JOSE MIGUEL BARANDIARAN ETA ARRASATE. 1956-57

Lehen ere ibili gara txoko honetan Jose Migel Barandiaran zenak Arrasaten burututako indusketa arkeologikoez. Gehien bat Lezetxiki izan zen ataundarrak jorratu zuena. Eta Justo Jauregi-Arraburu abadearen zerikusia ere azaldu dut, horixe baitugu Gasteizko Apaizgaitegian bere maisu izan zenari Lezetxikiri buruzko lehen aipamena egin ziona. Hori 1928an gertatu zen.


Gerrak eten egin zuen Barandiaran eta Lezetxikiren arteko harremana eta ez zen 1956ra arte berriz ere hark Arrasateko koba horretan lanean berrekitea. Gaurkoan bigarren aldiko lehen bi urte haietako kanpainaren berri eman nahi dut, den-dena Barandiaranen egunerokoetatik zuzenean hartuta.

Lehen kanpaina, 1956ko uztailaren 17 eta 18an eta irailaren 9-14 bitartean izan zen.

Bere koaderno batean irakurtzen diogu Barandiarani, Justo Jauregi-Arraburu aipatuz:

“Jauregik billatu zituan giza matrallezur baten zatiak eta suarrizko ezten landu bat…” … “Leze Txiki, orain dela 60 urte  Iturralde etxekoak ardietxolatzat eduki zuten”

Hurrengo kanpaina luzeagoa izan zen. Bere egunerokoetan irakurtzen dugu:

 EPAILLA (Martxoa) 1957

9ⁿ Eguna.- Laborde eta biok Lezetxiki’ra juan gaittuk … Gero Arrasate edo Mondragoi’ra eta ango ostatu batean bazkâldu (40 peseta bakoitzaren bazkaria). Ondoren Lezetxiki’ra: emen, ingurumaien berriak eta izenak ikasi. Bostate baserri’raño igo gaittuk (Kazeres’tik etorri diren bi sendi bizi dittuk etxe ortan. Valverde-del-Fresno’tarrak: ba emen dittuk Mondragoi’n 20 famili erri artatik etorriak). Gero Aretxabaleta’ra eta Goronaeta’ra juan gaittuk. Goronaeta’n Arenaza’tar Bonifacio apêza irten zaiguk eta eleiza erakutzi ziguk, baita erri-inguruak ere”

Martxoko amaituta uztailean itzuli zen, aditu batzuek lagunduta. Arrasateko beste lagun batzuk ere agertuko dira On Jose Migelen ondora, besteak beste Joxe Letona.

Uztailla 11ⁿEguna.- Arratsaldean “Vergaresa” autobusean Zumarraga’ra eta emendik beste autobus batean Mondragoi’ra. Mondragoi’n, Gorria José Mª (Donostia’ko Seminarioan irakasle dagoana) arkittu diat: au ere nerekin Lezetxiki’n azterketak egitteko asmoan. Arrizabalaga’tarren illoba bidera etorri zaiguk, baita Iñarra (emengo apeznagusia) eta Sagasta ere. Gero Jauregi’tar Justo eta Arrizabalaga’tar Francisco. Onen etxean apaldu diagu eta gero berak ekarri gatxeetuk Gesalibar’era. Emen Fonda Eriz’en ostatuz gelditu gaittuk. Eguneko 45 peseta ordaintzen diagu bakoitzek eman (jana eta loa).

12ⁿ Eguna.- Goizean Gorria eta biok Lezetxira juan gaittuk. Berriro Gesalibar’era itzuli eta F. Eriz’en bazkaaldu. Gero Lezetxiki’ra igo berriz Zabarte (Tomás) lagun degula,

geren tresna eta beste.

Lezetxiki’n lantegiaren iduria egin eta lan-erloak markaztu. Asi gaittuk IV azterkatzen. Buztin-lur orixka gogorra. Illunabarrean, etxerakoan, bidera atera zaiutzak Apellaniz eta Medrano: Beraz ba-gaittuk lau lagun azterketak egiteko.

13ⁿ Eguna.- Lezetxiki’ra juan gaittuk: Medrano, Gorria, Apellaniz eta ni, geren laguntzalle Zabarte’kin . Ixarratu diagu 1Vn eta 2Vn eta 3Vn dagon lurra. Lur gorria, buztin-lurra; bañan ez aurreko urteko erlokoa bezain gogorra eta tinkoa. Billatu zeetuagu gaiñean edo azalean burdin-orri eta orrelako gauza batzuek oraindi-oraingoak. Beerâgo baita surrizko marruzka-oria eta aiztoa ere, leenaroko lurrontzi puskak ondoan dituztela. Zulatu diagu lurra 0,85^m beera. Lamiñen-zelaia’n bazkaâldu diagu. Arratsaldean etorri zaiutzak Laborde (Manuel) eta bere adiskide Barrera. Lezetxiki’n gurekin egon dittuk aldi batean.

15ⁿ Eguna.- Medrano, Gorria, Zabarte eta ni igo gaittuk Lezetxiki’ra, eta bertan jarraittu azterketak egitten.

Arratsaldean etorri zaiuk Boucher (Pierre) gurekin lan egitera. Gero Dr. Riquet bere alabarekin Gesalibar’ere etorri zatâk, Euskalerri’ko leengizonen ezurrak ikasteko non eta nola bere langaiak dauden edo arkittuko dituen jakin naiez. Biar egingo diagu Riquet’ek egin bear duen lanaren iduri bat.

16ⁿ Eguna.- Boucher, Gorria, Zabarte eta ni, egun guztian Lezetxikin ibilli gaittuk lanean. Goizean Riquet juan zaiguk leizere eta bereala (Vitoria’n berak leengizonen ezur-ikasketak egitea erabaki diagu eta geroago Donostia’n) Medrano lagun duela, Vitoria’ra juan dek. Aztarnategia’n jarraittu diagu. Zulatu diagu lurra 1’50 beera. Suarri batzuek landuak, bakar batzuek; landugabeak, besteak, eta ezur-puska zenbait, giza-beatz-ezur bat, eta, eta.

Arratsaldean etorri zaiutzak leizera Leaniz.Barrutia eta Letona (José).

17ⁿEguna.- Boucher, Gorria eta ni Lezetxiki’ra etorri gaittuk, Zabarte lagun degula.

A eta V zulatu zetuagu gaur ere: 1A eta 3A eta 4A bi metro beera. Goiko Paleolitos-aro’ko lanabesak ageri dittuk; bainan au-emenka eta oso gutxi. Ezurrik ia bat ere ez.

Arratsaldean Letona’tar Jose etorri zaiguk eta lanean lagundu. Gero, illunabarrean, Mondragoi’ra juan gaittuk Medrano’en billa (gaur bai zetorreân Vitoria’tik, Riquet’i lagunduta).

18ⁿ Eguna.- Boucher, Gorria, Zabarte eta ni igo gaittuk goizeti Lezetxiki’ra. Letona (José) ere gurekin igo dek; Medrano geroxeago. Jarraittu diagu A eta 3V eta 4V zulatzen. An iritxi gaittuk 2’50raño. Esan legikek Mustier-aro’ko mallara iritxiak gerala.

19ⁿ Eguna.- Boucher, Medrano, Zabarte eta ni igo gaittuk (Gorria gaur juan dek Donosti’ra). Azterketak 1A, 2A eta 3A.ⁿ ; mustier-aroko mallan. Bi metro eta erdiz beeti. Ezur gutxi, geienak zatittuak. Lanabesak: marruxkak, malerak, azkon-muturrak, burin bat, aizto bakar batzuek, etc. Gaur ere Letona (José) etorri zaiguk arratsaldean eta lanean lagundu. Beste lagun batzuek ere etorri zaiutzak, ikusmiran eta noizko ezurrak eta lanabesak billatzen ditugun jakin naiez.

20ⁿ Eguna.- Boucher, Medrano, Zabarte eta ni juan gaittuk gaur ere Lezetxiki’ra. Azterketak 1A, 2A eta 3An. Iru metrotaraño zulatu diagu. Lanabesak: atzo bezela: zulakaitz, marruxka, aizto eta azkomutur.

22ⁿ Eguna.- Boucher, Medrano, Zabarte eta ni igo gaittuk Lezetxikira. Aurreko egunetako erloan lan egin diagu. Atxeman zetuagu lau metroz azpizañoan mustier-aro’ko lanabesak, suarriz, otaarrik, gatzarri gogorrez eta arrauka-arriz egindakoak. Arratsaldean etorri zaiutzak Letona’tar iru anaiak eta gure lanetan lagundu. Lezetxiki’ko lanari utzi diogunean (arratsaldeko 6½^tan). Atxabale’ko arpera juan gaittuk: ara bere oroi-iduria.

Balitzekek leengizonen aztarna zenbait egotea emen: bizitoki onaren egitea bai-dik. Ataka Artazo-mendira begira (E. aldera) zegukek.

23ⁿ Eguna.- Medrano, Boucher, Zabarte eta ni igo gaittuk Lezetxiki’ra. Aurreko egunetan erabilli degun erloan jardun diagu. Beti buztin eta ondar-lurra: orixka. Lau metroz beera agertu dittuk mustier-aro’ko arri landuak. Iru metro eta erdi inguru beera malla bat ezurrez (0,05 lodi). Goizean egin zeetuagu azkeneko lanak. Bazkâlondoan esiak egin lubaiaren bi aldeetan, eta alde. Letona’tar José etorri zaiguk gaur ere: goizean berriz, Iñarra, Jauregi (Justo), Sagasta eta Arrizabalaga (Francisco), Mondragoi’ko apezak.

AZAROA 1957

9ⁿEguna.- Arratsaldean Donosti’ra Lezetxiki’zaz itzaldia “Caja de Ahorros Provincial de Guipúzcoa” dalazkoaren salan itzaldia egitera. Bidean Ondarra’k adierazi zeâk nere itzaldirako egin zituen argazkien diapositivak ez direla iritxi. Gero, illuntzeko 7^tan, nere itzaldia. An ittuân Gipuzkoa’ko “Gobernador” jauna, Diputazio’ko idazlarie (Ciriquiain Gaiztarro), Elorza (Julian), Rodríguez Gal (Luis), Dunixi (Azkue), Laborde (Manuel) bere andrearekin, Peña Basurto, Elosegui (Jesús), Mondragoi’ko buruzagietatik alkate-ordekoa, idazkaria eta beste, Vallet (Luis), Montes-Iturrioz, etc. Dunixi’k ziok, nere itzaldiaren ondoren: “después de los años mil torna el agua a su carril” (Gobernadorea eta ni elkarrekin ikustean).

Mondragoi’ko buruzagiak beren errian Lezetxiki’zaz itzaldi bat egingo al-dedan galdetu zeaia. Mondragoi’ko apeznagusiak ere bai eskutitz batean. Baietz esan zeât, datorren illaren aseran juanjo nitzaieala.

Abenduaren 1 eta 6 bitartean indusketetara

itzultzen da.

Egunero bezala, Zabarte eta Leibar ditu laguntzaileak. Joxe Letona ere doakio laguntzen.

Hitzaldi bat eman zuen abenduaren 3an Unión Cerrajera S.Aren Escuela de Aprendices-

en. Jende asko bertaratu bide zen. Abenduren 6an, azken eguna: Zabarte, Leibar… 50 pezeta eguneko ordaindu zizkien. Bezperan, gauez, Pablo Mendarozketa Garagartzako pintorea joan zitzaion bisita.

GARAGARTZAKO ARTE ERRALDOIA

XX.aren hasieran, arbola artean osasuntsu

Aurtengo irailaren 14an bete dira berrogeita bost urte Garagartzako arte zaharra desagertu zenetik. Gazteok bakarrik erreferentziaz ezagutu dezaketen arbola erraldoi hura, esaten zutenez, Gipuzkoako zaharrenetarikoa zen. Oraindik ere Garagartzako auzokide askok kontatzen dute mendetako artearen istorioa, ez baita alperreko meritua hain adin luzera heltzea. 

Dena den, batzuetan errealitatea legendarekin nahasten da eta gure gaurko protagonista honen kasuan ere bada legenda puntutxorik. Hamaika aldiz entzun ahal izan dugu artearen hondamena ijito batzuek haren orpoan pizturiko sutzar batekin hasi zela, arbolari zulo hilgarri bat ireki ziona. Eta maldan beherako prozesuak amaiera izan zuen haize boladek tantaia lurrera bota zutenean irailaren arratsalde hartan. Legendari eutsiz, garaiko kronikek idatzi zutenez, arteak sei ehun urte zituen. Ikus dezagun, ordea, idatzizko erregistroetan aurkitu dudana. Ez datoz beti bat legendarekin.

1955 inguruan, arbola zaurituta

Igandea zen 1969ko irailaren 14a, eta haize erauntsi gogor batek – euri zaparrada etengabeek lagun- lurrera bota zuen arte ospetsua, arratsaldeko 3´30etan. Garagartzako elizaren ondoan zegoen eta bere neurriak ezohikoak ziren. Hamazortzi metro bide zituen alturan eta 4´80 ematen zuen bere enborraren perimetroak. Arbolaren adaburua, berriz, hogei metro inguruko diametrokoa zen.

Serapio Mujikak bere “Geografía de Guipúzcoa” (Geografía General del País Vasco-Navarro deritzan obraren barruan)  1918ko liburuan irakurtzen da, Arrasateren gaineko deskribapenean: 

Pablo Mendarozketaren margoa. Zauriak ikus daitezke

“En lo que con el arbolado se relaciona, llama la atención un hermosísimo encino que se yergue en el barrio de Garagarza, patriarca forestal de Guipúzcoa, que se levanta airoso, aunque muy estropeado, junto a la carretera, a pocos metros de la casa beneficial…”

Eta arteari buruzko informazio interesgarria aurkitzen dugu Justo Jauregi-Arrabururen “Datos para una monografia de la anteiglesia de Garagartza” 1949ko obra argitaragabean: 

“De aquella fronda exuberante (tan aprovechado por los gorriones que hemos llegado a contar hasta cuarenta nidos de ellos, y por los chicos de la escuela que jugaban bajo su gigantesco paraguas natural, por mucho que arreciara la lluvia) apenas queda nada.

Artea eroria eta zatitua egurretarako

Hacia el año 1916 un incendio, al parecer casual, causó graves daños en el interior. Uno de los chicos que venían a las clases nocturnas de la escuela dejó el haz de paja de que se había servido para alumbrarse en el camino, al pie del árbol. Las brasas del haz prendieron en la base de la encina y se quemó parte del interior del tronco. Años más tardes, unos “salvajes” prendieron fuego al follaje que al pie del árbol había – como todos los años- para adorno del altar del Corpus. Las llamas ocasionaron, como es natural, destrozos de consideración a la encina. Actualmente solo la parte del árbol que mira al W. conserva parte de la vitalidad de otros tiempos. El resto está casi seco. 

 En cuanto a su edad, D. Serapio Mújica le atribuye de tres a cuatro siglos de existencia. Los vecinos de Garagarza sólo saben que “es muy antiguo”  

Honaino, beraz, duela berrogeita bost urte desagertutako arbola haren gaineko zehaztapenak. Ijitoak ez bide ziren hain ijito eta artea, Muxikaren arabera, lau mendetako aguretxoa zen.

 
Argazkiak: Geografía General del País Vasco-Navarro; Joxe Letona Artxiboa; Pablo Mendarozketa; JMVM

GARAGARTZAKO LAMIAREN LEGENDA

Garagartzako eliza

BABESLEA:http://www.fentmuntanyaiformacio.es

Aurreko batean nioen bezala, Justo Jauregi-Arraburu abadeak Garagartzako  historiari buruzko eskuizkribu interesgarria burutu zuen. Eskuizkribuan Jauregi-Arraburuk Garagartzako zenbait legenda eta ipuin bildu zituen, noizean behin hemen azalduko ditudanak.

Gaurkoan, dena den, Jose Migel Barandiarani eman nahi diot protagonismoa, izan ere ataundarrak, Aranzadi Zientzia Elkartearen Munibe aldizkarian, 1980ko 32. zenbakian, “Euskalerriko Leen-Gizakien eta Ireluen Bizilekuai Buruz Ikasgai eta Esaunda Batzuek” titulupeko ondoko istorioa eman zuen ezagutzera. Ia ziur esan daiteke Barandiaranek Justo Jauregi Arraburu bere ikasleari aditu ziola ipuina.  Hona hemen, beraz, On Jose Migelek publikatu zuen moduan:

“LEZETXIKI, KOBAUNDI.— Auek dira Arrasate-Garagartza-ko Bostate mendi alboan dauden bi arpe. Bata bestearen gainean. Bien artean beste arpetxo bat: Laminen-eskaratza. Leen aroetako aztarna asko agertu ditugu or, batezere lenengo arpean. Emen bizi izan dira gizakiak, Mustier-arotik asita geroztiko aldietan. Garagartza’ko lagunak digutenez, laminen bizilekuak izan omen dira leize oriek. Ara emen zer dion esaunda batek.

 

“Garagartza-Korrione’ko motil gazte batek, Kobaundi-inguruan zijoala, leize atekan neskatilla eder bat ikusi omentzuan eta berarekin itz egin eta beragaz itxutu. Baita biak ezkon--itza elkarri eman ere; baiñan leenik neskatxaren adina motillak asmatzekotan. Motillak bere auzoko andra zaar bati galdetu ea Kobaundi’ko neskatilla ederrak zer adin ote zuan. Andra ori, Kobaundi-aldera juan, eta an, arpe aurrean, atekari atzealdea emanaz, makurtu eta, bere anka bien artetik burua atzeruntz aterata, arpeari begira jarri. Ba-dator ango neskatxa eta, aurrean alako ikusgarria arkitzean, arriturik dio: «nere biziko eun da bost urte auetan ez det olakorik ikusi». Andrea bereala itzuli omentzan Korrione’ra eta motillari esan Kobaundi’n entzun zuana. Orduan neskatillaren adina azaltzen dio motillak berari, ustez eta ala eskontzen al zirala. Baiñan motillaren amak dio semeari: «begira leenik nolako oiñak dituan arpeko neskatilla orrek».

Arpera juan eta motillak ikusten dizkio oiñak neskatxari eta gero amari dio: Kobaundi’ko neskatxaren oiñak aatearenak bezalakoak dira». Orduan amak: «ori ez dek gizakia, lamiña baiño; orrekin ezin ezkontzen al aiz». Motillari bere barruna arrunt belundu omen zitzaion eta gaixotu; baita laster ill ere. Arpeko lamiña Korrione’ra, gaubela egitera, jetxi omentzan eta, intxaurraren azaletik atera zuan maindire batekin bere maitearen soina estali.

Illa elizkizunera eta ehortzera zeramakiela, lamiñak ere lagundu omentzion Garagartza-koelizateraño. Andik bere arpera gero, negar da negar”

 

Argazkiak: Eusebio Iñarra(Garagartzakoa)

tartalorenkobazuloa.blogspot eta euskonews.com

JUSTO JAUREGI-ARRABURU: arrasatear historialari ezezaguna

Justo Jauregi-Arraburu, 1949an

Justo Jauregi-Arraburu Leibar, Arrasateko eliz nagusiko abadea izan zen, XX. mendearen erdialdean. Garagartzako maisu izandako Ziriako Jauregi-Arraburu (1) eta Maria Leibar garagartzarren semea zen, eta Gasteizko Apaizgaitegian egin zituen eliz-ikasketak. Arrasatera aldatu aurretik Aretxabaletako Larrinon egon zen abade.

Garagartzako maisua hil zenean, auzoko etxetik atera behar izan zuen sendiak, maisu berria sartu ahal izateko. Hori ikusita, eta alarguna nora joaterik ez zuenez gero, 1946an Jose Luis Iñarra Arrasateko garaiko erretoreak gotzainari eskatu zion Justo Jauregi-Arraburu bere jaioterrira bidaltzea, amaz kargu egiteko. Hala egin zen eta 1958an hil arte Justo Arrasateko abade laguntzailea izan genuen. Berari zor zaio, besteak beste, Iñarrak ekindako herriko eliz-artxibo ederraren egokitzapena. Iñarra eta Jauregi-Arraburu ikaskideak izan ziren Gasteizko Apaizgaitegian.

Monografikoaren ilustrazioa

Justo Jauregi-Arraburuk eskuizkribu interesgarri bat utzi zigun “Anteiglesia de Garagarza (Mondragón) Datos para una monografía, extractados, principalmente, de su archivo parroquial. 1949” tituluarekin. Arrasateko auzo horretaz inoiz burututako lanik mamitsuentzat har dezakegu.

Justori txikitatik zetorkion ikerketarako grina, bera izan baitzen –artean Apaizgaitegian ikasle zela- Garagartzako koben entramatuaz jabetu zena eta irakaslea zuen  Jose Migel Barandiarani aurkikuntzaren berri eman ziona. Honela idazten du Barandiaranek bere egunerokoan, 1928ko irailaren 23an:

“Día 23, domingo.- En el tren de las 8 h. 40 m. fuí a Mondragón, y de aquí, en el autobús de Aramayona, a Garagarza. En el monte Bostate de este barrio visité las cuevas Kobaundi, Kobatxo y Kobatxiki, en donde ha descubierto yacimientos prehistóricos mi discípulo D. Justo Jáuregui. Fotografié la montaña desde las proximidades de Garagarza, la cueva superior........y el grupo de acompañantes. Estos eran los Srs. Urrutia (párroco de Garagarza), Arrúe (alcalde de Arechabaleta), Aznar (oficinista de la fábrica “Beroa”), Escalera Maidagán, Urtubi (farmacéutico de Arechabaleta), Jáuregui (maestro de Garagarza) y tres hijos de éste (uno de ellos el mencionado Justo) y los dos hermanos Santa Marina (uno de ellos seminarista).

Fuí a comer a la fonda de Santa Agueda. Comí en compañía de los Srs. Arrúe y Aznar. Visité al capellán D. Leonardo de Guridi. Después volví a Garagarza y de aquí, en autobús, bajé a Mondragón. En el tren de las 5’35 volví a Vitoria.

En la iglesia de Garagarza ví un retablo plateresco del siglo XVI con cuadros en que hay relieves que representan escenas conmemorativas de la aparición del arcángel S. Miguel en el monte Gargano”

Barandiaranek eskuz eginiko planoa

Barandiaranek aipatzen duen “Koba Txiki” hori, egun Lezetxikiz ezagutzen dugu.

Urte batzuk geroago, 1934ko ekainean, hain zuzen, hauxe dio ataundarrak: “Exploré la cueva “Lamiñen eskatza” en Garagartza de Mondragón”

Justo Jauregi-Arraburuk honela deskribatzen du “Laminen eskatza” bere lan monografikoan:

“Lleva este nombre, evocador de antiguas leyendas, una pequeña cueva (4 x 2 x 2 m.) situada aproximadamente a media distancia entre “Koba-aundi” y “Koba-txiki” casi a la terminación de la áspera cuesta que une ambas cuevas. Aunque actualmente solo mide 4 m. de largo, lo más probable es que ahondando en la tierra que forma su piso, quedara al descubierto una galería cegada.

Monografikoaren ilustrazioa

El suelo de estas tres cuevas es, en su mayor parte, de tierra vegetal (con abundantes detritus orgánicos) mezclada con arcilla. Encontramos los primeros vestigios del paso del hombre prehistórico por aquellas alturas, a fines de Agosto de 1.928.

Aunque aún se ha trabajado muy poco en su exploración, hemos encontrado los siguientes objetos: pedernales de todos los tamaños y colores –desde el blanco hasta el negro, pasando por el gris, marrón etc) algunos de ellos indudablemente tallados (cuchillos, raspadores, punzones, pequeños “microlitos azilienses”) un punzón de hueso, bastantes trozos de cerámica basta, trozos de cristal de roca, huesos humanos y de distintas especies de animales etc.

... Aunque en “Laminen eskatza” los buscadores de tesoros nos jugaron una mala pasada, revolviendo la tierra y trastornando los estratos en busca del “vil metal”, que según la tradición existe por aquellos contornos, sería interesante continuar las excavaciones que, seguramente, nos podrán ilustrar bastante acerca de nuestros antepasados los garagartzarras prehistóricos”

Argazkia: Justo Jauregi-Arraburu agertzen dena Jauregi-Arraburu sendiak utzia.

---

  (1) Ziriako Jauregi-Arraburu: 1875-08-08 jaioa, Aretxabaletako Aozaratzan; Aita:Tobias, Jauregui-Arraburu Olave; Ama:Maria Josefa Alzola Lizariturri