilareekin joaz.
![]() |
| Danbor eta kupel jole batzuk, Luis Maidagan eta Joxe "Kasino"rekin |
Tren geltokitik abiatu zen danborrada ekainaren 23ko gau hartan eta Nafarroa Etorbidea, Etxe txikiak, Magdalena kalea eta Erdiko Kaletik zehar Plazara agertu zen, danbor eta kupelen hotsa gauerdiko 12etan amatatzeko. Jarraian jaiak segitu zuen, kaleetan eta, zer esanik ez, pozez gainezka zegoen bazkidegoa Udalpe elkartean.
1961eko danborradak bere erregina izan zuen: “Marko Etxebarri”ko Karmele Barandiaran (1). Bera eta bere damak karrozara igo ziren, handik Arrasateko herritarrei euren irribarrea eta alaitasunerako keinu eragilea bidaltzeko.
![]() |
| Erregina, damak eta danborradako hiru eragile nagusiak: Jose Markiegi, Luis Maidagan eta Joxe "Kasino" |
Aurten – iaz bezala- ez da izango kale erakuspenik, ditxosozko birusa dela eta. Jasaten ari garen osasun krisiak gizarte aldaketak ekarriko ote dituen galdegai nagusia delarik, beste itaun txikitxo bat datorkit: eragingo al du koronabirusak danborradaren etorkizunean?
Argazkiak: Karmele Barandiaran, Arantza Velez de Mendizabal, JMVM
Atal batzuk eskaini nahi dizkiot txoko honetan XX. mendeko Arrasateren garapen integralean zerikusi handia izan zuen maisuari. Eta hori zein izan zen jakin badakigu: Felix Arano. Noski, nik idatzitakoa bakarrik bilduko dut, Aranori buruz gehiago eta zabal idatzi baita, eta nire asmoa “Hots begi danbolina” blogean sail bat irekitzea da, besterik gabe, nire ekarpenekin. Batzuk dagoeneko argitaratuta daude eta beste zenbaitzuk atalez emango ditut.
FELIX ARANO ARRASATEN (1902-1927)
PEDRO VITERI ETA BERE EKARPENA GOGORATUZ
FELIX ARANO. MAISU ERAGILEA (2tik lehena)
FELIX ARANO. MAISU ERAGILEA (2tik bigarrena)
ARANO MAISUARI OMENALDIA. 1925
ARANO ARRASATEKO SEMEKOTZAT. 1925
TERESA GARCIA MAISTRA GOGORATUZ
=====..=====
![]() |
| Arano, Elmaren bazkideen batzarra, 1926 |
Baina Arrasaten aurreko lerroak irakurtzen zirenerako, 1929ko apirilaren 23an zendu zen Felix Arano maisua. Galeraren albistea ematen zuen aipatu “La Voz de Guipúzcoa”k biharamunean eta kazetariak idazten zuen:
Gatozen, nolanahi ere, Arano hil eta hurrengo eguneko kronikara. Kazetariak Aranoren nolakotasunak goraipatzen zituen: “Don Félix Arano, hombre afable y bondadoso en su trato intimo, supo fusionar el hogar con la escuela, haciéndose auxiliar por su mujer y su hija en la dura labor de la enseñanza. Comenzó su vida de maestro en las escuelas de Araya (1), de donde pasó a Mondragón, a raíz de la creación de las escuelas Viteri, siendo el primer maestro que tuvo en Guipúzcoa dicha institución. Sus discípulos dieron prueba de su sólida base cultural en varios Centros intelectuales españoles, especialmente en el Ateneo Guipuzcoano, donde llamaron poderosamente la atención por su dominio de las matemáticas. Sus métodos, en efecto, se caracterizaban por su eficacia educativa. Su labor no fue la de un mero instructor, sino la de un pedagogo moderno y científico, en e moderno concepto de esta palabra. Hizo del cálculo mental la base para la educación de la inteligencia, llegando a obtener resultados asombrosos, que dieron al señor Arano justísimo renombre. Sus discípulos llegaban a la vida social dotados de una preparación que les ha hecho destacarse en aquellas actividades a que se han dedicado”
Ar
Hil ondoko omenaldia 1930eko apirilaren 27an
burutu zen. Presiditu zuen zeremonia Rikardo Añibarro arrasatearrak – urtetan Viteri
Fundazioaren Arrasateko batzordeburu izandakoa eta Gipuzkoako Diputazioaren
presidente izendatu berri zena. Eta plaka jarri beharrean, azkenik, busto bat
deskubritu zen, Donostiako Jose Diaz Bueno artistak egina. Azaldu behar dut, Arano hil eta berehala, orduko udal korporazioak baimena eskatu ziola sendiari maisu ohiaren aurpegiaren molde bat egiteko, eta Diaz Buenok hura erabili zuen bere obrarako. Egia da ere, Udalak estatua Udaletxean jartzeko asmoa zuela. Igaro al zuten hura inoiz Udaletxera? Zer gertatu zen irudiarekin?