Pedro Viteri etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak
Pedro Viteri etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak

maiatza 13, 2026

GARIBAYREN JAIOTETXEA, PEDRO BITERI ETA MADINABEITIA



Garibayren jaiotetxea (Lekuonaren marrazkia. 1872)
Duela urte batzuk aritu nintzen txoko honetan Esteban Garibay zenaren jaiotetxeari buruz, Miguel Madinabeitiaren eskutik. Oraingoan gaiarekin segitu nahi dut, baita egile berdinaren idazlanetan oinarritua, iruditzen baitzait zeharo  interesgarria dela noizik behin gure aurrekoen gaineko erreferentziak ematea, oroimeneko arasa ezkutu batean hautsek estalita gera ez daitezen. Horregatik nator berriro 2014ko nire artikulu hartaraino eta azken bi paragrafoak aldatzen ditut ondoan, Miguel Madinabeitiak esandakoak: 

“Deseando yo rendir un homenaje de veneración al ilustre historiador, me propuse dedicarle una lápida conmemorativa. Comunicado mi proyecto a don Vicente de Oquendo, propietario de la casa, no solo lo aprobó con la amabilidad que le caracteriza, sino que se encargó él mismo de mandar construir por su cuenta una lápida que se colocó en 16 de marzo de 1871 y cuya inscripción es la siguiente:


“En estas casas nació Esteban de Garibay y Zamalloa, domingo 9 de marzo de 1533, y en ellas compuso y acabó de escribir a la edad de 32 años la Historia General de España, que por primera vez se publicó en nuestra nación. Fue cronista de Felipe II y murió en Madrid el año de 1599”

Horrela zioen, beraz, udal idazkari arrasatearrak 1872ko abenduaren 8ko “La ilustración española y americana” aldizkarian. Eta Garibayren etxearen gain segitu nahi dudanez gero, honatx nola amaitzen zuen Madinabeitiak kronika hura:


“Puse en estas casas no por usar de una locución antigua sino para dar a conocer que en la época en que el cronista vivió allí con su madre Catalina de Sagurdia, la casa nº 13 y la inmediata nº 15 constituían un solo edificio, como yo me he convencido al reconocerlos interiormente, además de que ambas han sido y son de un mismo propietario. He aquí cómo se describe esta finca en el testamento que el historiador otorgó en Madrid el 17 de Octubre de 1599: “…Dos pares de casas que tenemos en la villa de Mondragón que están las unas juntas de las otras, que alindan con casas que fueron de Juan Gascón y huerta de Martín de Jáuregui”


Así como su padre, Garibay ilustró su pueblo
Esteban Garibay
nativo con cargos honoríficos, de que es fiel testimonio el libro de acuerdos del Ayuntamiento que se custodia en esta dependencia de mi cargo. En 1566 era alférez de los hijos-dalgo de esta villa, y como tal sustentaba armas y caballo al servicio de la provincia. En 1562 era mayordomo de la Cofradía de San Miguel, en la que entonces y hasta nuestros días, no tenía ingreso ninguno que no fuese noble hijo-dalgo de la villa. En 1569 era alcalde de la misma, y ejerció también la judicatura en el propio año, habiendo asistido como procurador juntero a las generales celebradas en San Sebastián. Creo digna de particular mención la coincidencia de que la viuda del cronista, doña Luisa de Montoya, natural de Toledo, ocupase en Valladolid el año 1605 el segundo piso de la casa misma en que vivía el inmortal Cervantes.

Estas particularidades me han ocurrido al haber de decir algo acerca de la casa nativa del ilustre mondragonés, en cuyo obsequio haría algo más si mis recursos estuvieran a la altura de mi voluntad. Por lo mismo, no terminaré este mal pergeñado artículo, sin recordar a mis paisanos o al Ayuntamiento, que se acerca el año 1874 en que corresponden las Juntas Generales de Guipúzcoa a esta villa, y supuesto tenemos un salón digno de la representación del país, sería oportuno añadirle un adorno que le falta, y es el retrato de Garibay”

Horraino Madinabeitiaren deskribapena “La ilustración Española y Americana” egunkarian. Baina hogeita bi urte geroago, 1895eko ekainaren 2an, Garibayren etxearen gaiarekin segitzen zuen eta, gainera, aurrekoaren nondik norakoetara itultzen zen Arrasateko kronika egilea, “El Noticiero Bilbaíno” egunkarian. Aurrekoetan esandakoa errepikatu gabe, noan zehazkizun berrietara, argigarriak direlakoan:

“Fue destruida por un incendio casual ocurrido en la noche del 28 de diciembre de 1873. Verdad es que, como obra de arte, tenía poco que ver; pero con la fama que se conquistó durante tres siglos llamaba la atención de los
Pedro Biteri
viajeros, y en particular de los hombres de letras, y se dio el caso, más de una vez, de detener su carrera elegantes coches, apeándose los que iban dentro, para fijar una mirada en aquellas vetustas paredes.



Cuando el historiador regresó de Amberes en enero de 1572, después de permanecer allí un año y días imprimiendo su obra, renovó la fachada de su casa, adornándola con unos trabajos decorativos de yeso que se han conservado hasta nuestros días, y lo hizo con el exclusivo intento de agrandar la única ventana que daba a la calle, o – valiéndome de su misma frase- con el objeto de abrir una ventana rasgada y colocar en ella un balcón de hierro que, a falta de otro mérito, tenía el de ser el primero que se conoció en el pueblo; y debió de ser así, por cuanto estos objetos se introdujeron de Alemania a principios del siglo XVI; de suerte que no hay para mí balcón que tenga 400 años. Quiero creer que los cristales allí colocados imprimirían también la misma novedad; porque si bien el vidrio se inventó en Inglaterra el año 1180, se colige que el viajero de Amberes no se hubiera cargado en la ciudad de Nantes (Francia) con una mercancía tan frágil, caso de haberla aquí en su país.

Venían siendo tan fantásticas las noticias que el vulgo colgaba al “más ilustre” de los mondragoneses, noticias muy relacionadas con la frase universal de alma de Garibay, de que me ocuparé en otra ocasión, que me propuse firmemente difundir la idea de colocar una lápida conmemorativa en la fachada. De esta idea sembrada por mí (perdóneseme la inmodestia) sacaron partido los representantes de esta villa en las Juntas Generales de la ciudad de Fuenterrabía del año 1869, y el resultado – me complazco en decirlo- fue satisfactorio. Pero las circunstancias políticas que en breve se desarrollaron fueron la causa de que el proyecto quedara relegado al más completo olvido.

Firme en mi propósito y de acuerdo, alguna vez, con el propietario de la casa, que lo era entonces el amigo D. Vicente de Oquendo, se colocó la lápida, no como yo quería el día 9, aniversario del nacimiento del historiador, sino por causas de indolencia de todos, el día 16 de marzo de 1871. La inscripción que redacté fue publicada por el Sr. Soraluce en la página 361 de su Historia General de
Guipúzcoa. No contento todavía, conseguí del amigo Pradére que sacase una fotografía de la fachada de la casa, para remitírsela como obsequio al insigne D. Antonio de Trueba. A correo seguido me escribió diciéndome pusiese un articulito sobre el asunto y le remitiera. Confieso francamente que nunca tomé la pluma en la mano con más miedo que entonces; pero alentado y confiado en la bondad característica de dicho señor, tracé algunos renglones, mientras el dibujante señor Lecuona reproducía a lápiz la fotografía, que si mal no recuerdo fue en dos piezas. Mis afanes y el miedo tuvieron al fin una compensación gratamente satisfactoria, pues desde Madrid me enviaron el número de La Ilustración Española y Americana del 8 de diciembre de 1872, donde venía mi pobre escrito y el grabado de la casa nativa del historiador Esteban de Garibay.

Si la posteridad sabe cómo era esta casa se debe a mí, y en parte lo siento, porque quisiera adjudicar esta prioridad a quien más legítimos derechos tiene a ella, como lo es el eminente escritor y distinguido hombre público señor Becerro de Bengoa, que hizo lo que yo algún tiempo después. He venido ya al objeto principal de este escrito”

Goian aipatutako Soraluzeren Historian irakur daiteke plakaren edukia: “En estas casas nació Esteban de Garibay y Zamalloa, en domingo 9 de Marzo de 1533, y en ellas compuso y acabó de escribir para la edad de 32 años, la Historia General de España, que por la primera vez se publicó en nuestra nación. Fue Cronista del rey Felipe II, y murió en Madrid en el año de 1599” Eta Soraluzek, plaka jartzea dela eta, aupa bana botatzen ditu Madinabeitia eta Okendorentzat.

Aipamenen artean Pradére ere agertzen da; Jose Pradere Arrasateko gizon polifazetiko interesgarria zen; beste batean aritu nintzen  berataz.

Eta irakurleak ikusiko duen bezala, jarraian Miguel Madinabeitiak bere burua aurkezten du, publikoki, Arrasateko udal artxiboa antolatzeko. Goian irakurri diogu: "En cuyo obsequio haría algo más si mis recursos estuvieran a la altura de mi voluntad" Bere ametsa zen herriak zituen hainbat eta hainbat dokumenturi behar bezalako babes eta zaintza eskaintzea. Baina udal idazkariak ez zuen bere alde udal agintarien iritzia eta amets hura ez zen sekula gauzatu. Honela deskribatzen digu Madinabeitiak bere egitasmoa eta

“El solar de la casa de Garibay hace 17 años fue vendido por su dueño a un amigo suyo, dueño de una huerta contigua a dicho solar, y como digo en mi carta del día 16, esa huerta y solares constituyen los terrenos comprados por el señor Viteri con destino a escuelas públicas. Resulta, por consiguiente, que ahora
Miguel Madinabeitia
es mucho más fácil que antes dar a ese solar el destino que legítimamente le corresponde. Ya que el dibujo existe, y recabando algún favor de la Provincia, en atención al acuerdo de las Juntas Generales de Fuenterrabía, se puede edificar otra casa igual a la antigua, colocando en ella el archivo de la villa y alguna que otra dependencia de la misma; y así como dentro de las ruinas se escribió la primera Historia General de España que en castellano se ha publicado, el que estos renglones hilvana consagraría los días que le restan de vida a escribir allí mismo, si no la historia de esta villa, al menos una monografía de la misma para lo que poseo suficientes materiales. Además, dentro de cuatro años, en 1899, es el tercer centenario de la muerte de Garibay, y creo sin exageración ninguna que si otros pueblos tuviesen este timbre de gloria que tiene el nuestro, creo, repito, que no lo desperdiciarían. Animo, pues, que con patriotismo, con voluntad y con perseverancia todo se hace
”

Abertzaletasun, borondate eta pertseberantzia falta bide izan zitzaien udal agintariei. 


GEHIAGO GARIBAYRI BURUZ
 

JOSE PRADERE ARRASATEKO DULTZAINA EGILEA

https://txemax3.blogspot.com/2024/01/jose-pradere-arrasateko-dultzaina-egilea.html


Argazkiak: JMVM

martxoa 04, 2026

ARRASATEKO UDAL ERABAKIAK: VITERI, ISUNAK, ESKOLA MILITARRA. 1918


Viteriren monumentua, 1915ean

  Historikoki, udal erabakien artean  gizartearen beraren bilakaera etengabea antzeman daiteke, samur asko. Eta udal aktetan herriak bizi izan duen aldakuntza islatzen da gardenki.  Gaurkoan bi adibide ekarri nahi ditut, 1918ko udal aktetan islatutakoak

Juan Goñi Aranguren zen alkatea urte hartan, eta zinegotzien artean pentsamolde desberdinetako kideak ziren. Liberalak, abertzaleak, karlistak, monarkikoak… Hau da, sarritan nor beraren ideologia – ez bakarrik politikoa- lehenago zen, herritarren onura baino.

Pedro Viteriren heriotzaren hamargarren urtebetetzea zen egun haietan eta efemeridea ospatzera deitu zuten Viteri Fundaziotik. Pedro Viteri 1908ko maiatzaren 21ean hil zen, eta hamar urte geroago Arrasateko Udalak erabaki bat hartu behar zuen, Fundaziotik aurkeztu zitzaion eskabidea zela eta. Fundaziokoek – Ricardo Añibarro medikua tokiko ordezkaritzaren lehendakaria zela- Arrasateko mezenas izan zena gogoratzeko maiatzaren 28an egin nahi zituzten ekintzetan, herriko Udal Musika Bandak jotzea eta herriko eskoletako neska mutikoak euren maisu eta maistrekin agertzea eskatzen zuten, jaiari behar bezalako “tornuia” emateko.

Juan Goñi alkateak, ospakizuna izango zen asteko osoko udal bilkuran garbi utzi zuen bera ez zela agertuko, Viteri baino – beraren ustez- Fundazioa bera nabarmendu nahi baitzen eta pertsona bezala ez zegoen ados Fundazioaren jokaerarekin, “ya que le falta un punto esencial para un buen católico, cual es la intervención de la iglesia en la enseñanza de materia religiosa, que le corresponde por derecho…” Goñi alkateak gehitu zuen, ordea, Añibarrok adierazi ziola Fundazioan ez zela ezelako eragozpenik herriko erretorea Patronatoaren herriko batzordean parte hartzeko.

Arexola Leyba liberalak gogoratu zuen omenaldia ez zihoala Fundazioa goraltzeko, Pedro Viteri herriko gizon esku zabala baizik. Eztabaidaren ostean Garay abertzaleak irtenbide bikoitza planteatu zuen: a) Udal Musika Bandako kideei askatasun osoa ematea, ekintzara joateko ala ez  b) Maisu-maistra eta haurrei, ekintzara joatea guztiz debekatzea.

Juan Goñi alkatea
Perspektibatik datozkidan iruzkinak: zer joko zuen Bandak kideetako erdiak joatearen alde erabakiz gero? Eta debekua?

Gauza da bi irtenbide horiek bozketara atera zirela udal agintarien artean eta emaitza honakoa izan zen: Bandako kideek askatasuna edukitzearen alde zortzi zinegotzik bozkatu zuten eta lauk kontra. Bestalde, zenbaki berdinekin haurrei eta maisu-maistrei debekua ezarri zitzaien.

Urte hartako udal aurrekontuan – eta gaur egunekoan ere bai- diru sarrera bat herritarrei ipinitako isunen aldetik zetorren. Baina itxuraz ez zuen gastu handirik estaltzeko nahikoa izaten eta alkateak urtarrilaren 16ko bileran proposatu zuen beste formula bat isunak bideratzeko. Goñi jaunaren esanetara: “el importe del 35% de las multas municipales es insignificante y observo la necesidad de estimular las denuncias para corregir conductas por incumplimiento de las ordenanzas municipales, mejorando así las costumbres públicas, el respeto a las personas y, en fin, el cumplimiento más exacto posible en la práctica de las expresadas ordenanzas…”

Eta alkateak proposatu zuen isunaren kopurua beste modu batean banatzea: %70 salatzailearentzat; %20 idazkaritzarentzat eta %10 estatuarentzat. Goñik uste zuen horrela biderkatu egingo zela salakuntzen jarioa. Zinegotziek ez zuten gaizki ikusi proposamena, garbi utzi bazuten ere egokiena salaketak udaltzain, mikelete eta guardia zibilen eskutik jasotzea zela. Ez dakiguna da formula hark eragin zuzena izan ote zuen salaketen igoeran eta, beraz, diru iturrien hobekuntzan.

Egun hartako bileran ere beste gai bitxia izan zuten zinegotziek esku artean: zorriak, konkretuki diru eskaleen zorriak. Eta horrela irakurtzen da aktan: “.. Habilitar un local alejado en lo posible del casco del pueblo, para Estación de despiojamiento de mendigos, gitanos y nómadas para evitar la introducción del tifus exantemático que reina en Portugal; y cuyo servicio se organizará bajo la dirección de los médicos municipales”

Baina perspektibaren aldetik gehien harri gaitzakeena ondoko hau da: urtarrilaren 23an udal zinegotziek aztertu zuten estatu Eskola Militaretik jasotako eskabidea. Gauza zen haren teniente batek proposatzen ziola Udalari Arrasaten tiro eskola bat irekitzea, bost ehun pezetaren truke, soldadutzara joan behar zutenek praktikak egin ahal izateko. Ez noa proposamenaren ontasuna epaitzera garai desberdinak baitira, baina bitxikeria handiagoa iruditu zait zinegotzi liberala zen  Juan Martin Arexola Leybaren jarrera, zioenean: “no sólo es útil para los reclutas sino también veía interesante la oferta del teniente de organizar un batallón infantil” Arexola Leybaren iritziz, ume haiek soldadutzara iristean soldaduen bide erdia eginda izango zuten eta besterik gabe maila altuago karguetara helduko ziren, denbora instrukzio eta tiroa alperrik galdu gabe.

Esan behar da, Segundo Etxebarria eta Esteban Garay zinegotzi abertzaleak zeharo kontra zeudela eskola militarraren egitasmoarekin. Bi horiek, gaia eztabaidatu zen saioetan bilkura gelatik ateratzea eskatu zuten, baita horrela egin ere. Diodan, nik dakidanez, eskola hura ez zela inoiz gauzatu.

 Argazkiak: "Guipúzcoa 1915" aldizkarikoak

uztaila 12, 2023

PEDRO VITERIREN LEHEN MENDEURRENA. 1933


Pedro Viteri da Arrasatek emandako pertsonaiarik ospetsuenetakoa, eta eraginkorrenetakoa. Denboran haren irudia gero eta zirriborrotsuago geratzen zaigun neurrian, garrantzitsuagoa iruditzen zait mezenasaren gaineko erreferentzia idatziak sortzea, XX. mendeko Arrasateko garapen sozial, ekonomiko eta kulturalean hain oinarrizkoa gertatu zen pertsona datozen belaunaldiek ahaztu ez dezaten. Hori guztia, jakina, Viterik abian jarri zuen hezkuntza sistemaren bidez erdietsi zen eta justiziakoa da noizean behin ozen aldarrikatzea gizon haren lana. 

Behin idatzi nuen,  arrasatearrok —edo nire kasu bezala hemen ia-ia bizitza osoa eman dugunok— oroitzapen freskoak ditugula, herriko gune zentrikoan genituen eraikin bikain haietaz. Viteri eskolak ziren, eta argazki zaharretan neur daiteke beren osotasunean eraikin haien bikaintasuna. Arrasaten —ziur asko— sekulan eman den laguntza filantropiko handienaren emaitza ziren. 1833ko uztailaren 18an Iturriotz kalean munduratutako Pedro Viteri Aranak pilaturiko bere diruekin finantzatutako eskola zaharrak genituen. Zer gogorapen ederrak, ezta? Zenbat une goxo, eskailerako harmailetan, arratsalde pasa, edota Unión Cerrajerako langileen joan etorriari begira! Eta gaztaina pilongak (indigaztainak) lorategi zabalean? Zenbat borroka gaztainak elkarri jaurtikiaz! Eta petrinak egiten genituen gaztaina haiekin... Eta neskatoak soka-saltoka “Don Cirilo pastelero” edo “Al cocherito lere”-ka, aurreko jardinean. Eta abar, eta abar. Viteriko Lorategiak arrasatear askoren lekurik gustukoena ziren.

Gaurkoan gizon haren jaiotzako lehen mendeurrena gogoratu nahi dut, garaiko prentsaren bidez, eta horretarako “La Voz de Guipúzcoa” egunkarira jo dut. 

Viteri Kasinoa genuen XX.aren bigarren eta hirugarren hamarkadetan Arrasateko gizarte eragilerik prestuenetakoa. Eta elkarte horretakoak izan ziren udalari planteatu ziotenak omenaldi aproposa eratu behar zitzaiola Pedro Viteriri; baita udalak ideia bere egin ere. Aurreneko albistea eman zen, orduko alkateak – Eugenio Resusta Olañeta- Diputazioko lehendakariari bisita egin zionekoa da, maiatzekoa,eta probintziako lehen erakundearen babesa jaso zuen udalak egitasmoarekin aurrera segitzeko. Laster Arrasaten egitaraua prestatzeari ekin zioten Kasinoko kideek. Lehen ideia izan zen, Ricardo Añibarro Santa Agedako medikuari ponentzia bat eskatzea, hitzaldia eman zezan herriko antzoki batean. Baina Añibarrok – Viteri bertatik bertara ezagutu zuena- uko egin zion gonbiteari.
Ekitaldia uztailaren 23an, igandea, antolatzea erabaki zuten eta horrela egin zen. Eta 25eko edizioan, aipatutako egunkariak zioen: 

“Orgulloso puede sentirse Mondragón ante la magnificencia de los actos celebrados el domingo con motivo del centenario de don Pedro Viteri. Orgullo justo que acarició un tiempo suave y una alegría sin límites. Fiesta de cultura, de emoción, de gratitud. Expresión evidente de que la semilla esparcida por el filántropo ha dado sus frutos. El homenaje del domingo es el mejor comprobante de esa floración” 

Publikoa Viteri Lorategietarantz, 1933-07-23an
Igande goizean iritsi zen Luis Castro Casal Diputazioko presidentea heldu zen eta herriko agintariekin ostera bat egin zuen herritik barrena. Ordurako herriko txistulariak ari ziren bazterrak alaitzen. Esan behar da, herriko alkatea ez zela Resusta, Luis Martinez de Ubago baizik, aurrekoak osasun arazoak zirela eta egun batzuk lehenago dimisioa azaldu baitzuen.  Agintariekin batera, Eugenio Etxebarria Viteri Kasinoko presidenteak lagundu zien kanpotik etorritakoei. Udaletxean banderak ageri ziren eta baita Zentro Errepublikazalean eta Viteri Kasinoan ere. Viteri Fundazioaren Gipuzkoako eskoletatik maisuak eta ikasleen ordezkaritza bat ailegatu zen Arrasatera ekitaldirako; eta Viteri Fundazioa presente zegoen udalerrietako ordezkariak ere garaiz heldu ziren. 

San Frantzisko elizan ospatutako meza batekin ekin zitzaion egitarauari, eta amaieran “Euzko Gaztedia”ren orfeoiak “Libera me” abestu zuen. Jarraian, Errepublikako Plazatik Viteri Lorategietarainoko martxa egin zen, komitiba Udal Musika Bandak ireki zuelarik. Lorategietan, Angelita Arano maistrak prestatutako hitzalditxo bat irakurri zuen Arrasateko Viteri Fundazioko Basilisa Larrañaga ikasleak. Txalo beroak jaso zituzten maistrak eta ikasleak.

Lorategietatik publikoa Coliseo Bedia aretora joan zen eta bertan Alberto Casas Donostiako maisuak hitz egin zuen Viteriri buruz. Biografiaren daturik esanguratsuenak eskainita gero, oroipena izan zuen Felix Arano maisuarentzat, Arrasatera sistema didaktiko aurrerakoiak ekarri zituen maisu ahaztuezina, alegia. Eta berea amaitzeko, Casasek esan zuen inoiz Arrasatera Viteriren gorpuzkinak ekarriz gero, bere hilobian ez litzatekeela “Hemen datza Viteri” ipini behar, “Hemen Viteri bizi da” baizik. 
 
Diputazioko presidentea ere mintzatu zen eta besteak beste “Arrasatear bat dagoen tokian biterizale bat izango da beti” adierazi zuen. Bedia Koliseoko ekitaldia amaituta Musika Bandak kontzertua eskaini zuen plazan. Eta eguerdiko ordu batetan bazkaria izan zen udaletxean. Hirurogei bat bazkaltiar bildu zen eta presidentzian Martinez de Ubago alkate berria eta Arano maisuaren alarguntsa eseri ziren. Bazkal ondoko diskurtso laburren ostean, taldea Gazteluondoko Eskola Berrietako obrak ikustera joan ziren, artean inauguratu barik zeudenak. Eta amaitzeko, gauean Viteri Lorategietan dantzaldia eskaini zuen Udal Musika bandak. Hori duela ehun eta laurogeita hamar urte.

Honaino egun hartako kronika laburra. Pedro Viteri pertsona konprometitua izan zen, eta bere obrak bere biziko garrantzia du Arrasateko historian. Nekez uler daiteke gure herriko oraina Viteri eta Aranoren ekarpena ezagutu gabe.



Argazkiak: JMVM
190717an