 |
Frantziska Plazaola Iokinen ama, Juanito Mancebo txikitako adiskidea, Iokin Zaitegi, Nemesio Etxaniz euskaltzalea, 1956an, Iokinen 50. urtebetetzea ospatzen ari, Guatemalatik lehen aldiz itzuli ondoren |
Iokin Zaitegi Arrasateko euskaltzale handiaren inguruan, 2006ko bere mendeurrenean herriko Udaletxean izan genuen ekitaldiko nire hitzalditxoan adierazitakoa berreskuratu dut, formatu digitalean jartzeko. Ez du gaurkotasunik galdu, hogei urte eman diren arren.IOKIN ZAITEGIREN MENDEURRENEAN
Hilabete
bakarreko diferentziaz bi jaiotza garrantzitsuren lekukoa izan zen 1906an
arrasatear gizartea. Aurrena Unión
Cerrajerarena izan zen, ekainaren 22an. Uztailaren 26an, berriz, Iokin Zaitegi
munduratu zen. Hartaz arrasatear gehienak jabetu ziren, ez baitzen txantxetako
jazoera izan sei ehun bat langile biltzen zituen enpresa berri baten sorkuntza.
Iokinena, suposatzen dut, ezkutuagoa igaroko zen, Zaitegi-Plazaola sendi hartan
hirugarren kimua baitzuten eta, gainera, Iokinen ekarpena ez zelako urte batzuk
igaro arte ernetu eta aintzakotzat hartu.
Mendeurrenak
mendeurren, Zaitegiri ere iritsi zaio txanda, eta idazle/itzultzaile/kultura
eragile/josulagun/apaiz eta abar izan zen gizon hartaz oroitzen naizen
guztietan legez, eskerroneko sentimendua pizten da nigan oraintxe ere, hura
izan baitzen hein handi batean - berarekin euskaltzaletasunaren gurutze bidean
topo eginda- argi dorre bailitzan modu aproposean gidatu ninduena. Ez ziren
urte asko izan, baina bai intentsuak. Euskalgintzan hasberria nintzelarik, 1972
urtearen hondarretan geunden, eta Arrasatera Guatemalatik heldu berri genuen
Zaitegik halako xarma berezia irradiatzen zuen niretzat, berarekin zuzeneko
langintzari urtebete inguru beranduago heldu banion ere. 1979ko abuztuan hil
arte ordu ugari luze eta goxo eman genituen elkarrekin. Baita lan praktikoak
burutu ere.
Ezagutu
nuen Zaitegi idazlea, bere esparru literarioaren jorratzaile aparta. Lumaren
bidez borroka emantzipatzailea azken punturaino eraman zuen arrasatearrak.
Borroka heroikoa, epikoa. Baina gizarteak huts egin zion, kezka desberdinek
arreta desbideratua, nonbait. Zaitegi garai okerrean jaio ote zen ere galdegin
diot inoiz edo inoiz nire buruari. Baina ez dut erantzun borobilik aurkitu eta
horrek abiapuntu berdinera eramaten nau, historian dagokigun espazioko
nolakotasunen seme-alabak garela pentsatzera, alegia. Gure bideak gurutzatu
orduko Zaitegiren ekarpena amaierako azken lerroak idazten ari zen. Poeta
handia, idazle eta sortzaile trebea bere produkzioaren koadernoa ixten ari zen.
Hala eta guztiz ere, euskararen defentsa etengabean egitasmo berriak diseinatzera
ausartzen zen, frankismoaren diktaduratik askatzen ari zen gizarte hark
norabide desberdinera begiratzen zuela igarri gabe.
Lagun
izan nuen Zaitegi itzultzailea. Hizkuntza arrotzetik euskarara bihurtzeko bere
baitan txertatutako hiztegi aberats ikaragarria erabiltzen zuen langile
porrokatua izan zen Iokin. Paper orri zuritan esaera bakar bat hamaika moldetan
itzul zezakeen literatoa genuen, urte luzetako ondorio argia, jakina.
Arrasateko Erdiko Kaleko bere langelako desordenan han eta hemen barreiatutako
ehunka esku izkribu solteak lan eskergaren adierazpen garbia ziren. Hizki
ederrez idatzita, bere lanen orijinalak ziren! Han ibiltzen ginen gero biok,
txukun-txukun ordenatzen, liburu gisa atera zezan Felipe Alkorta
argitaratzaileari bidali aurretik.
Tratatu nuen
Zaitegi erlijiosoa. Josu Lagundian hezia, erlijioaren pragmatismoaz
zipriztindua egongo zela pentsatuko genuen. Baina Zaitegi desberdina zen. Edozein solasaldi eten zezakeen otoitz
isilari ekiteko. Eta ahaztuko zen solaskideaz, gela berdinean egon arren. Baina
ez zen mistiko, bere aszetismo erlatibotik begiratze mistikoa denbora alperrik
galtzetzat jotzen baitzuen. Eta aszeta erlatibo idatzi dut, ez baitzuen
Jainkoaren aintzarengatik soilik lanik egiten, Zaitegik utzitako altxor
kulturalak garbi asko adierazten duen moduan. Mistikoen antzera, ordea,
zalantzan ipintzen zuen batzuetan bera hil ondoren zeruetako erreinura iritsiko
ote zen. Eta Zaitegiren mistizismoaren beste keinu bat daiteke arrazionaltasun
ekonomikoaren kontrako bere jarrera kronikoa. Baina, hala ere, urruti zegoen
mistikoetatik, Platonen gaineko aditua zenez gero egiaren objektibitateaz amets
egiten baitzuen eta haren bilakuntzan jardun zuen Zaitegik eten gabe.
Adiskide izan
nuen Zaitegi hiztun aparta. Kultura unibertsalaz bikain jantzia gauza zen
orduak emateko bere gustuko gaietaz. Ezagutu ditudan pertsona kulturadunetatik
gehien harritu nauena izan dela esango nuke. Klasikoen ezagutzan tinko jarria,
koherentzia ematen zien bere irizpideei, Sofokles, Euripides eta abarren
iturriek hondar aberatsa utzi zutelarik bere izpirituan. Bizitza osoa eskaini
zion ikasketari, arrazoitzeari, eta bera bere burua “buru langiletzat” hartzen
zuen, horren adierazpenak noraino behartzen zuen arras jabetuta.
Pertsona
hausnartzailea zenez gero, bakardadea maite zuen, eta zoriontsua zen bere
paperen artean, bere liburuekin. Hantxe gozatzen zuen gehien, ideiak
ordenatzen, orriak esaerez betetzen eta bere bokazio intelektualari aukera
ematen. Zaitegi humanista bat izan zen, euskal historiak eskaintzen zion
konpromisoarekin zeharo identifikatua. Zaitegik bere “euskal ametsa” bizi nahi
izan zuen zuzen-zuzenean, lantegian zer inbertitu behar zuen aldez aurretik
neurtu gabe. Hausnartzaile, intelektual, ameslari,... eta utopiako maisua;
horiexek ditugu bere bisita txartel hipotetikoan jarriko zituzkeen tituluetako
batzuk.
Zaitegi argi
errainu bat izan zen XX mendeko berrogei eta berrogeita hamar urteetako euskal
kulturaren hodeiertzean. Argi zuzentzaile eta aberasgarria izan genuen,
euskarazko ekoizpenean zinezko aitzindaria. Pionero gehienen ukitu
adierazgarriarekin, hori bai, ausarta izan behar baita, eraiki zuen kultur
espazioari berak eutsi zion indarraz heltzeko. Ausarta... eta - zergatik ez esan?- baita inozoa ere! Bere lan
emaitza urrezkoa gertatu zen, urre trinkoa.
Zaitegirekin
gizon harroa ere ezagutu nuen, Iokin ez baikenuen bat ere apal. Josulagunen
arragoan zizelkatua, nabarmen hazi zen beste askoren artetik. Bere itzalean
sinesten zuen, lurrean proiektatua bere gorputzarekin angelu zuzena egiten zuen
itzal ahalik eta luzeenean. Uste zuen bere ekarpen intelektuala euskal
gizarteak inoiz aintzat hartuko zuela. Eta atsegin zuen urlia edo
sandiarengandik beraren gaineko laudorioak entzutea. Arlo horretan gainerako
hilkor guztien antzerakoa genuela esan genezake, denoi baitzaigu kilikagarri
hitz lausengarriak aditzea. Baina Zaitegi handitasunaren mugetara biltzen zen
eroso, bere egoskortasunean.
Zaitegik,
intelektual gehienen antzera, gutxitan onartzen zuen errua. Deslilura, etsipena
samurrago ametitzen zuen errakuntza baino, etsipenak amorrua besteengan
proiektatzea ahalbidetzen baitzion. Ariketa horrek iluntasuna zekarkion maiz
izpiritura. Horren ondorioz gizakienganako fedea ahultzen zitzaion tarte luzez.
Antzuak ziren orduan Zaitegiren ahaleginak. Alde horretatik euskal gizakiak
askotan sufriarazi zuen Zaitegi, horren bizitzan garbi asko antzeman daitekeen
moduan.
Zaitegi
euskaltzale eta abertzalea izan zen. Euskadi bere aberria zen – “Euskadi eta
kito!” esan ohi zuen- baina harenganako bere maitasuna ez zen hitz
arranditsutan edota – bere hitza erabiltzearren- oturuntzetan erakusten,
erbesteratze luzeko pena garratzetan baino. Aldarrikapenetan apostolua izan zen
– berak “Bidalia” idatzi zuen- eta euskalgintzako gudaria. Euskadirengatik
gaztaroko poeta hura kazetari bilakatu zen, argitaratzaile eragilea, euskararen
aldeko doktrinario eta borrokalaria.
Zaitegi
ezagutu eta maite egin nuen. Orain, bere heriotzatik hogeita zazpi urte laster
izango direlarik, berarekiko nire sentimendua begirunez eta eskerronez
jantziagoa agertzen da, eta harro sentitzen naiz eskaini zidan
adiskidetasunarengatik. Mende oso bat igaro da Zaitegi jaio zela eta bere
heriotzako orduan idatzi nuen bezala, eskain geniezaiokeen omenaldirik
zintzoena bere obraz jabetzen joatea litzateke. Omenezko hitzak ez daitezela
hitz hutsak izan!
JOSEMARI VELEZ DE MENDIZABAL
06-07-14
.JPG) |
Jose Luis Lizundia Euskaltzaindiko Idazkari Nagusia, Miren Azkarate Kultura sailburua, Ignazio Lakunza Arrasateko alkatea eta lauok 2006-07-14 Erdiko Kaleko Iokin Zaitegiren etxean, plaka bat jartzen ari
|
Argazkiak: Josefe Diaz de Tuesta (omenaldikoak) eta JMVM (goikoa)