maiatza 13, 2026

GARIBAYREN JAIOTETXEA, PEDRO BITERI ETA MADINABEITIA



Garibayren jaiotetxea (Lekuonaren marrazkia. 1872)
Duela urte batzuk aritu nintzen txoko honetan Esteban Garibay zenaren jaiotetxeari buruz, Miguel Madinabeitiaren eskutik. Oraingoan gaiarekin segitu nahi dut, baita egile berdinaren idazlanetan oinarritua, iruditzen baitzait zeharo  interesgarria dela noizik behin gure aurrekoen gaineko erreferentziak ematea, oroimeneko arasa ezkutu batean hautsek estalita gera ez daitezen. Horregatik nator berriro 2014ko nire artikulu hartaraino eta azken bi paragrafoak aldatzen ditut ondoan, Miguel Madinabeitiak esandakoak: 

“Deseando yo rendir un homenaje de veneración al ilustre historiador, me propuse dedicarle una lápida conmemorativa. Comunicado mi proyecto a don Vicente de Oquendo, propietario de la casa, no solo lo aprobó con la amabilidad que le caracteriza, sino que se encargó él mismo de mandar construir por su cuenta una lápida que se colocó en 16 de marzo de 1871 y cuya inscripción es la siguiente:


“En estas casas nació Esteban de Garibay y Zamalloa, domingo 9 de marzo de 1533, y en ellas compuso y acabó de escribir a la edad de 32 años la Historia General de España, que por primera vez se publicó en nuestra nación. Fue cronista de Felipe II y murió en Madrid el año de 1599”

Horrela zioen, beraz, udal idazkari arrasatearrak 1872ko abenduaren 8ko “La ilustración española y americana” aldizkarian. Eta Garibayren etxearen gain segitu nahi dudanez gero, honatx nola amaitzen zuen Madinabeitiak kronika hura:


“Puse en estas casas no por usar de una locución antigua sino para dar a conocer que en la época en que el cronista vivió allí con su madre Catalina de Sagurdia, la casa nº 13 y la inmediata nº 15 constituían un solo edificio, como yo me he convencido al reconocerlos interiormente, además de que ambas han sido y son de un mismo propietario. He aquí cómo se describe esta finca en el testamento que el historiador otorgó en Madrid el 17 de Octubre de 1599: “…Dos pares de casas que tenemos en la villa de Mondragón que están las unas juntas de las otras, que alindan con casas que fueron de Juan Gascón y huerta de Martín de Jáuregui


Así como su padre, Garibay ilustró su pueblo
Esteban Garibay
nativo con cargos honoríficos, de que es fiel testimonio el libro de acuerdos del Ayuntamiento que se custodia en esta dependencia de mi cargo. En 1566 era alférez de los hijos-dalgo de esta villa, y como tal sustentaba armas y caballo al servicio de la provincia. En 1562 era mayordomo de la Cofradía de San Miguel, en la que entonces y hasta nuestros días, no tenía ingreso ninguno que no fuese noble hijo-dalgo de la villa. En 1569 era alcalde de la misma, y ejerció también la judicatura en el propio año, habiendo asistido como procurador juntero a las generales celebradas en San Sebastián. Creo digna de particular mención la coincidencia de que la viuda del cronista, doña Luisa de Montoya, natural de Toledo, ocupase en Valladolid el año 1605 el segundo piso de la casa misma en que vivía el inmortal Cervantes.

Estas particularidades me han ocurrido al haber de decir algo acerca de la casa nativa del ilustre mondragonés, en cuyo obsequio haría algo más si mis recursos estuvieran a la altura de mi voluntad. Por lo mismo, no terminaré este mal pergeñado artículo, sin recordar a mis paisanos o al Ayuntamiento, que se acerca el año 1874 en que corresponden las Juntas Generales de Guipúzcoa a esta villa, y supuesto tenemos un salón digno de la representación del país, sería oportuno añadirle un adorno que le falta, y es el retrato de Garibay”

Horraino Madinabeitiaren deskribapena “La ilustración Española y Americana” egunkarian. Baina hogeita bi urte geroago, 1895eko ekainaren 2an, Garibayren etxearen gaiarekin segitzen zuen eta, gainera, aurrekoaren nondik norakoetara itultzen zen Arrasateko kronika egilea, “El Noticiero Bilbaíno” egunkarian. Aurrekoetan esandakoa errepikatu gabe, noan zehazkizun berrietara, argigarriak direlakoan:

“Fue destruida por un incendio casual ocurrido en la noche del 28 de diciembre de 1873. Verdad es que, como obra de arte, tenía poco que ver; pero con la fama que se conquistó durante tres siglos llamaba la atención de los
Pedro Biteri
viajeros, y en particular de los hombres de letras, y se dio el caso, más de una vez, de detener su carrera elegantes coches, apeándose los que iban dentro, para fijar una mirada en aquellas vetustas paredes.



Cuando el historiador regresó de Amberes en enero de 1572, después de permanecer allí un año y días imprimiendo su obra, renovó la fachada de su casa, adornándola con unos trabajos decorativos de yeso que se han conservado hasta nuestros días, y lo hizo con el exclusivo intento de agrandar la única ventana que daba a la calle, o – valiéndome de su misma frase- con el objeto de abrir una ventana rasgada y colocar en ella un balcón de hierro que, a falta de otro mérito, tenía el de ser el primero que se conoció en el pueblo; y debió de ser así, por cuanto estos objetos se introdujeron de Alemania a principios del siglo XVI; de suerte que no hay para mí balcón que tenga 400 años. Quiero creer que los cristales allí colocados imprimirían también la misma novedad; porque si bien el vidrio se inventó en Inglaterra el año 1180, se colige que el viajero de Amberes no se hubiera cargado en la ciudad de Nantes (Francia) con una mercancía tan frágil, caso de haberla aquí en su país.

Venían siendo tan fantásticas las noticias que el vulgo colgaba al “más ilustre” de los mondragoneses, noticias muy relacionadas con la frase universal de alma de Garibay, de que me ocuparé en otra ocasión, que me propuse firmemente difundir la idea de colocar una lápida conmemorativa en la fachada. De esta idea sembrada por mí (perdóneseme la inmodestia) sacaron partido los representantes de esta villa en las Juntas Generales de la ciudad de Fuenterrabía del año 1869, y el resultado – me complazco en decirlo- fue satisfactorio. Pero las circunstancias políticas que en breve se desarrollaron fueron la causa de que el proyecto quedara relegado al más completo olvido.

Firme en mi propósito y de acuerdo, alguna vez, con el propietario de la casa, que lo era entonces el amigo D. Vicente de Oquendo, se colocó la lápida, no como yo quería el día 9, aniversario del nacimiento del historiador, sino por causas de indolencia de todos, el día 16 de marzo de 1871. La inscripción que redacté fue publicada por el Sr. Soraluce en la página 361 de su Historia General de
Guipúzcoa. No contento todavía, conseguí del amigo Pradére que sacase una fotografía de la fachada de la casa, para remitírsela como obsequio al insigne D. Antonio de Trueba. A correo seguido me escribió diciéndome pusiese un articulito sobre el asunto y le remitiera. Confieso francamente que nunca tomé la pluma en la mano con más miedo que entonces; pero alentado y confiado en la bondad característica de dicho señor, tracé algunos renglones, mientras el dibujante señor Lecuona reproducía a lápiz la fotografía, que si mal no recuerdo fue en dos piezas. Mis afanes y el miedo tuvieron al fin una compensación gratamente satisfactoria, pues desde Madrid me enviaron el número de La Ilustración Española y Americana del 8 de diciembre de 1872, donde venía mi pobre escrito y el grabado de la casa nativa del historiador Esteban de Garibay.

Si la posteridad sabe cómo era esta casa se debe a mí, y en parte lo siento, porque quisiera adjudicar esta prioridad a quien más legítimos derechos tiene a ella, como lo es el eminente escritor y distinguido hombre público señor Becerro de Bengoa, que hizo lo que yo algún tiempo después. He venido ya al objeto principal de este escrito”

Goian aipatutako Soraluzeren Historian irakur daiteke plakaren edukia: “En estas casas nació Esteban de Garibay y Zamalloa, en domingo 9 de Marzo de 1533, y en ellas compuso y acabó de escribir para la edad de 32 años, la Historia General de España, que por la primera vez se publicó en nuestra nación. Fue Cronista del rey Felipe II, y murió en Madrid en el año de 1599” Eta Soraluzek, plaka jartzea dela eta, aupa bana botatzen ditu Madinabeitia eta Okendorentzat.

Aipamenen artean Pradére ere agertzen da; Jose Pradere Arrasateko gizon polifazetiko interesgarria zen; beste batean aritu nintzen  berataz.

Eta irakurleak ikusiko duen bezala, jarraian Miguel Madinabeitiak bere burua aurkezten du, publikoki, Arrasateko udal artxiboa antolatzeko. Goian irakurri diogu: "En cuyo obsequio haría algo más si mis recursos estuvieran a la altura de mi voluntad" Bere ametsa zen herriak zituen hainbat eta hainbat dokumenturi behar bezalako babes eta zaintza eskaintzea. Baina udal idazkariak ez zuen bere alde udal agintarien iritzia eta amets hura ez zen sekula gauzatu. Honela deskribatzen digu Madinabeitiak bere egitasmoa eta

“El solar de la casa de Garibay hace 17 años fue vendido por su dueño a un amigo suyo, dueño de una huerta contigua a dicho solar, y como digo en mi carta del día 16, esa huerta y solares constituyen los terrenos comprados por el señor Viteri con destino a escuelas públicas. Resulta, por consiguiente, que ahora
Miguel Madinabeitia
es mucho más fácil que antes dar a ese solar el destino que legítimamente le corresponde. Ya que el dibujo existe, y recabando algún favor de la Provincia, en atención al acuerdo de las Juntas Generales de Fuenterrabía, se puede edificar otra casa igual a la antigua, colocando en ella el archivo de la villa y alguna que otra dependencia de la misma; y así como dentro de las ruinas se escribió la primera Historia General de España que en castellano se ha publicado, el que estos renglones hilvana consagraría los días que le restan de vida a escribir allí mismo, si no la historia de esta villa, al menos una monografía de la misma para lo que poseo suficientes materiales. Además, dentro de cuatro años, en 1899, es el tercer centenario de la muerte de Garibay, y creo sin exageración ninguna que si otros pueblos tuviesen este timbre de gloria que tiene el nuestro, creo, repito, que no lo desperdiciarían. Animo, pues, que con patriotismo, con voluntad y con perseverancia todo se hace

Abertzaletasun, borondate eta pertseberantzia falta bide izan zitzaien udal agintariei. 


GEHIAGO GARIBAYRI BURUZ
 

JOSE PRADERE ARRASATEKO DULTZAINA EGILEA

https://txemax3.blogspot.com/2024/01/jose-pradere-arrasateko-dultzaina-egilea.html


Argazkiak: JMVM

maiatza 06, 2026

IOKIN ZAITEGI (EUSKO) GOGOAN

Frantziska Plazaola Iokinen ama, Juanito Mancebo txikitako adiskidea, Iokin Zaitegi, Nemesio Etxaniz euskaltzalea,
1956an,  Iokinen 50. urtebetetzea ospatzen ari, Guatemalatik lehen aldiz itzuli ondoren

Iokin Zaitegi Arrasateko euskaltzale handiaren inguruan, 2006ko bere mendeurrenean herriko Udaletxean izan genuen ekitaldiko nire hitzalditxoan adierazitakoa berreskuratu dut, formatu digitalean jartzeko. Ez du gaurkotasunik galdu, hogei urte eman diren arren.

IOKIN ZAITEGIREN MENDEURRENEAN

Hilabete bakarreko diferentziaz bi jaiotza garrantzitsuren lekukoa izan zen 1906an arrasatear gizartea.  Aurrena Unión Cerrajerarena izan zen, ekainaren 22an. Uztailaren 26an, berriz, Iokin Zaitegi munduratu zen. Hartaz arrasatear gehienak jabetu ziren, ez baitzen txantxetako jazoera izan sei ehun bat langile biltzen zituen enpresa berri baten sorkuntza. Iokinena, suposatzen dut, ezkutuagoa igaroko zen, Zaitegi-Plazaola sendi hartan hirugarren kimua baitzuten eta, gainera, Iokinen ekarpena ez zelako urte batzuk igaro arte ernetu eta aintzakotzat hartu.

Mendeurrenak mendeurren, Zaitegiri ere iritsi zaio txanda, eta idazle/itzultzaile/kultura eragile/josulagun/apaiz eta abar izan zen gizon hartaz oroitzen naizen guztietan legez, eskerroneko sentimendua pizten da nigan oraintxe ere, hura izan baitzen hein handi batean - berarekin euskaltzaletasunaren gurutze bidean topo eginda- argi dorre bailitzan modu aproposean gidatu ninduena. Ez ziren urte asko izan, baina bai intentsuak. Euskalgintzan hasberria nintzelarik, 1972 urtearen hondarretan geunden, eta Arrasatera Guatemalatik heldu berri genuen Zaitegik halako xarma berezia irradiatzen zuen niretzat, berarekin zuzeneko langintzari urtebete inguru beranduago heldu banion ere. 1979ko abuztuan hil arte ordu ugari luze eta goxo eman genituen elkarrekin. Baita lan praktikoak burutu ere. 

Ezagutu nuen Zaitegi idazlea, bere esparru literarioaren jorratzaile aparta. Lumaren bidez borroka emantzipatzailea azken punturaino eraman zuen arrasatearrak. Borroka heroikoa, epikoa. Baina gizarteak huts egin zion, kezka desberdinek arreta desbideratua, nonbait. Zaitegi garai okerrean jaio ote zen ere galdegin diot inoiz edo inoiz nire buruari. Baina ez dut erantzun borobilik aurkitu eta horrek abiapuntu berdinera eramaten nau, historian dagokigun espazioko nolakotasunen seme-alabak garela pentsatzera, alegia. Gure bideak gurutzatu orduko Zaitegiren ekarpena amaierako azken lerroak idazten ari zen. Poeta handia, idazle eta sortzaile trebea bere produkzioaren koadernoa ixten ari zen. Hala eta guztiz ere, euskararen defentsa etengabean egitasmo berriak diseinatzera ausartzen zen, frankismoaren diktaduratik askatzen ari zen gizarte hark norabide desberdinera begiratzen zuela igarri gabe.

Lagun izan nuen Zaitegi itzultzailea. Hizkuntza arrotzetik euskarara bihurtzeko bere baitan txertatutako hiztegi aberats ikaragarria erabiltzen zuen langile porrokatua izan zen Iokin. Paper orri zuritan esaera bakar bat hamaika moldetan itzul zezakeen literatoa genuen, urte luzetako ondorio argia, jakina. Arrasateko Erdiko Kaleko bere langelako desordenan han eta hemen barreiatutako ehunka esku izkribu solteak lan eskergaren adierazpen garbia ziren. Hizki ederrez idatzita, bere lanen orijinalak ziren! Han ibiltzen ginen gero biok, txukun-txukun ordenatzen, liburu gisa atera zezan Felipe Alkorta argitaratzaileari bidali aurretik.

Tratatu nuen Zaitegi erlijiosoa. Josu Lagundian hezia, erlijioaren pragmatismoaz zipriztindua egongo zela pentsatuko genuen. Baina Zaitegi desberdina zen.  Edozein solasaldi eten zezakeen otoitz isilari ekiteko. Eta ahaztuko zen solaskideaz, gela berdinean egon arren. Baina ez zen mistiko, bere aszetismo erlatibotik begiratze mistikoa denbora alperrik galtzetzat jotzen baitzuen. Eta aszeta erlatibo idatzi dut, ez baitzuen Jainkoaren aintzarengatik soilik lanik egiten, Zaitegik utzitako altxor kulturalak garbi asko adierazten duen moduan. Mistikoen antzera, ordea, zalantzan ipintzen zuen batzuetan bera hil ondoren zeruetako erreinura iritsiko ote zen. Eta Zaitegiren mistizismoaren beste keinu bat daiteke arrazionaltasun ekonomikoaren kontrako bere jarrera kronikoa. Baina, hala ere, urruti zegoen mistikoetatik, Platonen gaineko aditua zenez gero egiaren objektibitateaz amets egiten baitzuen eta haren bilakuntzan jardun zuen  Zaitegik eten gabe.

Adiskide izan nuen Zaitegi hiztun aparta. Kultura unibertsalaz bikain jantzia gauza zen orduak emateko bere gustuko gaietaz. Ezagutu ditudan pertsona kulturadunetatik gehien harritu nauena izan dela esango nuke. Klasikoen ezagutzan tinko jarria, koherentzia ematen zien bere irizpideei, Sofokles, Euripides eta abarren iturriek hondar aberatsa utzi zutelarik bere izpirituan. Bizitza osoa eskaini zion ikasketari, arrazoitzeari, eta bera bere burua “buru langiletzat” hartzen zuen, horren adierazpenak noraino behartzen zuen arras jabetuta.

Pertsona hausnartzailea zenez gero, bakardadea maite zuen, eta zoriontsua zen bere paperen artean, bere liburuekin. Hantxe gozatzen zuen gehien, ideiak ordenatzen, orriak esaerez betetzen eta bere bokazio intelektualari aukera ematen. Zaitegi humanista bat izan zen, euskal historiak eskaintzen zion konpromisoarekin zeharo identifikatua. Zaitegik bere “euskal ametsa” bizi nahi izan zuen zuzen-zuzenean, lantegian zer inbertitu behar zuen aldez aurretik neurtu gabe. Hausnartzaile, intelektual, ameslari,... eta utopiako maisua; horiexek ditugu bere bisita txartel hipotetikoan jarriko zituzkeen tituluetako batzuk.

Zaitegi argi errainu bat izan zen XX mendeko berrogei eta berrogeita hamar urteetako euskal kulturaren hodeiertzean. Argi zuzentzaile eta aberasgarria izan genuen, euskarazko ekoizpenean zinezko aitzindaria. Pionero gehienen ukitu adierazgarriarekin, hori bai, ausarta izan behar baita, eraiki zuen kultur espazioari berak eutsi zion indarraz heltzeko. Ausarta... eta -  zergatik ez esan?- baita inozoa ere! Bere lan emaitza urrezkoa gertatu zen, urre trinkoa.

Zaitegirekin gizon harroa ere ezagutu nuen, Iokin ez baikenuen bat ere apal. Josulagunen arragoan zizelkatua, nabarmen hazi zen beste askoren artetik. Bere itzalean sinesten zuen, lurrean proiektatua bere gorputzarekin angelu zuzena egiten zuen itzal ahalik eta luzeenean. Uste zuen bere ekarpen intelektuala euskal gizarteak inoiz aintzat hartuko zuela. Eta atsegin zuen urlia edo sandiarengandik beraren gaineko laudorioak entzutea. Arlo horretan gainerako hilkor guztien antzerakoa genuela esan genezake, denoi baitzaigu kilikagarri hitz lausengarriak aditzea. Baina Zaitegi handitasunaren mugetara biltzen zen eroso, bere egoskortasunean.

Zaitegik, intelektual gehienen antzera, gutxitan onartzen zuen errua. Deslilura, etsipena samurrago ametitzen zuen errakuntza baino, etsipenak amorrua besteengan proiektatzea ahalbidetzen baitzion. Ariketa horrek iluntasuna zekarkion maiz izpiritura. Horren ondorioz gizakienganako fedea ahultzen zitzaion tarte luzez. Antzuak ziren orduan Zaitegiren ahaleginak. Alde horretatik euskal gizakiak askotan sufriarazi zuen Zaitegi, horren bizitzan garbi asko antzeman daitekeen moduan.

Zaitegi euskaltzale eta abertzalea izan zen. Euskadi bere aberria zen – “Euskadi eta kito!” esan ohi zuen- baina harenganako bere maitasuna ez zen hitz arranditsutan edota – bere hitza erabiltzearren- oturuntzetan erakusten, erbesteratze luzeko pena garratzetan baino. Aldarrikapenetan apostolua izan zen – berak “Bidalia” idatzi zuen- eta euskalgintzako gudaria. Euskadirengatik gaztaroko poeta hura kazetari bilakatu zen, argitaratzaile eragilea, euskararen aldeko doktrinario eta borrokalaria. 

            Zaitegi ezagutu eta maite egin nuen. Orain, bere heriotzatik hogeita zazpi urte laster izango direlarik, berarekiko nire sentimendua begirunez eta eskerronez jantziagoa agertzen da, eta harro sentitzen naiz eskaini zidan adiskidetasunarengatik. Mende oso bat igaro da Zaitegi jaio zela eta bere heriotzako orduan idatzi nuen bezala, eskain geniezaiokeen omenaldirik zintzoena bere obraz jabetzen joatea litzateke. Omenezko hitzak ez daitezela hitz hutsak izan!

JOSEMARI VELEZ DE MENDIZABAL

06-07-14 


Jose Luis Lizundia Euskaltzaindiko Idazkari Nagusia, Miren Azkarate Kultura sailburua, Ignazio Lakunza Arrasateko alkatea eta lauok
2006-07-14
Erdiko Kaleko Iokin Zaitegiren etxean, plaka bat jartzen ari





Argazkiak: Josefe Diaz de Tuesta (omenaldikoak) eta JMVM (goikoa)




apirila 29, 2026

ARRASATEKO HERIOTZEN GAINEKO ALBISTEAK. Madinabeitiaren eskutik. 1890



Aurreko batean idatzi nuen Miguel Madinabeitiak Arrasateko Miraflores baserrian 1890eko lehen hiru hilean jazotako heriotzei buruz emandako albisteaz. Bederatzi hilabete geroago, protagonistak aldatu arren, jakina, Arrasaten gertatutako beste bi heriotzaz aritu zen agerkari berdinean. Aurrekoan ere, Madinabeitiak bere kronikak azaltzeko bitxitasuna aipatu nuen. Oso izaera handiko idazlea zen arrasatearra, eta ez da samur antzematen luma hartzeko orduan zer asmok bultzatzen zuen, kronikarako hartutako gaiak  edo gaiaren inguruan berak harilkatutakoak. Oraingoan ere Bilboko “El Noticiero Bilbaíno” egunkarira jotzen dut, 1890eko abenduaren 4an honela irakur baitzitekeen Madinabeitiaren kronika: 

“A pesar del excelente estado sanitario que aquí viene reinando los últimos meses, pues en el de octubre solo se registró una defunción y ella en el claustro materno, y en noviembre ha habido cuatro, movimiento que me parece exiguo para una población de tres mil almas, como entre los que han dejado de existir fueron seres de mi particular aprecio, voy a dedicar dos renglones a su memoria.
El uno es el amigo Aldape, secretario que ha sido del juzgado municipal de esta villa, cuya muerte, sensible para mí e irreparable para su familia, ha venido a apretar, aunque transitoriamente, el tornillo de mi vida oficial, de antes harto apretada” 

Azken paragrafoko baieztapenari erreparatuz, ez nago oso ziur nongo aldetik sentitzen zuen Madinabeitiak Aldape epaitegi-idazkariaren heriotza. Haren desagerpenarekin lan gehiago erori zitzaion udal idazkariari eta, ohiko bere nortasun berezia ezin ezkutatuz, egunkariko korrespontsal lanetan derrigor azaldu behar izan zuen bere egoera, agian hurrengo lerroetan agertuko zaigun herriko alkateari argi eta garbi esateko lanez gainezka zegoela. 

“La otra es doña Francisca Ibaseta, una señora que gozaba de generales simpatías en el pueblo por las relevantes prendas de carácter que concurrían en su persona. Ha muerto en el edificio donde antes fueron las casas principales de Salinas, Esteibar y Cénica, propia del señor Adán de Yarza, descendiente de las mismas por línea materna; cuyas casas fueron incendiadas y destruidas por la Machinada de 1718, y reemplazadas por la actual que se reedificó en el mismo sitio por los años de 1744 y siguientes. Tanto exterior como interiormente conserva esta casa toda la fisonomía de una morada aristocrática, y no sé si hoy pero hace pocos años se veía en su salón un crucifijo de marfil perteneciente al mayorazgo, al que se le atribuía antigüedad y mérito artístico. 

Acepten el Sr. D. José Joaquín Barrena y Sagasta, esposo de la finada, y los hijos de éste D. Ramón, alcalde actual, y doña Matilde el sincero pésame que les envío con tan triste motivo, deseándoles la conformidad cristiana para sobrellevar la pérdida que acaban de experimentar y cuya pena no se mitiga sino con el transcurso del tiempo” 

Ikusten dugunez, luzeagoa da zenduaren etxeko deskribapen eta xehetasunei eskainitako tartea, hildakoari berari dagokiona baino. Horixe genuen Madinabeitia. Diodan, Frantziska Ibazeta markinarra zela, eta Jose Joakin Barrenarekin ezkondu zen 1869an. Jose Joakin Arrasateko udal zinegotzia izan genuen XIXaren azken herenean. Ofizioz lege-prokuradorea zen baina horrezaz gain industrial moduan agertzen zaigu. Birritan ezkondu zen; aurrena, Enkarnazion Ieregi arrasatearrarekin eta bikoteak Ramon semea izan zuen, kronikan aipatzen dena, Arrasateko alkate izatera helduko zena. Ramon lege gizona izan zen eta Espainiako zenbait hiritan ihardun zuen epaile moduan. Frantziska Ibazeta bigarren emaztea izan zuen Jose Joakinek.

Argazkiak: JMVM