Juan Goyanarte etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak
Juan Goyanarte etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak

iraila 08, 2021

BI NEKROLOGIKA MADINABEITIAREN ESTILOAN. 1891



Miguel Madinabeitia
Historialariek modu askotan eskain dezakete euren ekarpena eta Arrasateko Miguel Madinabeitiaren kasuan ezin zen salbuespena izan. Idazki gehienetan zehar nabaritzen zaio jakin bazekiela dibulgazioko lanak bere tantatxoa utziko zuela, eta ahaleginak egiten zituen zorrotz izaten deskribapenetan. Sarritan adierazi dut Madinabeitiak modu bereziz idazten zuela, bere artikuluetan informazioa eta irizpidea azalduz. Batzuetan zaila da bereiztea zein zuen berarentzat garrantzirik gehien, azaltzera zihoan albisteak ala berak albisteari eskainitako ikuspegiak. Horren bi adibide txikitxo dakartzat oraingoan, 1891ean Bilboko “El Noticiero Bilbaíno” egunkarian  azalduta. Bi nekrologika dira, Arrasaten hilabete baten tartean jazoak. Dakusagun lehena, aipatu agerkarian 1891ko ekainaren 6an publikatua: 

“Ayer por la mañana cundió aquí la noticia de que un joven de este pueblo había sido muerto en ésa, en uno de los tumultos producidos por la cuestión obrera que desde hace un mes viene turbando la habitual tranquilidad de esa pacífica e importante población.
 
Desgraciadamente la noticia era cierta, porque un hermano de la víctima había venido a buscar a su padre, y también se dijo que había traído consigo un suplemento de su digno periódico confirmando el suceso” 

Eta Madinabeitiak, albistearen harira joan beharrean, aukera aprobetxatzen du salaketa baten hurrengoa egiteko: 

“Con este motivo fue esperada con verdadera ansiedad la llegada de “El Noticiero” que, dicho sea de paso, desde el dichoso cambio de horas del tren de Durango a Zumárraga recibimos con doce horas de retraso; y si este retraso no es de veinticuatro horas se debe a que se nos remite por la vía de Miranda” 

Diodan, Madinabeitiak aipatu duen lan auzia, Bilboko ogi txar eta garestiaren kontrako mugimendua izan zela. Konkretuki, ekainaren 30ean eta Romea Antzokian langileen bilkura bat izan zen eta gobernadorearen agenteak antzokira sartu ziren, ezpata eskuan, bildutakoak kanporatzeko. Kalean txistuka hasi bide zitzaien guardiei eta horiek tiroka erantzun zuten. Ondorioz, Juan Mondragón izenekoari bala bat sartu zitzaion belarriaren ostetik eta zerraldo geratu zen. Baina eman diezaiogun ostera hitza Miguel Madinabeitiari, bere kronikan: 

“Pero concretándome al triste asunto que motiva esta carta, digo que el joven muerto, de oficio fundidor, se llamaba Juan Inocente Mondragón y Mondragón, nacido en 28 de diciembre de 1863, y perteneciente a la quinta del 83. Su padre, a quien conozco desde la niñez, es forjador de oficio, expósito, que eligió para compañera a una mujer de igual procedencia. Llámanle Pello-chiqui, por su pequeña estatura y tiene varios hijos que han concurrido a la quinta con dudosa talla; pero todo lo que tiene de pequeño tiene de honrado y laborioso. Así es que en la modesta clase obrera de este pueblo no había matrimonio más ejemplar ni más feliz. Le acompaño en el justo dolor que experimenta a estas horas” 

Espeziala zen Madinabeitia, horretan ez dago zalantzarik. 

Bigarren heriotza-kronika urte bereko uztailaren 3an publikatu zuen Arrasateko korrespontsalak “El Noticiero Bilbaíno” egunkari berdinean. Herriko alkate izatera helduko zen Balentin Goianarteren seme baten heriotza eman zuen ezagutzera Madinabeitiak, bere lumari bide karakteristikoak eskainiz. Gertaera, kronika egileak berea datatzen duenez, ekainaren 30ean jazo zen, nahiz eta eliz-datuetan uztailaren 2 jartzen duen.  Ikus dezagun zer dioen: 

“Poco más de las dos de esta tarde serían cuando se ha turbado la tranquilidad de este vecindario con un triste suceso que me apena, aun el referirlo. Un precioso niño de diez a once años, Julio Goyanarte Resusta, hijo del conocido industrial D. Valentín Goyanarte, al bañarse ha tenido la inmensa desgracia de ahogarse en la presa llamada de Legarra, uno de los puntos más caudalosos del río Deva, en las inmediaciones del pueblo. Ha costado algún trabajo el encontrar su cadáver, sumergido en la profundidad, e inmediatamente se ha constituido el Juzgado en el sitio del lamentable suceso, para instruir las diligencias que son imprescindibles en tales casos”

Eta kazetaritzaren kanonek markatutako sarrera egokiaren ostean, bere iritziei ematen die aukera
Legarreko errota (Julio Galarta)
korrespontsalak:

“Hace algunos años que, atendiendo a quejas de algunas señoras y como medida de moralidad, prohibió la autoridad que los niños nadasen en el crucero de la Magdalena, punto algo público, sí; pero que está exento de los peligros que hoy nos contristan el ánimo. No pretendo echarla de previsor ni de profeta, pero yo me lamenté de aquella prohibición, porque si bien atajaba aparentemente un mal, abría camino para otro inmensamente mayor, como el que hoy a todos nos cubre de luto. Si yo fuera autoridad levantaría hoy mismo la prohibición respecto a niños impúberos, dejándoles que naden en el crucero de la Magdalena. Así se evitaría que vayan a Legarra, y es necesario que se tolere un mal por precaver otro mayor.

Acompaño al Señor Goyanarte en el dolor que hoy embarga su corazón de padre, y Dios le dé fortaleza para sobrellevar la pérdida de su Julito, que hoy es un ángel más en el cielo” 

Julio Goianarte Resusta, Gasteizen jaioa, 9 urtekoa zen Legarreko osinean ito zenean. Beste zortzi anaia-arrebetatik bost Arrasaten munduratu  ziren. Gazteena, Juan, Argentinara aldatu zen, 1924an, soldadutza egin ostean. Eta Argentinan literatura eragile handia bilakatu zen, eleberri egile ospetsua izateaz gain. 
 
Bestalde, esan daiteke, Balentin Goyanarte izan zela Madinabeitia jubilazioaren abiapuntuan jarri zuena 1899an. Horretaz aspaldi idatzi nuen.

Argazkiak: JMVM, Julio Galarta 

maiatza 22, 2019

JUAN GOYANARTE, ARGENTINAKO LITERATURA BERRITZAILE ARRASATEARRA



Juan Goyanarte, 1940an

Inoiz edo inoiz atera da txoko honetara Arrasateko Goyanarte sendiaren izena. XIX. mendearen amaieran gure herrira heltzen da Elorriotik Valentin Goyanarte Gallastegi. Atzera begira jarrita, goienartarrak sakabanatuta agertzen zaizkigu euren jatorriari dagokionez. Ofizioarekin zer ikusirik izango zuen arrazoiarengatik, nonbait, herriz herri ibiltzen bide ziren. Hori beste behin ere ikusi genuen, Karrikiri sendiarekin. Baina horrekin ez bezala, goyanartetarrak Arrasatera heldu bezain isilean desagertu ziren herritik, bi belaunalditan. 

Diodan bezala, Valentin Arrasatera iritsi eta 44 urterekin Oñatin jaiotako Katalina Resusta Abarrategirekin ezkondu zen. Ez ziren Arrasaten geratu eta Gasteizen ipini zuten euren etxea. Arabako hiriburuan hiru seme izan zituzten. Baina azkenaz erditzearen ondorioz hil egin zen emaztea. Valentinek bigarrenez ezkontzea erabaki eta Katalinaren ahizpa Mikaela – arrasatearra jaiotzez- hartu zuen emaztetzat, 1889an. Bien artean 24 urteko diferentzia zegoen. Bikotea Arrasaten bizi izan zen lehen unetik eta sei seme-alaba izan zituen. Bosgarrena Juan izan zen, gure gaurko pertsonaia. Aita ordurako 61 urteko aguretxoa zen eta Arrasateko alkatetza utzi berria zegoen.  Ikus dezagun apurtxo bat Juanen biografiatik:

Juan Goyanarte Resusta 1900eko urtarrilaren 12an jaio zen Arrasaten , Iturriotz kaleko 13 zenbakian. Lehen ikasketak Biteriko Eskoletan egin zituen, Felix Arano irakaslearekin. Izpiritu liberalak agintzen zuen ikastetxe hartan eta Juan umea giro horretara ohitu nahi izan zuten gurasoek. Baina zazpi urterekin  Frantziako Bearnera bidaltzen du sendiak, Salies de Bearn herriko Goi Ikastetxera. Zortzi urtez han egon ondoren, ingeniaritza militarra ikasi nahi izan zuen Gasteizen. Ikasle txarra bide zenez, ordea, Argentinarako bidea hartu zuen, 17 urterekin.  Merkatal lanetan aritu zen baina ez ei zitzaion gehiegi gustatzen giro argentinarra eta Paraguay eta Brasiletik ere ibili zen, gustuko zerbait bilatzen ari. Horrela, soldadutza egiteko ordua etorri zitzaion eta Marokoko gerran hartu zuen parte, tropa espainiarrekin. 

Soldadutza amaituta aita eta ama hil zitzaizkion eta diru dezente jaso bide zuen herentzian. Europatik zehar turismo bidaiak egin ondoren, Argentinarako itsasontzian sartu eta estatu hartan inbertitzea erabaki zuen.  Goyena hirian lur sail handi bat erosi, nekazaritzaren aldeko apustua egin zuen eta ongi samar atera zitzaizkion negozioak. Zortzi bat urteren buruan diru pila bat zeukan  eta turismo egiteari berrekin zion: Hego Amerika osoa – diotenez, Andeak hamazortzi aldiz zeharkatu zituen eta sei hilabetez Patagonian bizi izan zen -  Estatu Batuak, Kanada, Europa eta Asiatik ibili zen. Brasilen beste sei hilabete eman ondoren, Argentinara itzuli zen.

Bere bidaiak oso aberatsak gertatu zitzaizkion eta horretan oinarrituta bizi izandakoa literaturara eramatea
erabaki zuen. Eleberria zuen gogoko eta 1940an “La semilla que trae el viento”  publikatu zuen; 1942an “La semilla en la tierra”; 1946an, “Lago argentino” – itxura denez, gehiena Kopakabanako hondartzan idatzi zuen; 1951an, “Campo de hierros”; 1952an, “Lunes de carnaval”; 1953an, “La quemazón”; 1955ean, “Fin de semana”; 1956an, “Tres mujeres” eta “El Ventisquero” ; 1959an, “Kilómetro 25”; 1961ean, “Farsa”; 1967an, “Gestación” Denera, hamabi eleberri idatzi zituen eta batzuek oso arrakasta handia lortu zuten, hainbat argitaldarirekin. 

Goyanarte, ordea, egunkari eta aldizkarietan hasi zen idazten, batez ere ipuinak. Eta idazle bezala goi maila lortu bazuen ere, ez zen txikiagoa izan literatura eragilearen modukoa. Sur Argitaletxean sartu zen 1951an, Victoria Ocamporekin lan egiteko. Hegoamerikako kultura eragilerik sonatuenetakoa zen Ocampo eta Goyanarte harekin aritu zen bost urtez, ahalik eta bere proiektua abiaraztea erabaki zuen arte: Goyanarte Argitaletxea. Enpresa haren helburua bikoitza zen: munduko eta literatura hegoamerikarraren katalogoa, eta Ficción aldizkaria.

Aldizkariak  goi mailako idazleak bildu zituen bere orrietara. Jorge Borges, Ernesto Sabato, Mario Benedetti eta luxuzko beste askok lan egin zuten arrasatearrarentzat. Munduko eta literatura hegoamerikarrari dagokionez, Truman Capote, Cesare Pavese,  Miguel Angel Asturias eta abar batek ikaragarrizko balioa eman zioten Goyanarteren enpresari. 

Baina arrasatearrak 1963an erabaki zuen lan hari agur esatea eta Goyena hirira itzuli zen,  pasioak ere zituen nekazaritzan eta turismoan zentratzeko. Gutxi disfrutatu ahal izan zuen, 1967ko urtarrilaren 20an hil baitzen Goyenan.

Fernando Jorge Goyanarte Juanen loba da. Baita Arrasaten jaio eta Juan bezala Argentinara aldatutako Valentin anaiaren semea dugu, eta osaba bezala literaturagilea bera ere bai. Fernandok, “Juan Goyanarte y la Patagonia” titulatu zuen artikulu batean, honela dio:
Ficción, Goyanarteren aldizkaria


“Juan Goyanarte fue aventurero, escritor, periodista, editor, empresario, hacendado y con todo ello forjó una imagen polifacética. Pero por un instante me gustaría detenerme en la primera palabra – aventurero. Como tal recorrió casi toda Europa, norte de África, Rusia, Estados Unidos y la mayoría de los países latinoamericanos; y por supuesto Argentina. Todo esto viene a cuento porque fue una persona que en ese ir y venir de cada viaje adquirió conocimientos de ciudades, de paisajes, de costumbres, de idiomas; de lo más diverso que uno se pueda imaginar. Y un día decide viajar a la Patagonia; y recurro al comentario que efectuó la Editorial Losada en la contratapa del libro “Campo de Hierros” diciendo: “… después de haber recorrido durante medio año, sólo con su “Winchester”, en un automóvil y a lomos de caballo, hasta sus más apartados rincones… 

…  Deseo sumar a lo dicho anteriormente un artículo extraído de la revista de la Dirección General de Cultura y Educación de la Provincia de Buenos Aires de abril del 2009, redactado por Magdalena Ruiz Guiñazú y titulado “La alegría de leer”. Allí esa periodista, escritora, conductora de radio y televisión, productora, ganadora de infinidad de Martín Fierros, galardonada como la periodista de Mayor Agallas en Nueva York, dice: “Tuve momentos de gran enamoramiento con “Lago Argentino” de Juan Goyanarte, una novela hoy agotada que relata las aventuras y desventuras de los anarquistas españoles que se habían afincado en la Patagonia.

… Tomo ambos comentarios como ejes de lo que diré luego. No tienen la finalidad de ensalzar la novela, dado que tuvo y tiene luz propia. Sí, quiero rescatar de ellos sus mensajes, porque allí es donde se encuentra al inmigrante mondragonés o guipuzcoano que queda atrapado por esa imponente belleza que supera todo lo visto, esa Patagonia que con sus ventisqueros, con su fauna, con su flora, con sus otros inmigrantes (con diferente nacionalidad, ideas, razas, y credos), con sus aborígenes, con su todo; se introduce en el interior del escritor y llegado el momento Juan Goyanarte siente la imperiosa necesidad de sacar todo lo acumulado y lo vuelca al papel con una precisión muy fina”

Juan Goyanarte Resusta: munduko literaturaren erreferente bat. Arrasatearra.

Argazkiak: JMVM, Fernando Jorge Goyanarte