1934KO URRIAREN 5. ATARIKOAK

Data esanguratsua dugu Arrasateko historian urriaren 5. Urriko Iraultza deitu zaio 1934ko egun hartan espainiar estatuan gertatutakoari eta interesgarria iruditu zait jazoera haren gaineko begirada bat botatzea, batez ere garaiko egunkarien bitartez. Baiezta daiteke, okertzeko beldurrik gabe, krisia handia zela estatu osoan. Krisi politiko eta soziala. Krisia estatu osoan eta baita euskal esparruan – alkateen mugimendua gori-gori zegoen. Arrasaten ere, maila orokorreko bibrazioa bizi izateaz gain, bertako sosegurik eza gehitu behar zen. Gutxi ez zena. 

Estatu mailan, Samper gobernu buruaren krisia – Errepublikako gobernu guztiak ordura arte krisi jarraian bizi izan zirela gogoratu behar da- ezkerreko indarren ezgaitasunarekin akordioetara iristeko, eta eskuineko alderdien mehatxu hurbilarekin, faxismoaren hurreneko mugimendua hazten ari zen. Uneko komunikabideek panorama beltza deskribatzen zuten egunero, kalean pistolen legea nagusitzen ari zela azalduz, eta ezkerreko eta eskuineko muturrak prestatzen ari ziren borrokarako, bat ere disimulurik gabe. Irailean Madril eta Asturiaseko langileak grebara atera ziren. Industria militarretako partzuergoaren goi karguak kendu zituen gobernuak irailaren amaieran, arma kontrabandoan ari zirelakoan. Eta Horazio Etxebarrieta euskal finantza gizona atxilotu zuen, Asturiaseko langile eta sindikaleentzako arma kontrabandoan ibiltzeagatik. Urriaren 4an, Lerroux (Errepublika zale erradikala) izendatzen zuten ostera gobernu burua, CEDAren ministro batzuekin, besteak beste.

Katalunian ere iraultza handi baten atarian zeuden, urriaren 5eko gauean estatu katalana aldarrikatu baitzuen Compayns presidenteak.

Euskal Herrian, berriz, Kontzertu Ekonomikoa eta udal autonomia defentsarako udaletan abuztuan izandako hauteskundeak legez kanpokotzat hartu zituen gobernu zentralak.  Lege hausleei isunak jarri zitzaizkien eta euren kargutik kendu zituen gobernuak. 

Arrasate ez zen salbuespena eta tentsioa nabarmentzen zen gizarte zirkuluetan. Abuztuko hauteskundeak zirela eta, Arrasateko udalak modu aktiboan hartu zuen parte Bergarako barrutian. Ondorioz, zinegotziek osoko bilera izan zuten irailaren 7an . Indar publikoen indarkeria salatzeaz gain, isunak eta karguak utzi beharra baliogabetzea eskatzen zen; halaber, Euskal Herriaren eskubideen aldeko udalen arteko batzordeari babes osoa ematea. Eta jarraian Nikolas Uriarte (EAJ), Prudentzio Osinaga (EAJ), Nikanor Axpe (EAJ), Bernardo Gomez (PSOE), Felipe Letona (Ezker Errepublika zalea), Eustasio Markaide (ANV), Zezilio Garro (Ezker Errepublika zalea) eta Jesus Uranga (PSOE) zinegotziek dimisioa azaldu zuten.

Eugenio Resusta (Errepublika zalea) zinegotziak beste idazki bat aurkeztu zuen, kideen dimisioa deitoratuz eta berean segituko zuela azpimarratuz. Luis Martinez de Ubago alkatea (Errepublika zale erradikala) ez zen bilerara joan. Arrasateko Udala handik aurrera, aipatutako biekin eta lau zinegotzi karlistarekin – Etxebarria, Pagoaga, Zubillaga eta Zulueta- aritu zen.

Irailaren 10eko gauean Resusta zinegotziaren etxean lehergailu batek eztanda egin zuen. Ikerketak argitu zuenez, Aramaio errekara ematen zuen Resustaren ortura bota zuten ezezagunek dinamita kartutxo bat. Irailaren 25ean jakitera eman zen herrian, bandoren bidez eta iragarki idatzietarako tokietan, Alarma Egoera ezarri zela estatu osoan eta Errepublikaren Konstituzioaren zenbait artikulu eta puntu baliogabe geratzen zirela, gizarte bakea bermatzearren. Irailaren 21ean Arrasateko guardia zibilek miaketa egin zuten Herriko Etxean, sozialisten egoitza. Zabaldu ziren zurrumurruen arabera, Resustari jarritako lehergailuarekin zuen zer ikusirik indar publikoaren agerpen hark. 

Urriaren 2an Unión Cerrajera S.Ako hogeita hamar bat langilek grebari ekin zioten. Solidaridad de Obreros Vascos (ELA-STV) ko afiliatuak ziren grebalariak eta enpresak lantegiko bi kide kanporatu zituelako izan zen lan uztea, bi egunez iraun zuena.

Bizitza arruntari dagokionez, berriz, arrasatearrak arduratuta zeuden egun haietan ganadu hiltegi berria azkenik non jarriko ote zen galdezka; “Galarra” baserrian izandako lapurretak -140 pezeta eta urdaiazpiko bat- zer esanik ekarri zuen herrira; eta arrasatear batek pistolaz Musakola auzoan egindako atrakua – 107 pezeta- zen hizpide. Txikikeriak, gainera zetorrenarekin alderatuta. Baina urriaren 5etik aurrera gertatutakoaren berri hurrengoan izango dugu.

Argazkiak: JMVM

PEDRO VITERIREN LEHEN MENDEURRENA. 1933

Pedro Viteri da Arrasatek emandako pertsonaiarik ospetsuenetakoa, eta eraginkorrenetakoa. Denboran haren irudia gero eta zirriborrotsuago geratzen zaigun neurrian, garrantzitsuagoa iruditzen zait mezenasaren gaineko erreferentzia idatziak sortzea, XX. mendeko Arrasateko garapen sozial, ekonomiko eta kulturalean hain oinarrizkoa gertatu zen pertsona datozen belaunaldiek ahaztu ez dezaten. Hori guztia, jakina, Viterik abian jarri zuen hezkuntza sistemaren bidez erdietsi zen eta justiziakoa da noizean behin ozen aldarrikatzea gizon haren lana. 

Behin idatzi nuen,  arrasatearrok —edo nire kasu bezala hemen ia-ia bizitza osoa eman dugunok— oroitzapen freskoak ditugula, herriko gune zentrikoan genituen eraikin bikain haietaz. Viteri eskolak ziren, eta argazki zaharretan neur daiteke beren osotasunean eraikin haien bikaintasuna. Arrasaten —ziur asko— sekulan eman den laguntza filantropiko handienaren emaitza ziren. 1833ko uztailaren 18an Iturriotz kalean munduratutako Pedro Viteri Aranak pilaturiko bere diruekin finantzatutako eskola zaharrak genituen. Zer gogorapen ederrak, ezta? Zenbat une goxo, eskailerako harmailetan, arratsalde pasa, edota Unión Cerrajerako langileen joan etorriari begira! Eta gaztaina pilongak (indigaztainak) lorategi zabalean? Zenbat borroka gaztainak elkarri jaurtikiaz! Eta petrinak egiten genituen gaztaina haiekin... Eta neskatoak soka-saltoka “Don Cirilo pastelero” edo “Al cocherito lere”-ka, aurreko jardinean. Eta abar, eta abar. Viteriko Lorategiak arrasatear askoren lekurik gustukoena ziren.

Gaurkoan gizon haren jaiotzako lehen mendeurrena gogoratu nahi dut, garaiko prentsaren bidez, eta horretarako “La Voz de Guipúzcoa” egunkarira jo dut. 

Viteri Kasinoa genuen XX.aren bigarren eta hirugarren hamarkadetan Arrasateko gizarte eragilerik prestuenetakoa. Eta elkarte horretakoak izan ziren udalari planteatu ziotenak omenaldi aproposa eratu behar zitzaiola Pedro Viteriri; baita udalak ideia bere egin ere. Aurreneko albistea eman zen, orduko alkateak – Eugenio Resusta Olañeta- Diputazioko lehendakariari bisita egin zionekoa da, maiatzekoa,eta probintziako lehen erakundearen babesa jaso zuen udalak egitasmoarekin aurrera segitzeko. Laster Arrasaten egitaraua prestatzeari ekin zioten Kasinoko kideek. Lehen ideia izan zen, Ricardo Añibarro Santa Agedako medikuari ponentzia bat eskatzea, hitzaldia eman zezan herriko antzoki batean. Baina Añibarrok – Viteri bertatik bertara ezagutu zuena- uko egin zion gonbiteari.

Ekitaldia uztailaren 23an, igandea, antolatzea erabaki zuten eta horrela egin zen. Eta 25eko edizioan, aipatutako egunkariak zioen: 

“Orgulloso puede sentirse Mondragón ante la magnificencia de los actos celebrados el domingo con motivo del centenario de don Pedro Viteri. Orgullo justo que acarició un tiempo suave y una alegría sin límites. Fiesta de cultura, de emoción, de gratitud. Expresión evidente de que la semilla esparcida por el filántropo ha dado sus frutos. El homenaje del domingo es el mejor comprobante de esa floración” 

Publikoa Viteri Lorategietarantz, 1933-07-23an

Igande goizean iritsi zen Luis Castro Casal Diputazioko presidentea heldu zen eta herriko agintariekin ostera bat egin zuen herritik barrena. Ordurako herriko txistulariak ari ziren bazterrak alaitzen. Esan behar da, herriko alkatea ez zela Resusta, Luis Martinez de Ubago baizik, aurrekoak osasun arazoak zirela eta egun batzuk lehenago dimisioa azaldu baitzuen.  Agintariekin batera, Eugenio Etxebarria Viteri Kasinoko presidenteak lagundu zien kanpotik etorritakoei. Udaletxean banderak ageri ziren eta baita Zentro Errepublikazalean eta Viteri Kasinoan ere. Viteri Fundazioaren Gipuzkoako eskoletatik maisuak eta ikasleen ordezkaritza bat ailegatu zen Arrasatera ekitaldirako; eta Viteri Fundazioa presente zegoen udalerrietako ordezkariak ere garaiz heldu ziren. 

San Frantzisko elizan ospatutako meza batekin ekin zitzaion egitarauari, eta amaieran “Euzko Gaztedia”ren orfeoiak “Libera me” abestu zuen. Jarraian, Errepublikako Plazatik Viteri Lorategietarainoko martxa egin zen, komitiba Udal Musika Bandak ireki zuelarik. Lorategietan, Angelita Arano maistrak prestatutako hitzalditxo bat irakurri zuen Arrasateko Viteri Fundazioko Basilisa Larrañaga ikasleak. Txalo beroak jaso zituzten maistrak eta ikasleak.

Lorategietatik publikoa Coliseo Bedia aretora joan zen eta bertan Alberto Casas Donostiako maisuak hitz egin zuen Viteriri buruz. Biografiaren daturik esanguratsuenak eskainita gero, oroipena izan zuen Felix Arano maisuarentzat, Arrasatera sistema didaktiko aurrerakoiak ekarri zituen maisu ahaztuezina, alegia. Eta berea amaitzeko, Casasek esan zuen inoiz Arrasatera Viteriren gorpuzkinak ekarriz gero, bere hilobian ez litzatekeela “Hemen datza Viteri” ipini behar, “Hemen Viteri bizi da” baizik. 

 

Diputazioko presidentea ere mintzatu zen eta besteak beste “Arrasatear bat dagoen tokian biterizale bat izango da beti” adierazi zuen. Bedia Koliseoko ekitaldia amaituta Musika Bandak kontzertua eskaini zuen plazan. Eta eguerdiko ordu batetan bazkaria izan zen udaletxean. Hirurogei bat bazkaltiar bildu zen eta presidentzian Martinez de Ubago alkate berria eta Arano maisuaren alarguntsa eseri ziren. Bazkal ondoko diskurtso laburren ostean, taldea Gazteluondoko Eskola Berrietako obrak ikustera joan ziren, artean inauguratu barik zeudenak. Eta amaitzeko, gauean Viteri Lorategietan dantzaldia eskaini zuen Udal Musika bandak. Hori duela ehun eta laurogeita hamar urte.

Honaino egun hartako kronika laburra. Pedro Viteri pertsona konprometitua izan zen, eta bere obrak bere biziko garrantzia du Arrasateko historian. Nekez uler daiteke gure herriko oraina Viteri eta Aranoren ekarpena ezagutu gabe.

Argazkiak: JMVM

190717an

GEHIAGO PEDRO VITERIRI BURUZ
 https://txemax3.blogspot.com/2011/09/pedro-viteri-eta-bere-ekarpena.html

LUIS MARTINEZ DE UBAGO, ARRASATEKO HAGINLARIA

Luis Martinez de Ubago Milikua

Badira zenbait ekarpenetan Martinez de Ubago Arrasateko sagari buruz aritu naizela eta oraingo honetan ere beste kide baten gaineko zertzeladak eskaini nahi ditut. Egia da beste behin ere ihardun nuela gaurko pertsonaiaz, zeharkako moduz, baina oraingoan zuzeneko protagonista gisa badakart, herriko historiaren beste zatitxo bat finkatu nahi dudalako da.

Luis Martinez de Ubago Milikua XX. mendeko Arrasateko haginlarietako bat eduki genuen, “sacamuelas” baino odontologo deitura eskain diezaiokegun aurrenetakoa. Haginlariarengana joatea torturaren hurrena zeneko garai haietan Luis Martinez de Ubagok arreta berezia jartzen zuen bere bezeroetan eta hori eskertzekoa ganuen. Baina goazen Ubagorekin - horrela deitzen genion, ahalik eta bere seme Albertok kontsulta propioa ireki arte. Harrez geroztik, "Ubago Zaharra" izan zen Luis. 

Luis Martinez de Ubago Milikua Arrasaten jaio zen, 1904ko azaroaren 18an.  Bere aita, Alberto Martinez de Ubago Lizarraga, medikua genuen Arrasaten. Jatorriz, nafarrak ziren martinez de ubagotarrak eta Albertoren anaia bat – Eduardo- herriko mediku titularra genuen 1898tik. Eduardo Candelaria Okendo ezkondu zen eta Arrasatetik 1900an aldatu ziren Iruñera. Bere ordez, Alberto etorri zen eta okendotarrengan jarri zuen etxebizitza. Ramona Milikuarekin ezkondu zen. Antero Milikua ostalari arrasatearraren alaba genuen Ramona. Eta bikoteak hiru seme-alaba izan zituen: Luis gure gaurko protagonista, Jose – horretaz ere idatzi dut lehenago- eta Marisol.

Luis haurra Felix Aranoren eskolara bidali

Luis, Maalako Zelaian, 1922an

zuten eta bertan egin zituen aurreneko ikasketak. Batxilerrerako, ordea, Iruñera joan zen, maristengana. Nafarroako hiriburuan soldadutza ere egin zuen, hamazortzi urterekin. Diotenez, oso ikasle ona zen baina buruan bazuen beste gai bat astia kentzen ziona: futbola. Ondo moldatzen bide zen baloiarekin eta ikastetxe eta kuarteleko ekipoetan ibili zen.

Medikuntza karrerari ekitea pentsatu zuenean ez zuen atzematen futbolak eragina izango zuela bere erabakian. Zaragozako Unibertsitatean hasi zen eta aurki baloiko kirolak lehen eragozpenak jarri zizkion ikasketetan behar bezala aurreratzeko. Unibertsitateko futbol ekiporako fitxatu zuten eta denbora gehiegi kentzen bide zion asti-emate hark. Horregatik, gurasoak kezkatuta, lehen ikasturtea amaitu zuenean etxera itzularazi zuten eta etxetik egin zituen gainerako hiru kurtsoak. Arrasateko futbol ekipoan aritu zen arren, gurasoen diziplinara egokitu behar izan zuen eta, gainera, aitari laguntzen zion mediku ofizioan, praktikak egiten. Mediku titulua poltsikoan, odontologia espezialitatea Madrilen burutu zuen, eta karrera amaituta Arrasatera itzuli zen,

Luisen Medikuntzako Titulua

1928an.

Haginlari-kontsulta Nafarroa Etorbideko 1. zenbakian izan zuen lehenik – artean Paseo de la Estación genuen- eta geroago Erdiko Kalera igaro zen, 34. zenbakira. Juana Ugarte Ruiz de Iñurriarekin ezkondu zen 1932an eta bikoteak hiru seme-alaba izan zituen: Alberto – aitaren ofizioari segituko ziona- Maribel eta Mari Jose.  Berrogeita hamar urtez Arrasateko haginlaria izan zen Luis – Ubago Zaharra-  eta bere kontsulta ez ezik San Juan de Dios ospitaleko gaixoei ere atenditzen zien. Astean behin joaten zen Santa Agedara. Fraideetariko batek - Fray Tiberio- laguntzen zion gaixoekin.

Martinez de Ubagoren laguntzaileak aipatuz, asko estimatu zituen hasiera hasieratik berarekin izandako arrasatearrak: Glori Ugarte, Tere Olazabal eta Pili Oses. Hiruentzako hitz amoltsuak izan zituen Ubago zaharrak beti. Pilik gogoratzen duenez,zilarrezkoak ziruditen Ubagoren eskuek eta berarengana zihoazengan oroitzapen ona utzi zuen. Bezeroak Leintz bailara osokoak

zituen eta goiz eta arratsaldeko ordutegia beteta edukitzen zuten. Piliren esanetan, pixkanaka-pixkanaka bere seme Albertori pasatu zizkion bezeroak, Luisek gero eta atsedenaldi luzeagoak hartzen zituen bitartean.

Arlo politikoan indar handiz aritu zen gure pertsonaia Arrasaten. Errepublikaren aldekoa genuen - Lerroux zalea- eta 1931ko apirilaren 12ko hauteskundeetan udal karguetara aurkeztu zen, baita hautatua izan ere. Ondoko emaitzak gertatu ziren, Errepublika ekarriko zuten hauteskunde esanguratsu haietan:  Luis Martinez de Ubago (Bloke antimonarkikoa. 248 boto) Bernardo Gomez (Bloke antimonarkikoa. 244 boto) Felipe

Alkate zenekoa, Udaletxean. 1934, kazetari batekin

Letona (Bloke antimonarkikoa. 244 boto) Eustasio Markaide (Abertzalea. 242 boto) Eugenio Resusta (Bloke antimonarkikoa. 209 boto) Isidoro Etxebarria (Monarkikoa. 207 boto) Patrizio Osinaga (Abertzalea. 205 boto) Robustiano Zubillaga (Monarkikoa. 205 boto) Antonio Pagoaga (Monarkikoa. 203 boto) Jose Zulueta (Monarkikoa. 202 boto) Zezilio Garro (Bloke antimonarkikoa.202 boto) Jesus Uranga (Bloke antimonarkikoa. 181 boto) Nikanor Axpe (Abertzalea. 181 boto) Nikolas Uriarte (Abertzalea 179 boto)

Beraz, Martinez de Ubago haginlari errrepublika zalea izan zen hauteskunde haietan botorik gehien jaso zuena. Hamalau lagun haiek osatu zuten II Errepublikako lehen udal batza, 1931ko apirilaren 17ko bileran. Zinegotzien arteko bozketa eginda, Eugenio Resusta aukeratu zen alkate eta Ubago lehen alkate ordea. Resustak 1933ko uztailean dimisioa azaldu zuen eta alkatetza Luis Martinez de Ubagori egokitu zitzaion, 1936ko martxoaren 11ra arte. Tarte horretan, besteak beste, 1934ko urriaren iraultzako ondorioak kudeatu behar izan zituen Ubago errepublika zaleak. Horri Nikolas Uriarte Zeberio abertzaleak jarraitu zion Arrasateko udal kudeaketan.

Lagun giroan, Martinez de Ubago haginlariak arrantza eta ehiza zituen afiziorik kuttunenak. Uribarri Ganboako urtegian eta Arrasate inguruko erreketan ikus genezakeen kainabera eskuetan, amuarrainen atzetik. Eta eskopetari dagokionez, Salamankako Vitigudino herrixkara joaten zen urtero lagun talde batekin. Ehiza-eraikitzaile bezala, urtetara torero ospetsua izango zen Santiago Martin “El Viti” eraman ohi zuten. Martinez de Ubago, Livino Stuyck Madrileko zezen plazako enpresarioaren adiskidea zen eta arrasatearrak harekin egin zuen berba, Salamankako torero gaia kontrata zezan. Zezenetako munduarekin lotuta, diodan, Martinez de Ubago oso marrazkilari ona zela eta trebetasun handia zuen zezen-eszenak ikatz-ziriz islatzeko.

Santa Agedako eraikin zentrala

Sanferminetako bisitari huts gabea izan zen eta astebete osoa ematen zuten Iruñea zaharrean Ubago eta Yeregi medikuek, beren emazteekin. Nafarroako hiriburuan, San Juan de Dioseko fraideen erresidentzian lojatzen ziren. Zer dela eta? Bada, biak Santa Agedan aritu zirela urtetan. Hain justu, Ubago 1929tik eta zarauztarra Arrasatera 1942an iritsi zenetik.

Bestalde, Kasinoko bazkidea zen eta biziki zituen atsegin tertuliak. Erdiko Kaleko bere etxean Yeregi medikua, Marco notarioa,Juan Manuel“Txifo” Azkoaga eta beste batzuekin biltzen zen ia egunero aktualitateko gaiak aztertzeko.

Jubilatu zenean, 1979an,  Madrilera aldatu zuen bizitokia Ubago zaharrak, nahiz eta sarritan hurbiltzen zen bere jaioterrira, bertan segitzen baitzuen haginlari lanetan Alberto semeak. Zarautzen ematen zituen udak eta 1987ko abuztuan osasun arazo bat izan zuen eta Galdakaoko ospitalera eraman zuten. Zango bat moztu behar izan zioten. Horren ondorioz, irailaren lehenean hil zen eta biharamunean izan ziren elizkizunak Arrasateko parrokian.  Herriko kanposantuan ehortzi zuten.


Honaino, beraz, XX.mendeko Arrasateko historia txikian bere tokia izan zuen pertsonaiaren nondik norakoa. Gizaldi erdi batez arrasatearron osasuna zaintzen ihardun zuen Luis Martinez de Ubago Milikuak. 

MARTINEZ DE UBAGO SENDIARI BURUZ GEHIAGO:

https://txemax3.blogspot.com.es/2017/02/martinez-de-ubago-arrasatearrak.html

https://txemax3.blogspot.com.es/2017/09/jose-martinez-de-ubago-arrasateko.html

Argazkiak: Martinez de Ubago Ugarte sendia / Carmelo Letona