podcast. ARRASATEKO PARROKIAREN KANPAIAK (2tik bigarrena). podcast

PODCAST 1

PODCAST 2

Aurreko batean eman nuen Arrasateko eliza nagusiaren dorreko kanpaien berri laburra. Segitzen dut gaiarekin, informazio iturria ez dagoela agortuta adieraziz. Oso gai interesgarritzat jotzen dut eta historialari gazteek - edo ez hain gazteek- badute non arakatu. Noan, dena den, aurrera.

Kanpai-danbadek zentzu desberdina izan dute beti. Hona hemen kasu batzuk: 

Angelusa: “Goiz, arratsa ta eguarditan, Ama goresten zaitugu” Hiru aldiz jotzen zen egunean, kanpantorpetik bigarren finkoaren sokari tiraka: goizeko 5etan, eguerdiko 12etan eta arratsaldeko 6etan.Goizekoa ez zen nolanahikoa,: hiru danbada lasairekin hasten zen eta jarraian beste …  hogeita hamairu!! arin.

Iratzarpen ederra, bai alajaina! Baina dena uler daiteke, kontuan badugu garai haietan iratzargailurik ez zegoela etxeetan eta lanean goizeko 5´30etan hasten zela. “Albakua” esaten zitzaion goizeko errepike horri.

Eguerdiko eta iluntzeko danbada jotzea desberdina izaten zen. Bietan, lehenik hiru ezkil kolpe lasai eta jarraian hiru kolpeko hiru serie ematen zituen enkargatuak, hots denetara hamabi danbada. 

Arimak: “Anima bedeinkatuak, Jaungoikuak daixela barkatuak" azken Angelusen ondoren eta ezkilen soinuarekin amaitzeeko Garbitokiko arimen aldekoa jotzen zen. Finkoetakoa handienaren mihiari lotutako sokari tiratzen zion kanpai-joleak, bi toke arineko hiru serie burutuz. "Animena" esaten zitzaion.

Biatikoa: Ahal zenean, bigarren finkoarekin publikoki iragartzen zen azken sakramentuen – aitortza, jaun hartzea, oliadura- ematea, hiru serietako bost kolperekin. Zerbitzua baserriren batera eraman behar bazen, kanpai jotze horri gehitzen zitzaizkion beste hiru kolpe. 

Heriotzak: “Agonia” zeritzan tokearekin iragartzen zen heriotza, lehen finkoarekin – handiena-  hiru serietako hiru kolpe geldi emanez. Hileta elizkizunetarako deian, berriz, bi finkoen eta “Ezkila makurra” eta “San Francisco”ren jotzeak tartekatzen ziren, azkenean bi mihiak batera erabiliz bi kolpe ematen ziren hildakoa emakumezkoa izanez gero eta hiru kople gizonezkoekin. 

Hildakoak haurrak zirenean, kanpai txikietan – iraulketakoak- jotzen zen mihia, kanpaia irauli gabe. Azkenean, bi toke hildakoa neskatoa bazen eta hiru mutikoen kasuan.

Gorpuaren garraiaketan ere kanpaiak etengabe ari ziren. Apaizak hildakoaren etxerantz elizatik abiatzen zirenetik berriz elizara gorpuarekin itzuli bitartean jotzen zuten, finkoetako handiena, modu geldiaz. Eta berdin egiten zen mezako Sanctus ofizioan eta azken unean kanpantorpean, amaierako errespontsoa egiten zenean. Azken toke honi “kanpantorpeya” esaten zitzaion. 

Ostiralak: Urteko ostiral guztietan, arratsaldeko 3etan Jesukristoren heriotzaren ordua gogoratuz, finkoetako handia jotzen zen, bi tokeko bi serietan. 

Jai bezpera: jaiaren iragarpena egiten zen, iluntzean, kanpai-joleak “Ezkila makurra” eta “San Francisco” batera joz. Baina jai handien bezperan errepike eta iraulketa kanpai guztiekin burutzen zen. Tartekatu egiten zen iraulketa finkoetako errepikearekin edo “San Juan” edo “San Vicente” kanpaien “soluak” zeritzanarekin. 

Amaitzeko, diodan, Arrasateko zenbait elizetako kanpaien soinu desberdinak zirela eta, herritarren artean istorio bat ezaguna egin zela. Arrasate Zientzia Elkartearen blogean Javier Bengoak idatzitakoa irakur daiteke:

“Las campanas de un convento de monjas del pueblo decían:

     - Beti miseriya, beti miseriya (Siempre miseria, siempre miseria)

La del otro convento de monjas contestaba:

     - Guk ere bai, guk ere bai  (Nosotras también, nosotras también)

La de los frailes replicaba:

     - Izango da izango, izango, izango (La

Kontzezinoko komentua, 1978an

tendréis y la tendréis, tendréis y tendréis) 

  La parroquia terminaba el diálogo diciendo, por la voz de la campana grande:

      - Hor konpon, Hor konpon; gu ongi gaude, ongi gaude (Ahí os las arregléis. Ahí os las arregléis; nosotros estamos bien,  estamos bien) 

Juan San Martinek Euzko Gogoa aldizkariaren 1958ko martxoa-apirileko zenbakian idatzi zuen, oreixa agertuz bat Soraluzeko San Andres baselizatxoko kanpaiak “An, an, an” zioen bitartean, parrokiakoak “Nun da, nun da, nun da?” galdetzen zuela; erantzuna mojen komentuko kanpaiak ematen zuen: “Tella-tuan; tella-tuan; tella-tuan…”
 

Argazkiak: JMVM

                       Kanpaien gaineko lehen zatia:
https://txemax3.blogspot.com.es/2017/05/arrasateko-parrokiaren-kanpaiak-2tik.html

podcast. ARRASATEKO PARROKIAREN KANPAIAK (2tik lehena). podcast

PODCAST 1

PODCAST 2

Arrasateko elizdorrea

Kanpaiek hiritarron bizimodua arautu dutela esan ohi da. Nik ez dakit horrenbesterakoa den, baina zalantzarik gabe kanpaiak gure bizitzaren zati garrantzitsua izan dira, arlo erlijiosoan ez ezik baita zibilean ere.

Elizetako kanpaiek herrien martxa markatu dute mendetan. Elizak eurak bezain zaharrak ditugu. Kanpaiek aintza, iluntasuna, heriotza, alaitasuna, garaipena, … sua, ekaitza, arriskua … adierazi dute. Eta hiritarron bihotzen taupadak kanpaien danbadekin joan dira egokitzen, gau eta egunez. 

Arrasateko –Mondragoeko- historian aurki agertzen zaizkigu kanpaiak. 1448ko erreketa handian, orduko kronikek diotenez, elizako kanpaia ere erre zen (gehiegi, ezta?) Eta 

Jose Mari Urangaren eskema

udal zein eliza-artxiboetan maiz azaltzen dira kanpaiei buruzko apunteak. Normala, guztiz. XVI. mendekoa da elizako dorrea eta kanpaiak bertan kokatu ziren. Zortzi izan dira: bat Gazteluondora,  hiru Iturriotz kalera, bi plazara eta bi Artekalera. Azken hauek finkoak dira eta gainerakoak iraulketakoak. 

Jose Mari Uranga historialariak idatzita utzi zuenez, finkoak  ditugu handienak -1850 eta 1590 milimetroko diametrorekin- eta zaharrenak bide dira. Urangak 1530 urtekoak zirela dio baina Arantza Cuesta arte historialariaren

Finkoetako handiena

ustez 1615 ingurukoak izan daitezke eta  gehitzen du: “lurralde hartako handienak dira”. Ez da ezagutzen non egin ziren. Finkoek bina barne eta bana kanpo-mihi dituzte.

Finkoetatik, erlojuaren ondoan dagoena da behe-soinurik sendoenekoa eta sua, uholdeak, heriotzak eta albiste ilunak adierazteko erabiltzen zen. Arrasatearron artean “su kanpaia” esaten zitzaion. Ondoko beste finkoak, berriz, apur bat finagoa, eguneko hiru Angelusak, biatikoak eta beste iragartzeko balio zuen. 

Iraulketakoen artean, berriz, Gazteluondora ematen duena 1942koa da, zazpi bat urte lehenago printzatu zen handiago beste baten materialarekin Gasteizko “Vda. de Murua” enpresan birgaldatua.  San Juan izena darama eta 800 milimetrokoa da. Iturriotzeko hiruak 1833koak ditugu, “Lastra” enpresan galdatuta. Antxon Agirre Sorondoren “Campanas y campaneros de Gipuzkoa” lanean irakurtzen denez, Lastra kanpaigile bat Aramaiokoa zen XVIII. mendean. Hiru horien legendak honakoak dira: San Francisco eta Jesus, Maria y José bitan. Erdikoari “ezkila makurra” izenarekin ezagutzen zioten hiritarrok. Plazara daramatenak beste bi dira, Lastrak (1833) eta Muruak (1910) galdatuta. Lastrarena –Plaza/Iturriotz aldera dagoena- handiena da iraulketakoei dagokienez, 960 milimetrorekin. Muruarenari “Salbekoa"  esaten zitzaion. San Vicente ruega por nosotros eta San Juan Bautista dira idatzita dituzten legendak.

Elektrifikatu aurretik, kanpaiak kanpai-joleak

mugitzen zituen. Finkoei dagokienez, kanpaien mihietara lotuta zeuden sokak jaisten ziren eliza-atarteraino, gehienok gogoratzen dugun txoko itxi bateraino. Iraulketakoei berriz kanpai-joleak eragiten zien bertatik bertara, funtzio bakoitzak eskatzen zuen erritmoa aplikatuz. Eta zeintzuk ziren funtzio horiek? 

Eguraldia: Urangak dioenez, izan zen garai bat Donostiako Igeldoko Behatokitik egunero telegrama bat bidaltzen zutela, biharamunerako iragarrita zegoen eguraldiaren berri emanez. Eta horren arabera, danbada desberdinen bitartez, hiritarrei abisatzen zitzaien eguraldiaz. Abisuak ospea galtzen joan bide ziren errakuntza kopuru handiarengatik eta inork gutxik eskaintzen zien arreta zerbitzuari. Horrela, desagertu egin zen.

Suteak: “Kanpantorpe”tik bigarren finkoari eragiten zitzaion, indarrez, suteren baten berri iristen zen bezain laster. 

San Kristobal baselizako kanpandorretxoa

Ekaitzak: San Kristobal baselizako kanpaiak abisua ematen zuen handik goitik, oreixaren arriskuaz jabetzen ziren bezain laster. Eta erantzun bezala, elkarren ondoko “ezkila makurra” eta “San Francisco” kanpaien errepikei heltzen zitzaien. Errepikea entzuten zuen abade batek “kanpantorpe”ra hurbiltzen zen eta bertatik otoitz bat egiten zuen konjuru moduan, ekaitzaren urrunketa eskatuz. 

Letxuga kanpaiak: Izan zen garai bat arrasatearron udako eguerdietako erritmoa letxuga-kanpaia izenekoaren tokeak markatzen zuela. Langileak  fabrikatik ateratzear zeudenean elizako dorretik danbada berezia jotzen zen, etxeko andreek jakin zezaten gizakumeak handik gutxira mahaian eserita edukiko zituztela, eta otordu azkar eta, normalean, arin baten ondoren ostera lantegiko bidean jarriko zirela. Hura entzunda, garbitoki publikoan azken harrikoa atera ezinik jardungo zuten andreak ziztu bizian abiatzen ziren etxerantz, lapikoa sutan berotzen jartzera edo letxuga entsalada prestatzera. 

Maiatzaren 3tik irailaren 14 bitartean, eguerdiko 12etan jotzen zen toke hori, Angelusen ondoren, hiru serie nahasietako mihiaren eskuko errepikearekin, kanpai guztiekin. Urangak aipatzen ditu bi anaia, artista bezala modalitate honetan: Eugenio eta Migel Gorosabel.

Argazkiak: Arantza Cuesta, JMVM, Jose Mari Uranga

Gai honen bigarren zatia:

https://txemax3.blogspot.com.es/2017/05/arrasateko-parrokiaren-kanpaiak-2tik_10.html