FRONTOIA ETA IKASTOLA ARRASATEN. 1933

Arrasateko EAJk 1908an ekin zion bere ibilbideari eta 1933an, herriko Euzko Gaztediren bitartez, pilotaleku eta ikastolaren inguruko albisteak sorrarazi zituen. Martxoaren 12an, adibidez, jai handi bat izan zen, eta “Euzkadi” egunkariak albistea eman zuen martxoaren 18an, “Danok-Bat” anonimo batek izenpetutako kronikan: 

Batzokiko dantza taldea, 1933an, Adan de Yarzaren etxean

“Egun gomutagarria igaro zan igandea Arrasateko abertzaliondako Gure ametsak igandean bertan egi biurtzera zijoazala ikustian, alaitzen zuten abertzalien biotzak:  Pelotatoki eta Ikastoletxeko lenengo arria jartzia. Askondako ezin ikusi izango zan arria antxe zegon gure abertzaletasunen oñarri bezela jarrita. Baña arri au jartzeko, zenbat naigabe ez ote dira sortu! Baña esandakoa da, nai izaten dala al izatea, eta laister arri orren magalean sutunik ikusiko degu gure Pelotatoki eta Eusko Ikastola. 

Iragarrita zegon lez goizeko 7etan izan zan Jaupa (1) eta Jaunartzea. Jaupa nagusi ostian izan zan lenengoko arria jartzia jendetza aundi bildurik. An ikusi genduzan Lekeitiotik etorriak Solano jauna beren alaba lirañakin eta baita Adan eta Yartza´tar Maren (nai aña ezin eskertuko deguna Arrasateko abertzaliok) Gipuzko Buru Batzarretik Monzon´dar Telespor lendakaria eta Ugalde´tar Peli batzarrekoa.

Lenengoz gure txaunburu (2) jauna onespendu ondoren, Euzko Gaztediko lendakaria dan Uriarte´tar Josebak irakurri zituen arripean sartu biar ziran izparringi eta iragarkiak. Ondoren ezarri zituzten euren izen abizenak Adan eta Yartza´tar Marenek, Solano jaunak eta bere bi alabak, Monzon´dar Telespor, Ugalde´tar Pelik, Uriarte´tar Josebak, txaunburu Arin´dar Joseba Jokin eta Markiegi´tar Josebak. 

Adan de Yarzaren etxe ostean zeuden frontoia eta ikastola

Bein arripean izparringi, argazki eta iragarkiak, jetsi zuten arria bere lekura eta Monzon´dar Telesporek egin zuen itzaldi labur bat, adieraziaz zer garrantzi zeukan arri orrek Euzkadiren azkatasunerako. Eskatu zigun danon laguntza eta baita txalo bero bat Ugalde´tar Pelirendako, ainbat lan egin duen eta egiten ari dan abertzale zintzo orrendako. Entzun ziran, bai, txaluok! Amaitu zuen esanaz berri txar bat ezan biar zubela: nola "Lizardi´tar Jabier” iltzeko zorian agertzen zan eta eskatu zion txaunburu jaunari Aita gure bat bere aldez; eta gure otoitzak bereganatzeaz eta, azkenik Euzko Ereserkia abeztuaz amaitu zan itxaropeneko goiz au Arrasateko abertzaliendako” 

Ikusi ahal izan dugun bezala, EAJren Arrasateko eragilerik porrokatuenetakoak Peli Ugalde atxabaltarra eta Mariano Adan de Yarza lekeitiarra ziren. Azken hori herriko alkatea izan zen 1920-21 urteetan. Bestalde, esan behar da Jose Maria Agirre, Xabier Lizardi idazlea, 1933ko martxoaren 12an bertan hil zela, lehen harri hura jartzen ari zen bitartean. Segitzen du idazkiak: 

“Arratsaldian itzaldi bikañak: izlariak Monzon´dar Telespor, Trabudua´tar Polixene eta Ruiz de Agirre´tar Julen. Notintza (3) ikaragarria etorri zan inguruetako errietatik. Itzaldiak ederrak, laburtxoak, batez be Trabudua andereñuena, gaxo samar arkitzen zala-edo. Amaitu zan beti bezela Euzko Ereserkiaz. Eta orain Montzon´dar Telesporek esan zuen bezela:

Gora biotzak eta ekin lanari,
danon biarrian arkitzen da-ta,
gure Ama Euzkadi! 

Beraz, egitarauaren barruan Ikastola eta frontoiaren lehen harria jartzea ospatu zuten.  Baina izan al zen jai hura lehen harriaren ospakizuna, ala obrak aurreratuago zeuden? Diot hori, hain zuzen ere, "Euzkadi" egunkarian bertan ekainaren 29an honela irakurtzen zelako: 

“Euzko Gastedijaren ogetaboskarren urtea eta pelota-toki ta ikastolaren zabalketa jayak. Igandez, garila 2.garrena.” 

Egitarau zabal eta joria prestatu zuten Euzko Gaztedikoek urtarrilaren 2rako. Baina irakur dezagun "Euzkadi" egunkariak zekarrena, jaiaren bezperan: 

“Badatorkigu hainbeste itxarotako eguna. Garilaren 2an Euzkadiko bazter gustietatik abertzaleak emen ixango ditugu Euzko Gastediaren 25.karren urtea eta Pelota-Toki eta Ikastolaren zabalgunde jayak ospatutzera. Ogeta bost urte dira abertzale gutxi batzuek zabaldu zutela lenengo Batzokia erri  ontan Ez guaz emen orain azaltzera euren lan ta nekeak lenengoko denbora ayetan. 

Eurari zor diogu 25.karren urteurrenau egitia eta ogeta bost urte ontan abertzaletasunak egin daben gorakada bikaña Arrasaten. Baña oraindik ez gera danak; lan askoren biarra dago horrela izan gaitian, eta orreik (atzok) berotzeko eta ikusi gura ez daben askoi erakusteko nola duan EUZKADI beren azkatasunaren bidean, Arrasaten izan bear zerata al dezuten abertzale gusiok garilaren 2an” 

Eta uztailaren 2an, igandea, egundoko jendetza bildu zen Arrasatera Euskal Herriko hainbat eta hainbat tokitatik. “El Día” egunkariak jasotzen zuen uztailaren 4an: 

“Euzkadiko mendietan entzun dan aberri zantzuari ezin entzun-gor egin zioten Arrasateko abertzale zintzoak: eta ara or non jarri dizkiguten Euzkadi alde ikastola eta pilotatoki bat. Umearen biotza abertzaletasunerako irabazi bear da. Ikusi dute Arrasateko euskaldun zintzoak bear ori: ara or ikastola beren gogoak egiztu egin ditezen… Zer oberik gazteari bere aberria zein dan erakustia baizik? Euskaldun gaztedia guztiz jolaszalea da; ikusi du au ere Arrasateko abertzale alderdiak eta ara or non jarri duten pilotatokia. Guztiz txalogarriak zerate Arrasateko abertzaliok! Bide ortatik laster dezute erri guztia abertzale” 

Artazo (ezk.) eta Zabala

Pilota tokia,”Gurea” bataiatuko zena, Mariano Adan de Yarzaren etxe osteko terrenoetan eraiki zen. Kontuan eduki behar da, adandeyarzatarren etxea  gero urtetan Banco Guipuzcoano izandakoaren eraikina zela, eta bertan ere – sendiak utzitako gela batzuetan- Arrasateko batzokia zegoen. Terreno haietan  ere prestatu zen euskal ikastola. 

Ohiko mezaren ostean ikastola eta frontoiaren bedeinkapena izan zen. Pilota partidu batekin inauguratu zen frontoia. Egitarau ofizialaren arabera, Zabala eta Artazo – Egia eta Mondragonés ziren bikoteak baina arazoak izan ziren lau atleta horiek jolas zezaten eta, azkenik,  Lete eta Uribe – Zabala eta Rezolaren kontra atera ziren eta lehenak izan ziren garaileak.  

Bazkarira ehun eta berrogei lagun eseri ziren

Mondragonés eta Egia

eta Bengoa, Garmendia eta Lorenzo tabernetatik zerbitzatu zen otordua. Bazkal buruetan Joxe Markiegiren zuzendaritzapean Euzko Gaztediko abesbatzak ekitalditxo bat izan zuen. Jarraian herriko plazara joan ziren bazkaltiarrak, mitinera. Kronikek diotenez, ordurako jendez leporaino beteta zegoen plaza; batzuen arabera, zazpi mila entzule ziren. Eta hizlariak Gallastegi (Bizkaia) Gamarra (Araba) Leunda (Gipuzkoa; iragarrita zegoen Monzonen ordez) Irujo (Nafarroa) eta Aldazabal (Bartzelonako Batzokia) 

Jaia amaitu zen, plazan bertan ezpata dantzariek eskainitako dantzekin eta Batzokiko terrenoetan ilundu bitartean eratutako triki-tixa eta txistu erromeriarekin. Hori bai, gaueko 9 eta erdietan, garai hartan euskal antzokietan gehien estimatutako euskal ikuskizuna eskaini zen. Gau hartan Gernikako Segundo Olaetaren Elai Alai Dantza Taldearen emanaldi ikusgarriaz gozatu zuten ehunka arrasatearrek, goizean bedeinkatutako Gurea pilota tokian. 

Eta 1933ko uztailaren 2ko kronikarekin bukatzeko, dakardan hona “Euzkadi” egunkarian eskoriatzar batek urte hartako abuztuaren 11an zioena: 

“Gipuzkoako zaindaria, Iñaki Deunaren aurreko egunian bira bat egitera atera nitzan txoko batetik arratsian, Arrasaten Euzko Batzoki ederra bere pelota-jolas toki bikaña, nai danian antzoki biurtzen dala, ikastola, bola-toki ta dantza leku alaya ikustera” 

Zer esanik ez, “Gurea” pilotatokia multifuntzionala izan zen, bai gerra aurretik baita geroago ere.  Geroagokoaz gehiago jakiteko:

https://txemax3.blogspot.com.es/2012/02/arrasateko-gurea-zine-aretoa.html

(1) Meza (2) Erretorea (3) Jendetza

Argazkiak: JMVM

VASQUITA I eta VASQUITA II: ARENAZA AHIZPAK

Miren, ezkerrean, eta Justi ahizpak, Valentzian

Arrasateko pilotarien zerrenda ezin da ulertu Vasquita I eta Vasquita II izenik gabe. Raketistak izan ziren, goi mailakoak, eta beraien ildotik atera ziren herriaren izena munduko frontoietara eraman zuten beste batzuk, dagoeneko txoko honetan agertu diren Arenaza Velasco haien lehengusinak, besteak beste. 

Felix eta Martina senar-emaztea

Vasquita I eta Vasquita II – Justina eta Maria Visitación “Miren” Arenaza Azkoaga – pilota arrasatearrak emandako raketistarik entzutetsuenak izan genituen, batez ere Justina. Bere garaiko  onenen artean sailkatzen dira, erizle guztien arabera. 

Felix Arenaza aretxabaletarra eta Martina Azkoaga arrasatearraren alabak izan ziren Miren eta Justi. Ezkon-bikoteak beste alaba bat ere izan zuen, Kontxita, hamazortzi urterekin 1935ean Madrilen hila. Bi pilotariak Arrasaten jaio ziren, 1915eko uztailaren 2an Miren, eta 1919ko azaroaren 30ean Justi.

Mesedeetako mojekin egin zituzten lehen ikasketak. Baina pilota sartu zen tartean … eta sendiak erabaki garrantzitsu bat hartu zuen. Eman diezaiogun hitza Justiri, hiru ahizpetako gazteena izan arren pilotaren munduan aurren sartu zena:

Bi ahizpak, Eugenio Abarrategi "Martinbixi"rekin

“Niri zaletasunak berak erakutsi zidan pilotan egiten. Hasiera hartan ez genuen raketarik eta eskuz edo palaz egiten nuen, gehien bat palaz. Nik kirol asko egiten nuen. Zaldibarreko frontoia erabiltzen nuen, lehenik, nire saioetarako, etxetik gertu. Gogoratzen dut Zaldibarren hiru gizon ibili ohi zirela askotan pilotan: “Bixkai” gozogilea, Jose Añibarro Unión Cerrajerako idazkaria eta Santiago Bastida, urtetara alkate izango zena. Oso ondo jokatzen zuten eta haiek ikusteko ahalegin guztiak egiten nituen.

Unión Cerrajerako langileak lanetik ateratzen zirenean, Gurea frontoira joaten ginen eta bertan “Pañero” barateruari laguntzen genion jolastu nahi zutenei kantxa alokatzen. Hamabost zentimo kostatzen zuen saioko.

Adinkidea nuen Patri Egidazu – Real Sociedadeko jokalaria izan zena- eta biok ibiltzen ginen “Pañero”rekin, eta gero frontoian aritzea uzten zigun, debalde. Patrik eskuz egiten zuen baina niri gehiago gustatzen zitzaidan pala. Eta palak Eugenio Abarrategi “Martinbixi” osabak egiten zizkidan, arotza zen eta” (1)

Justik, gaztetxoa zen arren, erantzukizun handiz zaintzen zuen bere prestakuntza fisikoa eta gimnasia, mendiko ibilaldiak, korrika eta igerian egiten zuen. Ordurako, bestalde, ordurako iritsia zen Arrasatera han eta hemengo frontoietako euskal raketisten oihartzuna. Alaba gaztearen zaletasuna ikusita, sendiak erabaki garrantzitsu bat hartu zuen: Madrilera joango ziren ama eta hiru alabak. Martina amak bazuen espainiar hiriburuan izeko bat behitegi bateko jabe zena, eta alaben etorkizuna argitzen zen bitartean izekoaren negozioan lan egin zezakeen. Justik hamar urte zituen. Berak kontatzen du: 

Hamar urteko Justi, erdian lehen lerroan, 1930ean.

“1932ko martxoaren lehenean debutatu nuen, hamabi urterekin, Madrilen. Bi urte lehenagotik “Madrid” frontoira egunero joaten nintzen hango kantxa garbitzera. Bi pezeta ematen zidaten. Ez nuen diruagatik egiten, baizik eta horrek raketisten palkoan eseri eta partiduak ikusteko aukera ematen zidalako. Eta hortik, hain zuzen, etorri zitzaidan Vasquita gaitzizena, jendeak ez baininduen artean izenez ezagutzen eta “a ver esa vasquita” esaten zuten” 

Justiren karneta, 1934an

Eta palkotik kantxara jaitsi zen Justi bere abileziak erakustera. Aurki konturatu zen Ildefonso Anabitarte “Madrid” frontoiko intendentea Justiren balioaz eta kontratua egin zion, hiru urte lehenago inauguratutako frontoi berrian jokatzeko. Hortxe hasi zen Justiren kirol karrera, “Vasquita” izenordearekin. Handik gutxira Vasquita I izatera igaro zen, Justiren bidetik Miren ahizpa ere sartu baitzen, Vasquita II izenordearekin arituko zena. Justik gogoratzen du: 

Mirenen karneta, 1934an

“Arropari buruz gona luze eta manga motzak eramaten genituen. Hasieran galtzerdirik gabe jokatzen genuen. Alpargatak Arrasaten egiten zizkiguten, Ferrerias kalean Bastidak zeukan tailerrean, bai preserbatiboak egiten ziren toki berean. Arrasatekoak ziren alpargatarik onenak” 

Madrid frontoiko raketistak: 6 eta 8 ezkerretik Justi eta Miren

Bi ahizpen kirol ibilbidea batera joan zen. Madriletik Bartzelonara aldatu zen sendia, ama eta bi ahizpa pilotariak, hirugarrena – Kontxita- Madrilen hil baitzen 1935eko urtarrilean.  Sendiaren sostengu  ekonomikoa bi ahizpen esku zegoen, eta ondo joan zitzaien, Txiki Alai frontoian asko irabazten baitzuten,  bi arrasatearren jokoaren kalitatea ere handia baitzen. Ondokoa 1935eko udazkenean albistea da, Bartzelonako El Mundo Deportivo egunkarian, Vasquita I-ri buruz ari dena: 

“… Fue una victoria brillantísima, conseguida con un juego exhuberante y desbordante de Vasquita, que anoche tuvo su mejor actuación en Barcelona. Su pegada, inundante, bajando, en alarde de facultades físicas a los cuadros medios de la cancha, para entrar siempre a sotamano, anuló el peligroso y contundente boti-voleo y la habilidad maravillosa de Aurora, y anuló la derecha temible de Carmina. 

La olímpica zaguera, agigantándose, estaba en todas partes y no había pelota imposible para su raqueta. Cruzadas al dentro y al ancho, rebotes largos o a la pared chica, arrimadas, cortadas, todo lo llevaba y a todo repicaba con violencia increíble. Por eso, aunque Nati y Carmina y Aurora hicieron un gran partido, pasaron desapercibidas a la atención del público, que dedicó todos sus aplausos y fueron encendidamente entusiásticos a la exhibición sorprendente y maravillosa de Vasquita” 

Justiren kirol izena ezaguna egin zen eta frontoi askotatik deitzen zuten, batzuetan partidu solte batzuk jokatzeko bakarrik, eta Bartzelonatik joan etorria hegazkinez egiten zuen. Luxu ikaragarria sasoi hartan! 

XX, Miren, Xekun Altuna eta Justi, Bartzelonan 1940an

Bartzelonako Txiki Alai frontoian aritu ziren bi ahizpak urte luzez. Eta partiduetako emaitzek laguntzen zieten kirol karreran. Ondoko albisteak – 1936ko uztailean El Mundo Deportivon , ostera azaltzen du garbi Vasquita I-aren jokoaren maila: 

“La velada de ayer en el Frontón Txiki tuvo el éxito de público que era de prever ya que el programa era excelente: actuaban las ocho estrellas del cuadro de raquetistas.

Bartzelonako raketistak, 1936an

En el partido de campeonato lo sobresaliente volvió a ser la actuación de Vasquita, que definitivamente enganchada hizo brillante exhibición de su juego, un juego que por su anchura, soltura y plasticismo ambidiestro pregona su procedencia de la clásica escuela vasca. No nos atrevemos a decir que Vasquita sea la que más juega a la pelota de las señoritas que forman el cuadro del Txiki, pero sí que ella es la mejor o con mejor estilo juega” 

Miren, 1936an Bartzelonan

Erizlearen idatzia ez zen txantxetakoa Txiki Alai frontoian raketista ugari ari baitzen lanean, ziurrenik estatuko emakume pilotari gehienarekin. Kontuan eduki behar da espainiar gerra zela eta Bartzelonara bildu ziren profesionalak, giro aparta sortuz. Frontoia jendez gainezka egoten zen. Gerra amaituta eta Espainiako Pilota Federazioa  sortzen denean Miren eta Justi ahizpek pilotan segitzeko baimena jasotzen dute, zegokien karneta eskuratuz. Urtero berriztatu behar zuten baimena. Federaziotik emakumeei zailtasunak ipintzen zizkieten pilotan aritzeko, “emakumeen tokia etxea da” leloarekin.

 

Justiren lehen fitxa, Federazioan

Zailtasun guztien gainetik bi ahizpak partidu asko jokatu zuten frontoi desberdinetan. Eta Valentzia, Sevilla, Madrid,… Arrasateko trinketean, Gurean erakutsi zuten euren trebezia. Urte politak izan ziren, giro sozial eta politikoa bestelakoa zuten arren. Justik kontatzen zuen: 

“Giro berezian mugitzen ginen. Frontoietan, ikusleengandik gauza gogorrak entzun behar izaten geneituen, dirua jokoan jartzen duenak edozertarako eskubidea duela pentsatzen du-eta"

 

Pilotarien agurra Justiri, 1943an

Vasquita I 1943an erretiratu zen, hasiak zituen ikasketekin jarraitzeko. Erizain egin zen, fisioterapia eta podologian espezializatuz, eta erretiratu arte Arrasaten ihardun zuen. Vasquita II-k ere erretiro profesionalaren bidea hartu zuen, Enrike Stegmeierrekin 1945ean ezkontzeko. 

Vasquita I eta Vasquita II. Justi eta Miren Arenaza Azkoaga ahizpak.  Raketista moduan egindako bizitzaz galdetzen zitzaionean, Justik erantzuten zuen: 

Mirenen ezkontza eguna, 1945ean

“Berriz jaiotzeko aukera izango banu, gauza bera egingo nuke. Oroitzapen onak ditut, batez ere ezagutu dudan jendearen gainekoak” 

Justi Vasquita I, 2000ko urtarrilaren 7an hil zen. Miren Vasquita II, berriz, 2003ko martxoaren 9an. Biak ditugu Arrasateko pilotaren historiako protagonistak, berezko merituz.

Justi, Euskal Pilotarien Batzarrak eskainitako omenaldian, 1992an

       (1)  Justiren adierazpenak “Euskal Pilotarien Batzarra”k 1992an argitaratutako aldizkaritik daude atera.

 Artikuluaren gaztelerazko itzulpena dago eskuragai: JON STEGMEIERen gaztelerazko itzulpena

 Argazkiak: Stegmeier Arenaza sendia, Euskal Pilotarien Batzarra aldizkaria eta Wikipedia

  ARRASATEKO RAKETISTEI BURUZ GEHIAGO:

http://txemax3.blogspot.com.es/2015/09/arrasateko-arenaza-sendia-raketistak.html

http://txemax3.blogspot.com.es/2015/10/arrasateko-arenaza-sendia-raketistak.html

 

h