ARRASATEKO ARTXIBOA, TURISMORAKO ERAKARGARRIA

 

XIX. mendearen bigarren aldeko Arrasate herri turistikoa izan zela idatzi dut maiz, batez ere – jakina- Santa Agedako bainu etxearen erakarpenarengatik. Hori dela eta, gaurko honetan beste adibide idatzi bat dakart, Madrileko “La Época” egunkariak 1880ko abuztuaren 10ean eskainitakoa. Santa Agedatik kronika bat idatzi zuen G.R hizkien atzean ezkutatzen zen Guillermo Rancés kazetariak. Irakur dezagun:

“De veraneo. Una visita a Mondragón. Santa Agueda, 8 de agosto.

Poco antes de llegar a Santa Agueda, y en uno de los más pintorescos valles de las provincias Vascongadas, está la villa de Mondragón. Llamábase antiguamente la fortaleza de Arrasate, y el rey D. Alonso el Sabio le cambió el nombre por el de Monte del Dragón. Al penetrar en el recinto de la población, los viajeros que de todas partes acuden a los baños de Santa Agueda quedan impresionados por la originalidad poco agradable de las calles y casas del mismo. Nadie, pues, sospecha que Mondragón sea una demostración más de la verdad del refrán castellano que dijo que "bajo una capa se oculta un buen bebedor” 

Guillermo Rancés

Ez dirudi, beraz, oso zirrara atsegin sorrarazi zionik herriak  Madrileko kronika egileari. Erakarpen gutxi ikusi zuen pertsonaia hark gure kaleetan barrena udaletxera igo zen bitartean.  Aurrera baino lehen, diodan Guillermo Rancés y Esteban  Politikari eta goi-mailako administratzailea izan zen, Casa La Iglesiako markes titulua zuen eta hainbat aldiz hautatu zuten Berrezarkuntzako Gorteetarako Santa Cruz de Tenerifeko Kanariar Uharteetako barrutirako. Alderdi Kontserbadorearen kidea zen, Madrilgo La Época egunkariko editorea, eta baita beste probintzia batzuetako hainbat egunkaritako korrespontsala  ere.eta La Libertad (1892) eta El Tiempo (1893) egunkarietako zuzendaria ere. Madrilgo Prentsa Elkarteko presidenteordea eta XX. mendearen hasieran Instrukzio Publikoko Ministerioko idazkariorde kargua izan zuen.

“Y sin embargo, Mondragón es muy digno de ser visitado y aun estudiado detenidamente por cuantos se interesan en los estudios de la historia de nuestra patria. Ostenta la villa de Mondragón su escudo de armas. En campo de gules destácase un castillo de oro entre dos robles ceñidos por una cadena de oro entre dos robles ceñidos por una cadena de oro, y más abajo un dragón en campo verde en ondas de agua azules y blancas. Las casas, aun las mejores, ofrecen poca novedad, y se parecen en un todo a los demás caseríos vascos.

Alguna que otra casa solariega salpicada por el pueblo indica la presencia o la propiedad de familias ilustres que llevan apellidos de antepasados que fueron honra y prez del poder vascongado y defensores ardientes de sus fueros. Llegado el tourista al Ayuntamiento, encuéntrase sorprendido por la riqueza de documentos antiguos y de verdadera importancia histórica que hacinados y no guardados se hallan en el archivo municipal" 

Eta behin Udaletxera helduta, Rancés jaunak Miguel Madinabeitia aurkitu zuen. Ausartuko nintzateke baieztatzera Madinabeitia izan zela kronika egilea Udaletxera gonbidatu zuena, udal idazkariaren gutunetan aurki baititzakegu, Santa Agedara etortzen ziren goi mailako pertsonalitateekiko harreman egarria salatzen – zentzu onean- diotenak. Eta beste goi bisitarirekin egin ohi zuen moduan, artxiboa erakutsi zion Guillermo Rancés jaunari, Madinabeitia baino lehen beste inortxok erabili ez zuen profesionaltasun maila erakutsiz.  

“Hállase éste en el despacho del secretario del Ayuntamiento, D. Miguel de Madinabeitia, persona ilustrada y de amabilidad suma, que se ocupa del arreglo de manuscritos en el tiempo que le deja libre el despacho de los asuntos municipales. Mondragón es la patria de Garibay, y el celebérrimo cronista de los pueblos españoles, cuya vida errante, a causa de sostener tres pleitos en Salamanca, Toledo y Madrid, dio origen a la frase que se aplica a los que en movimiento constante pasan su vida y que dice "Errante como el alma de Garibay"  

Miguel Madinabeitia
1875ean

 Gracias a la amabilidad del secretario del Ayuntamiento, archivero municipal de Mondragón, pudimos examinar detenidamente los documentos curiosos que en él existen y que son conocidos de los bibliófilos. Vimos carta-pueblas de los Reyes Católicos y de D. Pedro el Cruel, con sus sellos de plomo y cera respectivamente, que arrojan mucha luz sobre la confusa idea de origen de los fueros. Entre los manuscritos, lo más notable son dos cartas de Garibay a D. Pedro Marquina, canónigo de Cuenca y natural de Mondragón, interesándole en una escuela de romance y vascuence que a sus expensas se construyó con grandísimo beneficio del pueblo. 

A Garibay se debe también la fundación del convento de San Agustín, que fue costeado merced a sus gestiones por su pariente D. Juan Asensio Uriarte, que había regresado de América cargado de riquezas. El Municipio de Mondragón, haciendo justicia a las relevantes cualidades del gran escritor Esteban Garibay, ha colocado su retrato en el salón de sesiones y conserva sus obras con verdadero amor y respeto. Existen en el archivo una colección completa de los cuarenta libros del compendio historial de los pueblos de España, impresa en Amberes a costa de su autor en el año de 1571, por Cristophono Plantine, y firmada por el autor en la página primera de su primer tomo"

Eta azkenik, aholku turistikoa: baldin bazoaz  Arrasate aldera bainuak hartzera, bisita ezazu Udaletxea. Honela idatzi zuen Rancés jaunak bere kronikan:

"Termino esta carta recomendando a aquellos de nuestros lectores que frecuenten las aguas minerales de Arechavaleta, Santa Agueda y Escoriaza no dejen de visitar detenidamente la villa de Mondragón  y en particular su archivo, en la seguridad de que no han de arrepentirse de su visita”

"La Época" egunkariaren korrespontsalaren bisita hark segida izan zuen. Eta hori ere ikusiko dugu beste aukera batean. 

Argazkiak: JMVM

ARAMAIOKO AGINTARIEN URTEROKO BISITA ERROTETARA

 

Salezan baserria

Udalen diru funtsak establezimendu industrial edota merkataritzari dedikatutakoetatik iristen dira, gaur egun bezala baita iraganean ere. Aurreko mendeetan udal agintariek eurek zuzenean zaintzen zuten diru iturrien oinarri garrantzitsua zen herriko sare industriala. Bisita errotetara, harategira, tabernetara, dendara egiten zen, saltzaileak edo industrialak neurriak egokituak zituen ikusteko. Salerosketetan tranpak egiteko ohitura merkataritza inbentatu zenetik dator eta iraganean iruzur horiek kalte zuzena eragiten zioten udalari, eta irabazia, jakina, tranpatiari. Aramaion ez zen gauza desberdina eta unean uneko zinegotzi eta alkateek bertatik bertarako ikusketa egiten zuten, normalean urtean behin, balio erantsiaren kate mailako negozio desberdinak kontrolatzeko. 

Akta batetik atera dut ondoko informazioa. 1695eko otsailaren 9an, alkatea Domingo Inurria Bolunburu zela, bera eta berarekin batera Juan Bautista Orbea, Andres Amezua Matxain eta Juan Bautista Inurria zinegotziak hurbildu ziren Aramaioko errota, ola eta abarrera azterketak egiteko. Honakoa da bisita haien ondoko laburpen idatzia (1) :

“Primeramente se visitó el molino de Miguel de Oruna y Galarza, que es la de Zurinao Bolueta, la cual fue visitada por Andrés de Amezua Machain, regidor de segunda suerte, y por Andrés de Madina fiel, y en el dicho molino habiendo visto las pesas y lo que de más visitar tenían por los señores alcalde, regidores y fieles con asistencia del síndico procurador general, hallaron faltan las pesas de veinte y diez libras. Mandaron a Miguel de Oruna, que presente se halla, los ponga dentro de quince días pena de mil maravedíes, aplicados en la forma acostumbrada.

Item. Hicieron visita en los molinos de Salezan y se halló todo cumplido, y mandaron a Marcos de Nuarbe molinero de los molinos, conservase así en adelante.

Item. Visitaron el molino de Errotazarra en el cual también visitaron todo lo que visitar se debía conforme se requiere, y mandaron a Antonio de Trojaola molinero de dicho molino conservase conforme se hallaba.

Item. Visitaron la herrería y molino de Muguerza, y mandaron a Domingo de Garay, arrendador de dicha herrería y molino ponga dentro de qince días todas las pesas necesarias y acostumbradas así para pesar el hierro so pena de mil maravedies.

Item. Visitaron el molino de Errotabarria y hallaron no se conforman las pesas de dicho molino con las que debe tener el molinero de aquel molino, correspondientes a las pesas del concejo de este valle, y mandaron que dentro de quince días ponga el molinero de dicho molino todos los pesos afinados con los de este concejo, so pena de mil maravedies, y que durante este tiempo traiga a poder de Andrés de Amezua Machain, regidor de segunda suerte de este dicho valle, para que los afine y cumpla, pena de otros mil maravedies, y se ponga su aprobación al pie de este decreto, y porque las tablas de las pesas se hallaron con alguna sospecha, le condenaron al dicho molinero en seis reales por ahora y a percibe para en adelante.

Y en esta conformidad se hizo la dicha visita de las ferrerías y molinos, y pasó al de los horneros, a donde se mandó que los suelos de encima de las artesas tengan muy limpios y cerrados con tabla o lienzo, para que no se comunique el polvo a la mesa, y que además de esto, para panaderos no amasen sino pan de peso y bien cocido, so pena de quinientos maravedies.

Y así bien, se visitaron las pesas de la carnicería y abacería, y se halló todo como se debía, como también en las tabernas las medidas según se requiere. 

En esta conformidad, hicieron estas visitas y condenaron en los derechos acostumbrados según la órden y mandamiento del dicho señor Alcalde, y mandaron se notificase de esto a todas las partes, por mi el escribano, dentro del segundo día. Martin Ruiz de Murua”

 

       (1)    Irakurketa erraztearren oraingo grafía erabili dut

Argazkiak: JMVM

LORD BLAYNEY INGELESA ARRASATEN. 1811

 

Lord Blayney

Zenbatu ezinak ditugu Arrasatetik historian zehar igaro diren pertsonaiak, gero euren oroit idazkietan gure herriaren berri eman dutenak. Duela gutxi, 1811an Arrasate ezagutu zuen ingeles batekin egin nuen topo, hain zuzen berak idatzitako liburu baten bitartez. “Narrative of a forced journey through Spain and France, a prisoner of war, in the years 1810 to 1814” da liburua eta egilea Major General Lord Blayney da. Preso eraman zuten Blayney jauna gure lurraldetik.

Liburuaren XXIV. kapituluan irakur daiteke “From Burgos to Mondragón” Eta idazkian sartuta, Arrasateri dagokion tartetxoan hasten da esaten Gasteiztik 1811ko urtarrilaren 14an atera zirela, goizeko 5etan, eta “the arrival of daylight presented us with the view of a country very different from that which we had hithherto traversed” Beraz, ordura arteko paisaia guztiz aldatu zen Lord Blayneyren ustez. Eta, garbi, ingelesa ez zegoen oker. Pentsatzekoa da komitibak Gasteiz, Uribarri Ganboa, Leintz Gatzaga, Arrasate ibilbidea egin zuela, antzinako errege bidean zehar. Itzuli dut ingelesetik:

“Bizkaiko mendiak zuhaitzez beteta agertu ziren gailurretan, eta aran emankorrek, baita denboraldi beldurgarri honetan ere, eszenatoki erromantikoena aurkezten zuten, industriaren agerpenak atseginago egiten zuena.

Lurzorua, oro har, buztin zurruna zen, drainatze asko behar zituena, eta oso gutxitan erabil daiteke goldea; horren ordez, lurra aurrez bustitako hiru hortz luzerekin jorratzen da. Lau gizon, esku bakoitzean tresna horietako bat dutela, drainatzearen ondoan jartzen dira, eta lurrean sardexka itsasten dute, gainean altxatzen dira, denbora zehatzari eutsiz, eta emakume batek zuloa garbitzen du. Hainbat motatako bizien (1) eta arbien eremu zabalak ikusi ditut hemen, ez oso zabalak, baina gure Norfolkeko arbi soroak baino sendoagoak. Espainiako soroetan landutako sustrai hau ikusten dudan lehen aldia da”

Aurrera baino lehen, aurkez dezadan aurreko eta geroko lerroaldeen

egilea. Andrew Thomas Blayney,  Lord Blayney – Managhaneko baroia- 1770ean jaio zen eta Espainiara aldatu zen 1810ean frantziarrei gerra egitera, Infanteriako 89. Errejimenduaren buru bezala. Malaga aldean atxilotu zuten frantziarrek eta Frantziara eraman zuten bidai luze batean. Eman diezaiodan hitza Blayneyri:

“Sarritan, mandoekin gurutzatzen gara, alde banatara jarritako saski sendoak daramatzatenak. Ingalaterran ostrak garraiatzen direnen moduko saskiak dira; begiratu nuen eta ikusi nuen zaldi-zapatak – ferrak- eramaten zituztela, neurri handi batean Bizkaiko alde honetan egiten direnak, eta Espainiako alde guztietara bidaltzen dira. Hemen ohikoa da idiak ferratzea, eta horrela egiten da. Gure ferratzaileek zaldien isatsak mozten dituzten egur egituraren antzeko tokian jartzen da animalia: erdian palanka bat da, eta haren ondorioz, eta tornu baten laguntzaz idia lurretik altxatzen da, aurreko belaunak tolestu egiten dira, eta, hala, burdinazko itxituretatik mantendu egiten dira; atzeko oinak ohol batean zabaltzen dira ferra ipintzeko, eta isatsa markoaren goi aldera lotzen da; beraz, animaliak, oro har, itxura arraroa hartzen du, hegan egingo balu bezala”

Suposatzen da Araba aldeko deskribapena egin duela Lord Blayneyk aurrekoan. Batez ere arbiak eta biziak aipatzen dituenean, horietako solo zabalak ikus baitzitezkeen garai hartan Gasteiz eta Uribarri Ganboaren arteko ibilbidean. Laiari dagokionez –  horixe uste baitut azaltzen ari dela lurra jorratzeko tresna dela eta- hiru hortzetakoak ez baizik bikoak izan ohi ziren. Eta, ferratuak izateko idiek hartzen duten egokierari erreparatuz, badirudi militar ingelesak herri jakintzaren“ idi hegalarien” esanari buruz ezer gutxi zekienik. Baina goazen aurrera eta sar gaitezen Gipuzkoara:

“Muino baten gailurretik Leintz Gatzaga herrixkako lehen ikuspegia izan genuen, eta bertan gosaldu genuen; gure azpian perpendikularki jaitsi behar genuela zirudien, eta ez zen ikusten beheratzeko biderik; hala ere, zig-zageko bidexka bat aurkitu genuen, Santa Elena uharteko Ladder Hill gogoratu zidana, desberdintasun batekin, harri idor beltz antzuak besterik ez dagoela, eta Ozeanoaren ikuspegi mugagabea erakutsi beharrean hemen, aldiz, zur lodi baten bidez jaisten da, eta zuhaitzen arteko ur-jauzi baten erorketa entzun ondoren.

Leintz Gatzagan sartu ginenean, preso egondako soldadu frantses batek karitatea eskatu zuen, bere sufrimendu eta zaurien historia tamalgarria kontatuz; moneta bat eman nion (hamalau penikeko zilarrezko txanpon bat) eta eserita nengoela gosaritan, harrituta utzi ninduen hura gelara sartzen ikusteak; aulki bat hartu zuen eta mahaian eseri zen, ahalik eta axolagabetasun handienarekin; aldiz, nire dohaintza txikiarekin gosari oparoa erosi zuen, eta nirekin hitz egiten hasi zen, familiartasunez. Hemen egiaztatu nuen atzerritarren moduez ezagutza handiagoa lortzen ari nintzela, Espainian zeharreko bidai gazi gozo honetan, nire bizitza osoan zehar ohiko moduan bidaiatzean baino; izan ere, orain behartuta nengoen pertsonen deskribapen guztiak biltzera, jeneraletatik soldadu xumeetara, eta espainiarrekin, frantsesekin, poloniarrekin, eta Rhineko Konfederazioak bildutako era guztietako alemanen azalpena aintzakotzat hartuz”

Badirudi Lord Blayneyk frantziar, poloniar eta alemaniarrekin hitz egin zezakeela… baina Leintz Gatzagaren gainean ezer jakiteko ez bide zion bertako inori ezer galdetu. Eta ez dakit zein zig-zageko bidexkari buruz ari den, mendetan eta batez ere zalgurdietan joanez gero bide bakar bat izan da Leintz Gatzagatik igarotzen zena. Eta handik Arrasatera:

“Gatzagatik Arrasaterainoko distantzia lau legoa besterik ez da, beherakada azkar baten buruan; beraz, azken leku horretara samur iritsi gara. Nik zortea izan nuen, berriz ere apaiz baten etxera sartu baininduten. Hala ere, oso zaila gertatu zitzaidan niretzat eta mandoentzat jan-errazioak lortzea, “feuille de route” bat ez eramateagatik (nire izena presoen zerrenda orokorrean bakarrik dago) aurreko konboiko buru zen ofizialarekin geratu zena.

Baina, azkenean, arrakasta izan nuen, eta afaldu ondoren, gaua sukaldean eman nuen. Han, zenbait neska elkartu ziren, eta iruten zuten bitartean, giroa alaitzen zuten espainiar abestitxoak kantatuz, eta horrek abeslarien xalotasuna eta sinpletasuna mirestera eraman ninduen. Esan zidaten neska batek aisialdian bakarrik lan eginez irabaz zezakeela, eta denbora-pasa gisa, astean hiru erreal, Ingalaterrako hogeita bat penike inguru.

Mandoak zaintzen zituen frantziar soldadua agertzeaz bat Espainiako nesken poza ilundu egin zen, eta isiltasun beruna piztu zen. Aurki ikusi nuen horren arrazoia, eta soldadua joan zenean umore ona berrezarri zen.

Hiru mila biztanle inguru ditu Arrasatek; bi muino goraturen artean eraikitzen da, eta ibai handi batek eta zenbait errekastok elkar ebakitzen dute. Lehen askoz jende gehiago etortzen zen herri honetara, bertako ur mineralak direla eta. Gu iritsi baino egun batzuk lehenago, alkatea eta bere semea exekutatu zituzten, zenbait alditan berrehun frantziar baino gehiago hil zituztelako (esan zitzaigunez)

Exekuziora eraman zituztenean, hildakoengandik edozein sentimendu on erakutsi ordez, laudatu egin zuten euren egina, eta beren herrikideei gogorarazi zieten “espainiar bakoitzak, haiek bezala, “bere betebeharra” bete izan balu, frantsesen amaiera adieraziko zuen eta herrialdea askea izango zen uste baino askoz lehenago”

Horrela amaitzen da Lord Blayneyk Arrasateri eskainitako tartetxoa. Gau bakar bat eman zuen, beraz, Arrasaten, eta apaiz baten etxean, neska gazte kantarik inguratuta. Hori zortea! Ez dakidana da enteratu ote zen zein hizkuntzatan abesten zuten neska haiek, XIX. mendearen hastapen haietan euskara biziagoa zegoen arrasatearren ezpainetan gaztelera baino. Dena den, alkateak eta bere semeak berrehun frantziar hil zituztelako exekutatu zituztela adieraztea – eskerrak, “esan zitzaigunez” jartzen duela- gehiegikeria da, nik dakidanez inoiz ez zuten frantziarrek inongo alkate eta bere semea fusilatu. Gehien hurbiltzen den gertaera, nik dakidanez, aspaldi deskribatu nuen “Hots begi danbolinak” blogean (2)

Urtarrilaren 15ean, goizean goiz, aurrera jarraitu zuen Lord Blayney preso ingelesak. Okertzeko beldurrik gabe esan daiteke, Blayney Arrasatetik igaro zela baina Arrasate ez zela major jeneral harengandik igaro. 1834an hil zen Lord militarra Ingalaterrako bere jauregian. Bego, dena den, deskribapena, urruneko testigantza bat bezala.

    (1)    Bizi: arveja / algarroba    

    (2)    En otra ocasión fusiló una noche a don Vicente Leaniz Barrutia, de Aramayona, que según el apellido debió de ser de la antigua y distinguida casa de Guraya, después de haber recibido doce onzas de oro por su rescate, y solo porque oyó que un hijo de éste preso también en Vitoria, se dejó decir que cuando saliera de la cárcel mataría a Cavaillé. El dinero no quiso devolverlo, diciendo que lo retenía como favor hecho en no colgarlo después de muerto, como a otros muchos. Ante tanto espectáculo de horror, el pueblo quiso abandonar sus hogares, pero el Conde lo contuvo con paternal solicitud”

ARRASATEKO UDAL ERABAKIAK: VITERI, ISUNAK, ESKOLA MILITARRA. 1918

Viteriren monumentua, 1915ean

  Historikoki, udal erabakien artean  gizartearen beraren bilakaera etengabea antzeman daiteke, samur asko. Eta udal aktetan herriak bizi izan duen aldakuntza islatzen da gardenki.  Gaurkoan bi adibide ekarri nahi ditut, 1918ko udal aktetan islatutakoak

Juan Goñi Aranguren zen alkatea urte hartan, eta zinegotzien artean pentsamolde desberdinetako kideak ziren. Liberalak, abertzaleak, karlistak, monarkikoak… Hau da, sarritan nor beraren ideologia – ez bakarrik politikoa- lehenago zen, herritarren onura baino.

Pedro Viteriren heriotzaren hamargarren urtebetetzea zen egun haietan eta efemeridea ospatzera deitu zuten Viteri Fundaziotik. Pedro Viteri 1908ko maiatzaren 21ean hil zen, eta hamar urte geroago Arrasateko Udalak erabaki bat hartu behar zuen, Fundaziotik aurkeztu zitzaion eskabidea zela eta. Fundaziokoek – Ricardo Añibarro medikua tokiko ordezkaritzaren lehendakaria zela- Arrasateko mezenas izan zena gogoratzeko maiatzaren 28an egin nahi zituzten ekintzetan, herriko Udal Musika Bandak jotzea eta herriko eskoletako neska mutikoak euren maisu eta maistrekin agertzea eskatzen zuten, jaiari behar bezalako “tornuia” emateko.

Juan Goñi alkateak, ospakizuna izango zen asteko osoko udal bilkuran garbi utzi zuen bera ez zela agertuko, Viteri baino – beraren ustez- Fundazioa bera nabarmendu nahi baitzen eta pertsona bezala ez zegoen ados Fundazioaren jokaerarekin, “ya que le falta un punto esencial para un buen católico, cual es la intervención de la iglesia en la enseñanza de materia religiosa, que le corresponde por derecho…” Goñi alkateak gehitu zuen, ordea, Añibarrok adierazi ziola Fundazioan ez zela ezelako eragozpenik herriko erretorea Patronatoaren herriko batzordean parte hartzeko.

Arexola Leyba liberalak gogoratu zuen omenaldia ez zihoala Fundazioa goraltzeko, Pedro Viteri herriko gizon esku zabala baizik. Eztabaidaren ostean Garay abertzaleak irtenbide bikoitza planteatu zuen: a) Udal Musika Bandako kideei askatasun osoa ematea, ekintzara joateko ala ez  b) Maisu-maistra eta haurrei, ekintzara joatea guztiz debekatzea.

Juan Goñi alkatea

Perspektibatik datozkidan iruzkinak: zer joko zuen Bandak kideetako erdiak joatearen alde erabakiz gero? Eta debekua?

Gauza da bi irtenbide horiek bozketara atera zirela udal agintarien artean eta emaitza honakoa izan zen: Bandako kideek askatasuna edukitzearen alde zortzi zinegotzik bozkatu zuten eta lauk kontra. Bestalde, zenbaki berdinekin haurrei eta maisu-maistrei debekua ezarri zitzaien.

Urte hartako udal aurrekontuan – eta gaur egunekoan ere bai- diru sarrera bat herritarrei ipinitako isunen aldetik zetorren. Baina itxuraz ez zuen gastu handirik estaltzeko nahikoa izaten eta alkateak urtarrilaren 16ko bileran proposatu zuen beste formula bat isunak bideratzeko. Goñi jaunaren esanetara: “el importe del 35% de las multas municipales es insignificante y observo la necesidad de estimular las denuncias para corregir conductas por incumplimiento de las ordenanzas municipales, mejorando así las costumbres públicas, el respeto a las personas y, en fin, el cumplimiento más exacto posible en la práctica de las expresadas ordenanzas…”

Eta alkateak proposatu zuen isunaren kopurua beste modu batean banatzea: %70 salatzailearentzat; %20 idazkaritzarentzat eta %10 estatuarentzat. Goñik uste zuen horrela biderkatu egingo zela salakuntzen jarioa. Zinegotziek ez zuten gaizki ikusi proposamena, garbi utzi bazuten ere egokiena salaketak udaltzain, mikelete eta guardia zibilen eskutik jasotzea zela. Ez dakiguna da formula hark eragin zuzena izan ote zuen salaketen igoeran eta, beraz, diru iturrien hobekuntzan.

Egun hartako bileran ere beste gai bitxia izan zuten zinegotziek esku artean: zorriak, konkretuki diru eskaleen zorriak. Eta horrela irakurtzen da aktan: “.. Habilitar un local alejado en lo posible del casco del pueblo, para Estación de despiojamiento de mendigos, gitanos y nómadas para evitar la introducción del tifus exantemático que reina en Portugal; y cuyo servicio se organizará bajo la dirección de los médicos municipales”

Baina perspektibaren aldetik gehien harri gaitzakeena ondoko hau da: urtarrilaren 23an udal zinegotziek aztertu zuten estatu Eskola Militaretik jasotako eskabidea. Gauza zen haren teniente batek proposatzen ziola Udalari Arrasaten tiro eskola bat irekitzea, bost ehun pezetaren truke, soldadutzara joan behar zutenek praktikak egin ahal izateko. Ez noa proposamenaren ontasuna epaitzera garai desberdinak baitira, baina bitxikeria handiagoa iruditu zait zinegotzi liberala zen  Juan Martin Arexola Leybaren jarrera, zioenean: “no sólo es útil para los reclutas sino también veía interesante la oferta del teniente de organizar un batallón infantil” Arexola Leybaren iritziz, ume haiek soldadutzara iristean soldaduen bide erdia eginda izango zuten eta besterik gabe maila altuago karguetara helduko ziren, denbora instrukzio eta tiroa alperrik galdu gabe.

Esan behar da, Segundo Etxebarria eta Esteban Garay zinegotzi abertzaleak zeharo kontra zeudela eskola militarraren egitasmoarekin. Bi horiek, gaia eztabaidatu zen saioetan bilkura gelatik ateratzea eskatu zuten, baita horrela egin ere. Diodan, nik dakidanez, eskola hura ez zela inoiz gauzatu.

 Argazkiak: "Guipúzcoa 1915" aldizkarikoak

ARRASATEKO BEHARTSUAK. 1735

 

 Herrietako txiro edo behartsuen errealitatea garai guztietakoa da. Beti izan dira eta, zoritxarrez, izango dira, gizarteek ez baitituzte orain arte mekanismoak asmatu ongizatea maila guztietara eta gizabanako denei irisarazteko. XVIII.eko Arrasate txiki hartan baziren behartsuak, karitate publikotik bizi behar zutenak. Eta herrialdeko egoera desberdina ez zenez, Gipuzkoako Batzar Nagusiek 1735ean erabaki zuten Erruki Etxe bat irekitzea Donostia aldean. Hori dela eta, 1735eko martxoaren 27an, kontzejuko etxean eskutitz bat jaso zen (1):

“… Se leyó por mí el escribano una carta escrita a esta villa por esta M.N y M.L Provincia de Guipúzcoa, estando en su Junta General de la ciudad de San Sebastián de fecha de cinco de marzo del presente año…

Eskutitz hark Gipuzkoako Diputazioak herrialdeko behartsuentzat ireki nahi zuen Erruki Etxearen berri ematen zion kontzejuari:

“Para hacer el refugio de 800 a 1.000 pobres de esta provincia; para que puedan vivir dignamente y ser vestidos y alimentados a menos costa, y educados los niños de ambos sexos enseñándoles a leer, escribir, costura y otras labores, con medios que se han de poner; para que la villa por sí y sus vecinos y moradores pueda asistir y asista para dicha fábrica con dinero, granos, maderamen, tabla, hierro, clavazón, cerrajería u otras especies aplicables a ella o que puedan recurrirse a almoneda; y que juntamente se envíe lista de los pobres de la villa y su jurisdicción que actualmente piden limosna.

 Y conferido sobre ello, decretaron que respecto de hallarse próximo el Agosto, será de más conveniencia entonces a los vecinos dar para dicha ayuda de costa lo que cada uno pudiera, mediante a que al presente se consideran con pocos medios por la carestía de granos que ha habido los dos años pasados, y ser el tiempo más oportuno por el mes de Agosto, se salga entonces a pedir y hacer lista de lo que cada uno ofreciese, para que haciendo un resumen de todo se dé aviso a la provincia”

Eta bilera berdinean kontzejuak erabaki batzuk hartu zituen, aurrerantzean sakonean aztertu beharreko gai hura zela eta.

“Y para este efecto que los señores cargo habientes salgan a pedir en el casco de la villa, dentro de las cuatro cruces, y para las barriadas de ella y su parroquianía al dicho Don Francisco Lazaro de Aguirre y Antonio de Arregui, Domingo de Antepara  y Domingo de Ondarza; para  las anteiglesias de Udala y Uribarri a Don Juan Manuel de Andoin, Juan Miguel de Ugarte y Juan de Uriarte; y para las anteiglesias de Garagarza y Guesalibar al dicho D. Jose Manuel Galarza, Juan Angel de Apraiz y Antonio Abarrategui.

Que por ahora, respecto de hallarse la villa tan empeñada y con la necesidad de reponer y hacer los caminos de su jurisdicción, de que precisamente ha de tener mucho gasto, no puede contribuir con el alivio que quisiera, y que poniendo por registro la carta de la Provincia, se responda a ella en la forma que ha decretado.

Que en un día festivo del mes de Julio se haga publicata para que acudan todos los pobres de esta villa y su jurisdicción  a ser alistados para dicha casa de Misericordia, y que a ninguno que no viniese a alistarse se permita el que pidan limosna”

Ezin dut esan iragarpen haiek bete ote ziren, ez baitut horren berririk aurkitu akten artean.  Adieraz daitekeena da, Arrasateko ospitalea behartsuz beteta zegoela, kontzejuari bata bestearen ondoren heltzen zitzaizkion sarrera-eskaerei erantzun bera ematen baitzien udal taldeak: bateon bat hiltzen denean aztertuko dugu eskabidea. Gaur bezala, gutxi gora behera.

     (1)   Oraingo grafia erabiltzen dut, irakurketa erraztearren

210619

ELIZA-KONTUAK KONTZEJUAN. 1735

San Valerixo baseliza

    Mendetan eliza eta udal kudeaketa elkarren ondoan joan dira, non amaitzen zen bata eta non hasten bestea bereizteko zaila izan ohi zelarik, askotan. Arrasateko parrokia eta kontzejuaren arteko kontuak batera agertzen dira udal apunte ugaritan eta gaurkoan adibide txiki bat ekarri nahi dut, irakurleak ideia egin dezan, noski, denboraren perspektibak emandako erlatibotasunez epaitu behar delarik. Garaiko grafia gaurkotu egin dut, irakurleak errazago izan dezan.

“En las casas del concejo y su sala de Ayuntamiento de esta villa de Mondragón, a veintidós días del mes de enero de mil setecientos y treinta y cinco años, según razón los señores Justicia, Regimiento y diputados de ella como lo tienen de uso y costumbre…”

Alkatea Lorenzo Barrutia Otalora zen;  zinegotziak Jose Migel Galarza Elorriaga eta Ignazio Okendo; eta sindikoa eta herriko hidalgoen ordezkaria Jose Gregorio Herrasti. Diputatuak, berriz, Manuel Jose Ondarza Galarza, Frantzisko Lazaro Agirre eta Jose Upategi. Egun hartan aztertzeko izan zituzten gaien artean, deigarria egin daitekeen arren, elizarekin lotutako honako hau dago:

“Así mismo los dichos señores decretaron que respecto no poder usarse según tenían entendido el alba que se hallaba en la ermita de San Andrés (1) para la celebración de las misas, por estar indecente, el que se haga una nueva de lienzo con su encaje y mangas anchas para que puedan decir y celebrar las misas clérigos y frailes y que lo mismo se haga si faltase otra cosa que sea necesaria en dicha ermita para su decencia; para lo cual dieron comisión en forma al dicho síndico y mayordomo de la villa.

Así mismo decretaron que por cuanto había falta de un par de misales nuevos en la Iglesia Parroquial de San Juan Bautista de esta dicha villa, con sus rezos de santos nuevos, se traigan dos misales nuevos a costa de la villa, y que trayéndolos se saquen otros dos  misales, los más usados de la dicha Iglesia y se pongan en las ermitas donde hubiese muy antiguos y viejos, para lo cual le dieron comisión en forma al dicho Don Francisco Lazaro de Aguirre, a quien el mayordomo de la villa entregue con su recibo el coste que tuviesen los dos misales nuevos”

Así mismo, decretaron que se escriba de parte de la villa a algunos hijos de ella que están en Indias, representándoles la necesidad en que se halla la fábrica de la dicha Iglesia, para que puedan aliviarla”

Egun batzuk geroago, ordea, herriko beste baselizetako erreklamazioa iritsi bide zen, eta1735eko urtarrilaren 26ko aktan irakurtzen da:

“Así mismo decretaron se haga una casulla a la ermita de San Antonio (2) y que se reconozcan los ornamentos de las demás ermitas, y se compongan los que estuviesen rotos, y en donde hubiesen falta se hagan, para que por su defecto no se deje de celebrar misa…”

(1) San Andres baserria izango zena; baseliza bezala 1772an desagertu zen. Eta baserria 1978an.

 (2) Kontzezinoko  iturriaren  (Igelekoa) inguruan zegoen. Jose Letonaren arabera 1771ean itxi zen.

Argazkia: JMVM

   

SANTA AGEDARI BURUZKO PUBLIZITATEA.1830

 Ur bainuetako jabea zen Mendia sendiak bazekien zer zuen esku artean eta Santa Agedako urak urre mehatzea bihur zitezkeela ikusi zuten lehen unetik. Baina arrasatear haiek, negoziorako jaioak zirela ziruditenak, edozein lantegik behar dituen baliabideak martxan jartzeko prest zeuden. Instalakuntzetan hobekuntzak eta kudeaketan teknikarik aurreratuenak, publizitatea barne.

Espainia guztira zabaldu ziren 1830ean Santa Agedaren gaineko publizitate foiletoak eta horietako baten aurkezpena egin nahi dut jarraian. Bi orrien irakurketak ematen digu argazki polit bat, Gesalibar auzoan eraikitzen ari zen negozioari buruz. Makala izan ez zela.

SANTA AGEDARI BURUZ GEHIAGO

https://txemax3.blogspot.com/2021/10/mendizabal-desamortizatzailea-santa.html

 Argazkiak: JMVM