1840 etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak
1840 etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak

urria 13, 2021

MENDIZABAL DESAMORTIZATZAILEA SANTA AGEDAN


Arrasateko frantziskotarren komentua, gaur egun eliza-kultuari itxita, loriazko uneak bizi izan zituen historian zehar 1582tik. Baita une zail eta ilunak ere, eta horietako bat da – 113 urteko tunel beltza-  Mendizabal desamortizazioa deitutakoaren ondorioz iritsi zitzaiena. Istorioa, oro har, ezaguna den arren, gaur hona dakardan apuntea guztiz berria zen niretzat, arrazoi bikoitzarengatik. Lehena, “Fray Gerundio” izeneko aldizkarian irakurri nuena da. Aurreratzen dut aldizkaria satiraren haritik doala eta literatura egiten duela; beraz, Arrasateko frantziskotarrei buruz bertan esaten dena ez da errealitatetzat hartu behar. Baina “Fray Gerundio”ko orriek Arrasateko komentuaren egoera jarri zuten penintsulan, eta XIX. mendeko politiko liberal haren neurriak zalantzagarriak zirela oihukatu zen ozen.

 “Fray Gerundio” aldizkariak Mendizabalen desamortizazioa errefusatu zuen beti, ez berez txarra zeritzaiolako baizik eta desamortizazioa gauzatzeko hautatutako bideak elizaren ondasunak herritarrei helarazteko balio ez zuelako. Eta, azkenean, “Fray Gerundio” zuzen zebilela frogatu ahal izan zen, estatuko gaur egungo hainbat sendiren aberastasunek Mendizabalen operazio hartan baitaukate sorburua. Baina hori beste arlo bateko gaia da. Bigarren arrazoia gaurko istorioa niretzat behintzat berria dela adierazteko, ekarpentxo honen amaiera aldera emango dut. Eta orain, noan aldizkaria eta  Arrasateko frantziskotarren arteko lotura ikustera..

Carta del “Platiquillas” a “Tirabeque”. Convento de San Francisco de Mondragón, y agosto 2 de 1840

“Mi amigo Fr. Pelegrin Tirabeque: no he contestado antes a tu atenta del 14 de enero por no haber ocurrido cosa particular desde aquella fecha en el País Vascongado, más que el paso del general Balmaseda, y ahora al hallarse aquí nuestro amigo y  protector Mendizabal tomando los baños que están aquí al pie del Campanzar. No pienses que es Campazas, el pueblo de tu buen amo y mi amigo Fr. Gerundio, sino Campanzar, un monte así llamado en este país.

No puedes figurarte, hermano Tirabeque, el sobresalto con que todos los padres de este santo convento recibimos la noticia de la llegada de nuestro exclaustrador a estos baños. En Mondragón estamos pero te aseguro que un dragón sin mon nos hubiera asustado menos que el hombre de septiembre; aunque a decir verdad, Pelegrín, tan dragón ha sido para nosotros Mon como Men, esto es como Mendizabal. Juan se llama, pero para nosotros tan bueno ha sido Juan como Pedro, y Pedro como Alejandro. El único a quien debemos el haber vuelto al claustro es a mi condiscípulo y amigo, el hermano Arrazola, a quien harás el favor de decir de mi parte, y aun de toda esta comunidad, que si gusta venir a descansar de las fatigas del ministerio entre sus amigos, aquí tiene una celda y una pobreza franciscana que le ofrecemos con la mejor voluntad, pues de la olla que comemos 20 que somos hasta el día, comeremos 21, que la olla de nuestro Padre San Francisco ya sabes tú lo que se le hace dar de sí”

Lehen begiradan, hizkera kriptiko samarra da “Platiquillas”ek erabili duena. Baina zentzua badu. Arrasateko komentuan artean Mendizabalen desamortizazioa aplikatu gabe zegoen. Nahiz eta 1835 eta 1836 artean monastegi eta kongregazio erlijiosoak ixteko eta horien  ondasunak salgai jartzeko errege-agindu eta araudiak aldarrikatu ziren, Mendizabalen desamortizazioa deituraz ezagututakoa ez zen Arrasateko frantziskotarren kasuan 1840ko abenduaren 31ra arte exekutatu. Juan Alvarez Mendez (Mendizabal) zen politiko desamortizatzailea. Eta Mon? Alejandro Mon Menendez, Ogasun Ministroa izan zen 1837 eta 1838 urteetan. Hortik hitz jokoa, Men-Mon.

Lorenzo Arrazola
Eta Anaia Arrazola?  Lorenzo Arrazola, 1838 eta 1840 artean Grazia eta Justiziako Ministroa izan zen. Leongo apaiztegian ikasi zuen 1837ra arte eta bertan ikaskide izan zuen Modesto Lafuente, hain zuzen ere “Fray Gerundio” aldizkariaren sortzaile eta editorea. Pentsa al dezakegu, Arrasatetik “literarioki” idazten duen “Platiquillas” ere Leongo aldetik ibili zela? Ala dena da Lafuenteren literatura-sormenaren ondorioa?

Bestalde, “Platiquillas”ek aipatzen duen urtarrilaren 14ko eskutitza, “Fray Gerundio” aldizkarian data hartan Arrasaterako argitaratutakoa da, eta bertan albisteak eskatzen dizkio “Pelegrin Tirabeque”ek “Platiquillas”i.  Azken horrek, goian ikusi dugun bezala, Balmaseda jenerala aitatzen du, urtarril eta abuztuaren bitartean Euskal Herritik igaro zela baieztatuz.  Balmaseda jeneral karlista ezaguna zen Arrasaten, 1836ko abenduaren 17an bertan egon zelako. Jakin badakigu ere, Bergarako Itunarekin bat ez zetorrenez gerra bere aldetik egiten segitu zuela Burgos eta Araba arteko mugan, eta Arrasateko mutil ugarik joan behar izan zutela Balmasedaren tropei aurre egitera. Segitzen zuten gerraren azken txinpartek. Baina goazen Fray Gerundio” argitalpenaren deskribapenarekin:

“Al principio huíamos de él (Mendizabal) y él de nosotros, temiendo encontrarnos, como si él fuera para nosotros un vestiglo (1) y nosotros fuéramos para él unos endriagos (2) Mas sin duda que la divina providencia tiene destinadas estas provincias para ser el teatro de acaecimientos extraños y de fusiones originales. Ello es lo cierto que convencidas unas y otras partes de los perjuicios mutuos de este estado violento, nos hemos acercado, y a imitación del Convenio de Vergara, y también sin extrañas intervenciones, hemos pactado lo siguiente:

“Convenio celebrado en Mondragón, entre el Reverendísimo P. Guardián de San Francisco, en representación de toda su comunidad por un lado, y el Excmo. Sr. D. Juan Alvarez y Mendizabal, con todas sus consecuencias por otro.

Art. 1º. Las partes religiosas contratantes, conventuales del de nuestro seráfico Padre San Francisco de Mondragón, y en su nombre el Rmo. P.Mtro. Fr. Crisógono de Arrigoiconochotea, por la gracia de Dios y del Excmo. Sr. D. Lorenzo Arrazola, Guardián del mismo, se obligan por su parte a no horripilarse a la presencia del Excmo. Sr. D. Juan Alvarez Mendizabal, supresor de todas las órdenes religiosas de España.

Alvarez Mendez (Mendizabal)
Art. 2º La alta parte contratante de D. Juan Alvarez y Mendizabal, representada por sí mismo por no haber otro alguno que le pueda representar como es en sí, se obliga por la suya a no espantarse de los frailes del susodicho convento de San Francisco, antes bien ofrece revestirse de serenidad ministerial, ni más ni menos que si todavía lo fuera, cada y cuando sus paternidades delante se le ofreciesen.

Art.3º Las partes claustículo-exclaustrantes se imponen la recíproca obligación de saludarse atenta y cortésmente siempre que de paseo o con cualquier otro motivo se encontraren, ofreciéndose alejar, cada vez que este saludo se verifique, recuerdos que pudieran ser odiosos para las parte estipulantes.

Art. 4º Se restablecen durante la temporada de baños las relaciones de amistad que por causas políticas bien conocidas se habían interrumpido entre estas dos grandes potencias.

Art. 5º En virtud del presente Convenio, el Sr. D. Juan Alvarez y Mendizabal queda facultado para entrar siempre que guste en el convento de San Francisco, sin temor de ser hostilizado, y sin pagar el derecho de tonelada; así como le queda al padre Guardián y cualquier otro religioso para entrar en el alojamiento de D. Juan Alvarez y Mendizabal, sin recelo de ser de nuevo exclaustrado y amortizado.

Dado en Mondragón, a 18 de julio de 1840. Firmado. Fr. Crisógono de Arrigoicochotea, Guardián. Firmado. Juan Alvarez y Mendizabal ex Ministro. Sello”

Alvarez Mendez (Mendizabal) ministro ohia zen, bai,  gobernutik 1837an kendu baitzuten. Eta zergatik idazten dudan Alvarez Mendez (Mendizabal) azalduko dut, nahiz eta honez gero askok jakingo duten Juan de Dios Alvarez Mendez Chiclana de la Fronteran jaio zela, eta badirudi Mendez-en jatorria judutarra zela. Beraz, euskal jatorrizko abizen bat hartzea iruditu zitzaion egokiago. Horrela egin ere, eta bere ezkontza agirian Mendizabal jartzen du bigarren abizentzat … eta Bilbon jaioa zela dio. Artista bat pertsonaia, duda izpirik gabe. “Platiquillas”ek amaitzen zuen bere idazkia:

“Creo que convendrás conmigo, hermano Tirabeque, en que este convenio deja muy atrás al de Vergara por los elementos de que está pergeñado, y visto esto, pienso que ya nada de cuanto veamos en España debe causarnos admiración… Por lo demás, ningún perjuicio ha causado hasta ahora en el País la venida de Mendizabal a los baños, sino únicamente el haber tenido el dueño de ellos unir dos pilas para que él pudiera bañarse, porque las que tenía eran todas para hombres de los que comúnmente se usan. El primer día sí que nos dio un buen susto, pues oímos un sacudimiento de aguas tan espantoso que creímos que el mar se iba salir de sus límites. Y era Mendizabal que entraba en el baño. Ahora ya no asusta”

Modesto Lafuente
Eta noan orain gaurko ekarpenaren berritasunaren bigarren arrazoia ematera. Egon al zen Mendizabal desamortizatzailea Santa Agedako bainua hartzen? Eta baietz borobila eman behar dut, behintzat garaiko prentsari erreparatuz. Zenbait kazetak emandako informazioaren iturritik edango al zuen “Fray Gerundio”k  “Platiquilla”ren eskutitzari moldiztegiaren aukera emateko? Auskalo! 

Erreferentzietara joko dut eta begira zer idazten zuen “El Correo Nacional”ek 1840ko abuztuaren 4an. Garrantzitsua da data, Arrasateko eskutitza abuztuaren 11an kaleratutako “Fray Gerundio”n agertu baitzen, hau da hamar egun geroago.  “El Correo Nacional”eko albistea aprobetxatuko al zuen “Fray Gerundio”k bere ekarpena egiteko? Berdin dio, oraingo honetarako:

“ No solo viven aquí en la mayor armonía fieles y sumisos al gobierno de la reina los que han emigrado de sus casas durante la guerra, y servido en nuestras filas, así como los que han combatido por D. Carlos, sino que en este momento moran en las provincias, y se pasean por ellas, con entera seguridad y recibiendo señales de hospitalidad y benevolencia los hombres más marcados por su oposición a las ideas de tolerancia y de conservación que predominan en el país.

… Pero hay más. El señor Mendizabal, el destructor de los frailes, se halla en el día en los baños de Santa Agueda, a cuyas inmediaciones hay un convento de frailes y todas las tardes se encuentran de paseo S.E y los reverendos. Y se saludan cortésmente sin que estos le dirijan ni una imprecación, y sin que aquel se crea amenazado en su libertad, ni en su conciencia, porque veinte pobres religiosos que viven de limosna mantengan abierto un templo, y aseado y en pie un modesto edificio que como tanto suntuoso convento, se hallaría por tierra si no lo habitasen estos inofensivos y venerables ancianos”

Beraz, jakin badakigu Juan Alvarez Mendez (Mendizabal) jauna – historiara bere izena daraman desamortizazioarengatik igaroko zena- Santa Agedan egon zela. Nik ezagutzen ditudanen artean, horixe da pertsonaia ospetsuen artean ur bainuak hartzera hurbildu zen lehena. Bost urte lehenago Isabel II erregina baino. Eta bere paseoetan, dirudienez, Mendizabal gurutzatu egiten zen frantziskotarrekin. Baliteke ere, bainuen jabea zen Ramon Mendia jauna bere bezeroei zerbitzu izpirituala eskaintzeko fraide haien bitartekotzaz baliatzea. Suposamendua da, hutsik.

Baina ziurtasun osoz esan dezakedana da, “Fray Gerundio”ren lemariari buruz, hau da, Modesto Lafuente Zamalloari buruz, lehen ere aritu naizela txoko honetan, Garibayren gain jardutean.  Eta esatera ausartuko nintzateke, Modesto Lafuentek Arrasateko informazio zuzena izan zuela bere Espainiako Historia bilduma idazteko, 1850ean hasi eta 1866 bitartean publikatu zuena.

Desamortizazioari dagokionez, esan dudan bezala 1840ko abenduaren 31an atera ziren azken hogeita lau fraideak, Gipuzkoako Komandante Nagusiaren aginduari jarraiki. Beraiekin, artxiboa eta ornamentu sakratuak zeramatzaten.Herriko Udalak Arrasaten gera zitezen ahaleginak egin zituen arren, azkenik amore eman behar izan zuen. Frantziskotarrek 1954ko otsailaren 7an itzuli ziren. Mende luzeko bidean ondasun ugari kendu zitzaizkien, herritarren eskuetara joan ez zirenak.

Argazkiak: JMVM

(1) Munstro ikaragarria

(2) Hidra eta herensuge nahasiko munstroa

MANUEL MARIA ARANGUREN MONTERRONGO KONDEA, SENATORE


Monterrongo Kondetzaren historia misterio eta artilunez beteta dago. Dinastiaren sorreratik goi mailako pertsonaiak ikusten ditugu konde edo kondesaren tituluarekin, gehien bat Madrileko gortean eta aristokraziako jauregietan ezagun zirenak. Horietako batekin nator gaur, bere garaiko protagonista
Manuel Maria Aranguren
izan zena, gora behera askorekin, baita politikan ere. Manuel María –Luis Gonzaga Eustasio- Aranguren Gaytan de Ayala da pertsonaia, 1794ko martxoaren 29an Arrasaten jaioa. Bere gurasoak ere, Santiago Elias Aranguren eta Maria Josefa Gaytan de Ayala, arrasatearrak genituen.

Jakina da Santiago Elias – bosgarren kondea- 1816an tirokatu egin zutela Kondekua zubi ondoan, eta zaurien ondorioz hil egin zela. Arrasateko alkatea zen une haietan eta aitaren heriotzaren ostean titulua Manuel Maria semeari egokitu zitzaion: seigarrena zen. 

Manuel Maria 1834an Estatuko Gizon Ospetsu – prócer-  izendatu zuten eta titulua eskuratu aurretik, zenbait aitorpen eta froga agiri aurkeztu behar zituen. Hori dela eta, kondeak honako erantzun hau bidali zuen Madriletik bertatik, 1834ko uztailaren 21ean (1):

 “Tengo el honor de pasar a manos de V.E, para que se sirva ponerlo en conocimiento de la Comisión de reconocimiento de títulos que se ha nombrado en la sesion preparatoria de esta mañana, el único documento que hasta ahora he podido adquirir, por razón de las circunstancias calamitosas en que se halla la Provincia de Guipúzcoa a la que pertenezco, justificativo de la renta que poseo, excedente de los ochenta mil reales exigidos por el Estatuto Real para poder entrar en el ejercicio de las funciones de Prócer del Reyno con que S.M. se dignó honrarme” 

Arrasatetik kanpo bizi zen Manuel Maria Aranguren sasoi hartan, Arrasateko giroa ez baitzen bere aldekoa. Eta horixe argudiatzen du kondeak ondoko lerroetan: 

“Los demás documentos relativos a justificar que poseo el Condado por derecho propio, edad, que tengo más de los veinte y cinco años de edad, que no se hallan intervenidos mis bienes, y que no soy súbdito de ninguna Potencia extranjera, remitiré a V.E luego como me lo permita el estado de aquellas Provincias desgraciadamente dominadas por la facción hasta ahora, y por cuya razón no me es posible en el momento actual recogerlos conducentemente, a causa de la larga ausencia que me he visto obligado a hacer de mi casa desde octubre del año próximo pasado, y de la odiosidad que por ese motivo he contraído para con los enemigos de la Reyna Nuestra Señora, que se hallan apoderados del pueblo de mi  residencia” 

Eta Aragurenek aipatutako ondarearen aitorpena erantsi zuen bere erantzunean. Arrasateko “donde no se usa papel sellado por especial privilegio” Joakin Gorosabel Arrasateko Erret-Eskribauaren bitartez egin zuen ondareen zerrenda. Azalpen zabal samarretik ondoko taulako datuak atera ditut:


Concepto
Reales de vellón
Doce casas y tres huertas en las calles de esta villa de Mondragón, que arriendan diferentes personas y dan de renta al año


5.718
Una ferrería y horno de cementar acero en la misma villa que producen

6.000
Veinte y siete caserías y molino con pertenecidos en jurisdicción de esta villa y pueblos inmediatos y unas heredades sueltas que rentan al año



5.806´31
En grano, cuatrocientas ochenta y siete fanegas de trigo que graduado a cuarenta reales fanega por quinquenio importan


19.480
En grano, doce y media fanegas de maiz a treinta reales fanega

375
Total
37.379´31

Arrasateko ondasunez gain, kondeak beste asko zituen Elgoibarren eta, batez ere, Gasteizen eta Garayon. Horiek kontutan hartuta, Manuel Maria Arangurenen kapitala 85.383´11 errealetara heltzen zen. Baina senaturako aitorpenean egin beharreko idazkian adierazten zuenez: “Además corresponden a S.E la Casa Palacio de esta villa de Mondragón, con su aneja, huerta y jaro; la de Garayo y la de Ali en Alava, con montes de consideración, otros varios capitales censales contra diferentes personas, acciones del Banco Español de San Fernando, Vales, Juros, los productos de su Condado de Monterrón y otros bienes que no se comprenden en la relacion anterior” 

Joakin Gorosabelek bere ziurtagiria egiteko, Eskoriatza, Leintz Gatzaga, Donostia, Gasteiz eta beste herri batzuetako eskribauen idazkiak jaso zituen, kondearen ondareak sailkatzeko. Eta uztailaren 21eko Arangurenen erantzunari, gizon ospetsuen batzordeak berea bidali zion, behin behingoz titulua bazuela adieraziz, falta zitzaizkion ziurtagiriak entregatzeko beharrarekin. 

Karlistada zela eta kondea ez bide zen ausartu Arrasatera hurbiltzeko eta 1836ko apirilean artean bere dokumentuak gizon ospetsuen batzordera aurkeztu gabe zegoen Manuel Maria Aranguren. Hil haren 24an Gasteizko bere etxera aldatu zen. Gasteiztik, liberalak nagusi, Arrasateko dokumentuak samurrago eskuratuko zituelakoan zegoen kondea. Baina ez bide zitzaion hain erraza gertatu, urte amaieran artean Madrilera bidali gabe baitzituen.

Gerra Euskal Herrian 1839an amaituta – gogoratu urte hartako abuztuaren 31an izan zela Bergarako Besarkada, Maroto eta Esparteroren artean- gizon ospetsu arrasatearra bere jauregira itzuli zen. Gipuzkoako bizitza politikoari berrekinez. Gipuzkoako Batzar Nagusietako diputatu nagusi albokoa izendatu zuten, Espartero jeneralaren agindupean. Eta urtebete geroago, lehen foru diputatu hautatu zuten Arrasateko gizona. 

Urte hartan, 1840, senatore izendatu zuten baina gipuzkoarrak ez zeuden ados Madrilen nagusitzen ari zen politikarekin. 1840ko iraultzaren ostean Espartero jeneralaren Isabel II.rengananako –  artean 10 urteko neskatoa- eragina handia izan zen eta euskal foru diputatuek arriskutan ikusi zuten foruen etorkizuna. Manuel Maria Aranguren senatorea Madrilera agertzea atzeratzen ari zen, ez baitzuen laket Esparteroren eraginpeko gorteko giroa. Baina Madriletik harako deia egiten zioten behin eta berriz. Juan Carlos Guerra medikuak laguntza pittin bat luzatu zion, 1840ko abuztuaren 11ko ondoko testigantza idatzian irakur daitekeen bezala: 

“Don Juan Carlos Guerra, Doctor en Medicina y Cirugía, titular de esta Villa de Mondragón, Director de los Baños y Aguas Minerales de Santa Agueda. Certifico que Don Manuel de Aranguren, Conde de Monterrón,  natural y vecino de esta Villa, adolece al presente de una neuralgia poplitea, que le obliga a estar al cuidado de su salud, y por los resultados que han dado los tratamientos juzgo tendrá necesidad de este cuidado por largo tiempo…” 

Eta Arangurenek berak ere Senatura idazki luzeago bat igorri zuen, Madriletik zergatik ez zen agertzen arrazoituz. Hona hemen zioena, 

“En contestación al nombramiento que tuvo a bien hacer en mí S.M. la Reyna Governadora (2), le manifesté el justo motivo que por entonces me impedía el ir a tomar mi asiento en el Senado, puesto que no podía sin grave daño de los intereses de este país, abandonar el destino que ocupaba de Diputado General de esta Provincia. Aunque libre ya de este cuidado, me afecta no obstante otro no menos grave, y es relativo a mi propia salud, quebrantada sobremanera con el continuado ejercicio de dos años en un destino que ni me ha dejado tiempo para arreglar mis propios asuntos, abandonados desde principios de la guerra pasada a causa de mi emigración durante toda ella.

La necesidad de tomar baños para curar mis dolencias es hoy tanto más urgente cuanto que sin ellos considero expuesta mi salud, según podrá V.E hacerse cargo de la adjunta certificación dada por el Médico titular de esta villa, bajo cuyo régimen sigo la curación y en este supuesto espero que tanto V.E como el Senado me disimularán que aún tarde algún tiempo en presentarme a él, debiendo estar seguros de que lo haré tan pronto como mi salud me lo permita. En Mondragón a 12 de agosto de 1841. Excmo Señor el Conde de Monterrón” 

Aitzakia onartuko ote zioten ala ez galdegai dela, bestelako arrazoia bazen Senatura ez agertzeko. Aranguren, euskal foru diputatuekin lerrotuta, erasotzat hartu zuen 1841eko urtarrilean Esparterok “foru pasea” ezabatzea, eta euskal Diputazioen protestaz gain armekin erantzun nahi izan zen, gerra berri baterako deia eginez. Aranguren sutsuenetakoa izan bide zen euskal foruen defentsan, bere ideologia liberaletik abiatuta. Eta 1841eko urriaren 2an, armetarako deialdia egin zen euskal diputazioetatik. Monterrongo Kondea deitzaileen artean zegoen.  Noraino zegoen foruen alde eta nolakoa zen Esparterorekiko gorrotoa kalkulatzerik ez dugunez, esan dezakegun bakarra da behin deia eginez gero atzera egiterik ez zegoela eta Aranguren galtzaile atera zen, hamabost egunetan Esparterok iraultza amatatuta baitzeukan… eta  kondeak Frantziarako bidea hartu zuen. Euskal Foruen galerak segitzen zuen eta 1841eko urriaren 29an Espartero jeneralak dekretu berri bat sinatu zuen euskal legeei beste aizkorakada berri bat emanez.

Beraz, Madrilera agertu gabeko senatorea izan zen Manuel Maria Aranguren arrasatearra, 1940ko izendapenari dagokionez. Arraroa bada ere, kondeari ez zitzaion espedienterik ireki eta, beraz,
Senatuan ez zuten beraren kontra ezer aurkitu. Esparterok 1843an dimititu zuen eta urte berean Isabel
Erreginaren erret-dekretua
II erregina – hamairu urterekin- adinean nagusi aldarrikatu zuten espainiar gorteek. Bi urte geroago, 1845eko abuztuan,  erreginak egun batzuk eman zituen Arrasaten, ur bainuak hartzen. Non lojatu zen? Jakina, Monterron Jauregian. Bi hilabete eskas geroago honako deliberamendua hartzen zen Madrileko Erret-Jauregian:
 

“S.M. La Reina (q.D.g) se ha dignado expedir con fecha 1º de Octubre último el Real Decreto siguiente.
Usando de la prerrogativa que me compete en virtud de los artículos catorce y quince de la Constitución, y oído mi Consejo de Ministros, vengo en nombrar Senador del Reino a Don Manuel María de Aranguren, Conde de Monterrón” 

Bizi arteko senatorea izendatu zuten arrasatearra, baina ez zen sekula karguaz jabetu. Beraz, birritan deitu zuten arren ez zen inoiz karguan aritu. Lehenean, Esparterorekin bat ez zetorrelako, eta bigarrenean, ziurrenik, osasunarengatik. Manuel Maria Aranguren 1852ko maiatzaren 11an hil zen, Arrasaten. Kondetzaren hurrengo titularra Mateo Nikolas Aranguren Gonzalez de Etxabarri semea izango zen. Hurrengo batean arituko naiz horretaz.


(1) Dokumentuak Espainiako Senatuaren artxiboan daude.
(2) Fernando VII.aren alarguntsaz ari da, Maria  Kristina erregina, Isabel II. izango zenaren ama.

Argazkiak: JMVM, Mendia bilduma