 |
Mondragones, 1920an
|
Hamaika aldiz entzun ditugu Juan Bautista Azkarate “Mondragonés” (Arrasate
1891- Arrasate 1965) pilotari handiaren gaineko istorioak. Denboran urruti
geratzen zaizkigun arren, txapeldun arrasatearraren balentriak bere herrikideen
oroimen kolektiboan geratu direla esango nuke… denboraren joanak berak egunetik
egunera gero eta gehiago zirriborratzen badizkigu ere.
Eskuko pilotaren historiaren zehazkizunetatik barrena egitea oso
ariketa zaila da, ondoko arrazoi nagusiarengatik. Eskuko pilota baztertuta egon
zen Donostia eta Bilbotik, denbora luzez. XX.aren lehen hereneko prentsan
Donostiako egunkarietan PILOTA epigrafean erremontea bakarrik sartzen zen.
Bilbon, berriz, pala. Beraz, gehien irakurtzen ziren kazetetan eskuko
pilotariak ez ziren ezagunak. Idatzita daukat Mondragones, txapeldun izan etalau urtetara eraman zutela Donostiara lehen aldiz, Moderno frontoira, erakusketa
partidu batera.
Gasteiz salbuespena genuen, batez ere hiriko jaietan programatzen
baitziren Fronton Vitorianon eskuko pilotari izarren arteko partidak. Gipuzkoa
eta Bizkaiko agerkarietan eskuko pilotari buruzko albiste apurrak herrietako
noiz behinkako kroniketan aurki daitezke. Eta hori ez zegoen ziurtatuta, adibidez
Arrasaten, kazetari lana ez bide baitzen oso estimatua gure artean. Alde
horretatik aprobetxatzen dut esateko, askoz aurreratuagoak izan direla,
adibidez, Bergara, Aretxabaleta eta Oñati, kronista emankorragoak izan
baitituzte. Horregatik, Arrasateko frontoian – Zaldibar- Mondragonesek bere
hastapenetan jokatutako partidei buruzko informaziorik ez dut aurkitu. Eta, oro har, eskuko pilotarako frontoietan
lehiatutako partiduei buruzko albiste gehien eman dituena Astelena da, Eibarren
kazeta-kronistak izan baitira ia beti eta, aipamen txikiak baziren ere, tokiko
kronikan agertzen ziren.
Gero gertatzen da, idatzita ez dagoenaren gain gaizki ulertu eta
okerrak biderkatu egiten direla, eta Mondragonesekin ere badugu horrelako zerbait.
Neronek ere errepikatu ditut besteen aurreko hutsak. Osotasunean garrantzi
handirik ez dutenak – izan ere, ez diote muinik kentzen pilotari erraldoiaren iudiari,
baina zuzendu behar direla iruditzen zait. Eta gaurko ekarpentxo honek hori ere
egin nahi du. Goazen, bada, aurrera.
Behin irakurri nuen Juan de Egizale pilotako kritikoak
idatzitakoa: «Cuando Mondragonés se licenció del servicio
militar, desafió al mejor pelotari, mano a mano, aceptando Zapaterito de
Lequeitio, que venció a Mondragonés. Se jugaron en este partido cien duros. A
los meses, en 1917, en el Astelena de Eibar, disputa por primera vez el título de campeón nacional
mano a mano a Zapaterito, al que venció. Aunque aquellas competiciones las
organizaban las propias empresas y, por lo tanto, no tenían validez oficial,
sino carácter particular, a los efectos venía a ser lo mismo» Ideia hori nagusi izan da, oro har,
eta nire jakin minak eroanda, goian aipatutako
albiste solteen bila abiatu nintzen, harlauzetako ibilbidea egiten lagun
ziezadaten.
Juan de Egizale
buruz ari zelakoan nago. Eta ondoren datozen datuen arabera Mondragonesek bere
nagusitasuna 1916an irabazi zuela pentsatzen dut. Nirea ere oker egon daitekeen
arren, emango ditudan erreferentziek beste gauza bat diote. Ikusten joango
gara.
 |
Lekeitioko Zapaterito
|
Gasteizko jaietan
Frontón Vitoriano izan ohi zen orduan ere pilotazale askoren topalekua, eta
1915ean ere halaxe gertatu zen. Garai hartan Zapaterito de Lequeitio (1) zen eskuko pilotaririk ospetsuena eta txapelduna. Harez gain pilotaleku
gasteiztarrean Cantabria, Urzelay, Chiquito de Azcoitia, Baltasar, Chortena…
eta Mondragones zeuden iragarrita. Arrasatearrak abuztuaren 9an jokatuko zuen: “Contra el que mejor haya quedado en los
partidos a mano jugados en el Frontón Vitoriano” Eta aurreko partiduen ostean Mondragonesekin
lehiatu zuena Cantabria (2) izan zen, eta ermuarrak irabazi zuen buruz burukoa 24-18.
Ikusten dugunez,
Juan Bautista Azkarate goi-goiko mailan zegoen 1915ean, soldadutzatik etorri
ondoren. Adibidez, Logroñoko frontoian
ongi erakutsi zuen bere kirol egoera 1915eko irailaren 8an, Bojas (3) errioxarraren aurka 26 tantotara aritu zenean. Biharamuneko kronikak zioen:
“Ganó el vasco por diez tantos y de calle, a pesar
de lo cual no hizo mal papel nuestro paisano, no pudiendo obtener el triunfo
porque tropezó con un verdadero coloso de la pelota, pues Azcárate resulta
actualmente el mejor jugador a mano de los de las provincias vascongadas”
Baina goian
aipatutako albisteen eskasiak zaildu egiten du, ordea, arrastoari jarraitzea
eta hurrengo aipua ez dut 1916ko ekainera arte aurkitu. Eibarko jaiak ziren eta
Astelena pilotalekuan bi partidu eman ziren hilaren 24 eta 25ean. Lehenean,
Mallavia (4)eta Zapaterito de Lequeitio lehiatu ziren. Eibarko kronikalariak zioen
biharamunean: “Zapaterito está en
posesión de sus facultades y puede considerársele como el mejor y más
formidable de los jugadores a mano” Zapateritok irabazi zuen. Eta segitzen
zuen kronikak, 25eko partiduari zegokionez:
“A las dos y media de la tarde y en el mismo
frontón jugaron Mondragonés contra los hermanos Errasti (5).
Como el anterior, fue muy interesante y competido, y nuevamente se equivocó la
cátedra, que ofreció dinero por Mondragonés. Se registraron las igualadas a 3,
4, 16, 17, 19 y 21, ganando el definitivo los hermanos, de estos muy bien el
mayor Joaquín”
Beraz, 1915ean ez
bezala, 1916an Eibarko egitarau ofizialean ageri zen Juan Bautista Azkarate. Badakigu
ere, 1916ko San Juan jai haietan Arrasaten ere aritu zela Mondragones,
Zaldibarko frontoian. Behintzat, Juan Bautista Azkarate udal egitarauan
agertzen zen, eta Mallaviren kontra lehiatu behar zuen, ekainaren 24an,
arratsaldeko 3´30etan, biek hirugarren koadrotik atera behar zutelarik. Ez dut
inon partidu haren erreferentziarik aurkitu.
San Juanetako
jaien ostean itxi egin zen Astelena eta 1916ko irailean ireki zen ostera,
astero goi mailako partiduak emateko. Bitartean Mondragones Gasteizen egon zen
programatuta abuztuko jaietako zenbait jaialditan. Horrela, abuztuaren 5ean
Praderaren kontra aritu zen, 25 tantotara, eta Juan Bautistak irabazi zion
25-18, oso partidu ederra eskainiz. Abuztuaren 9an, berriz,
Mondragones-Txortena (6)
bikoteak Azkoitiko Txiki eta Txikitoren (7)
kontra jardun zuen, 22 tantotara. Kronikak zioen:
“… Igualan a 21, y desde el 16 el público, de
pie, alentaba con sus aplausos a los
pelotaris, y al fin Chiquito de Azcoitia ha ganado el partido echando atrás una
pelota que Mondragonés y Chortena, persiguiéndola juntos, no han podido
recoger”
 |
Azkoitiko Txiki eta Txikito
|
Azkoitiko Txikito
ere izango zuen Mondragonesek arerioa hurrengo borrokaldi batean. Buruz burukoa
programatu zuten Astelena frontoian, urriaren 15ean, bi pilotarien artean,
lehen bost koadroen barruan. Eta
azkoitiarrak irabazi zion arrasatearrari 26-14. Ez zitzaion hobeto joan arrasatearrari
azaroaren 5ean, bera bakarrik Bildosola (8)eta Txortenaren kontra aritu zenean, azken bi horiek ezker eskuarekin. 22-15
irabazi zuen bikoteak.
Eta 1916ko
abendura iristen gara, ene ustez oso hil garrantzitsua Juan Bautista
Azkaraterentzat, orduan ematen baitira bi partidu erabakigarriak, frontoietako
nagusitasuna markatuko dutenak. Mondragones eta Lekeitioko Zapateritok jokatu
zituztenei nagokie. Gorago nioen bezala, bitxia da baina egunkariek partidu
horien gaineko oso albiste bakan eta motzak ematen dituzte… ematen dituztenek.
“La Voz de Guipúzcoa”ren Eibarko korrespontsalak honako ohartxo hau sartu zuen
1916ko abenduaren 4ko bere kronikan:
“En el Frontón Astelena se jugaron esta tarde los
dos grandes partidos anunciados con asistencia de numerosísimo público. El
primer partido, entre Zapaterito y Mondragonés, resultó muy interesante. El
dinero salió por Zapaterito en la proporción de 10 a 6, pero en la primera
decena cambió a favor de Mondragonés, que llegó a 24 tantos a que iba el
partido, cuando su contrario sólo se había apuntado 16. No se registró ninguna
igualada” Besterik gabe.
Bigarren partidua
hamabost egun geroago izan zen, abenduaren 15ean, toki berean. Eta berriak are
murritzagoak iritsi ziren zaleengana. Kazeta berdinak zioen, bezperan: “El domingo se jugarán dos partidos de
pelota. El primero entre Mondragonés, sacando del tres y medio cuadros, contra
Zapaterito del dos…”
Norgehiagoketa
horren gaineko erreferentzia idatzia beste kazeta batek – Bilboko “El Liberal”-
eman zuen:
“Con una entrada superior se han jugado dos
importantes partidos de pelota, en los que han contendido los cuatro colosos
del pelotarismo de mano a mano. En el primero han luchado Azcárate
(Mondragonés) contra Zapaterito de Lequeitio, éste con cuadro y medio de
ventaja en el saque. Mondragonés, que jugó potentemente, dominó con facilidad a
su contrario, y la “cátedra” que se inclinó en favor del de Lequeitio sufrió un
descalabro” Ez emateagatik,
ez zuen ezta partiduaren emaitza zehazten.
Izan al ziren bi
partidu horiek goian Juan de Egizalek aipatzen zituenak? Ni baiezkotan nago. Nik
ez dut Mondragones eta Zapateritoren buruz burukorik aurkitu … 1917ko abuztura
arte, Gasteizen. Bestalde, Zapaterito 1917ko urtarriletik Frontón Madrid
zeritzanean zegoen kontratatuta, Mondragones Astelenan jarraitzen zuen
bitartean. Diferentzia zegoen, Zapaterito ezik, Madrileko gainerako pilotariak
bigarren mailakoak zirela. Hala ere, Madrileko prentsak Zapaterito pilotaren
munduko txapelduntzat hartzen zuen.
1917ko nire datuen
arabera, honako hauek dira Mondragonesek jokatutako partiduak:
|
DATA
|
NON
|
NOREN KONTRA
|
EMAITZA
|
|
1917-01-14
|
Astelena
|
Urzelayrekin, Azkoitiko
Txikito eta Errastiren kontra
|
17-22 galdu
|
|
1917-01-21
|
Astelena
|
Errastirekin, Bildosola
eta Azkoitiko Txikitoren kontra
|
13-22 galdu
|
|
1917-01-28
|
Astelena
|
Praderaren kontra (honek
sake librea)
|
22-16 irabazi
|
|
1917-02-11
|
Astelena
|
Urzelayrekin, Azkoitiko
Txiki eta Txikitoren kontra
|
15-22 galdu
|
|
1917-03-11
|
Astelena
|
Etxabe eta Errastirekin,
Azkoitiko Txikito eta Baltasarren kontra
|
04-22 galdu
|
|
1917-04-01
|
Astelena
|
Errasti anaien kontra
|
21-22 galdu
|
|
1917-04-08
|
Astelena
|
Errasti anaien kontra
|
13-22 galdu
|
|
1917-04-15
|
Astelena
|
Etxaberen kontra (Mondragones
eskuinarekin)
|
21-22 galdu
|
|
1917-04-22
|
Astelena
|
Urzelayrekin, Etxabe eta
Errastiren kontra
|
22-17 irabazi
|
|
1917-04-29
|
Astelena
|
Txortena eta Bildosolaren kontra
(biak ezkerrarekin)
|
13-18 galdu
|
|
1917-05-17
|
Vitoriano
|
Bojas eta Lechugaren
kontra
|
25-21 irabazi
300/200 pezetako apustua
izan zen pilotarien artean
|
|
1917-05-27
|
Astelena
|
Etxaberen kontra
(Mondragones eskuinarekin)
|
22-14 irabazi
|
|
1917-05-27
|
Astelena
|
Praderaren kontra
(Mondragones ezkerrarekin)
|
22-13 irabazi
|
|
1917-06-03
|
Astelena
|
Etxaberen kontra (bost
koadroen barruan)
|
20-22 galdu
|
|
1917-06-07
|
Astelena
|
Cantabriaren kontra
|
22-11 irabazi
|
|
1917-06-13
|
Astelena
|
Praderaren kontra
|
24-15 irabazi.
500 pezetako apustua izan
zen pilotarien artean
|
|
1917-06-25
|
Astelena
|
Errasti anaien kontra
|
20-22 galdu
|
|
1917-06-29
|
Astelena
|
Azkoitiko Txikitoren
kontra (bost koadroen barruan)
|
22-19 irabazi
|
|
1917-07-22
|
Vitoriano
|
Lekeitoko Zapateritoren
kontra
|
26-19 irabazi
|
Azken partidu
horrek toki berezia merezi du, aspaldiko partez bi pilotaren arteko lehena
baitzen. Honela irakurtzen da biharamuneko prentsan:
“El partido se jugó con dos pelotas, sacando del
tres. Mondragonés dominó completamente a su contrario, teniéndole, como suele
decirse, metido en un puño, pues durante todo el partido fue el Mondragonés
delante. Unicamente en el tanto 15 adelantó Zapaterito a su contrario, tan solo
por un tanto. Damos la enhorabuena al señor Alti, por ser el único que fomenta
en Vitoria con gran ahinco el sport vasco”
Urte hartako
Gasteizko jaietan ere aritu zen Mondragones, eta lehen partiduan berriz ere
Lekeitioko Zapateritoren aurka jokatu zuen, abuztuaren 5ean. Arabako prentsak honela deskribatzen zuen
partidua biharamunean:
“Jugaron a mano
Zapaterito y Mondragonés, partido muy disputado esta temporada, si bien en
general con mal éxito para el lequeitiano. Este, que llegó a ser el favorito de
nuestro frontón, se vio despreciadisimo por la cátedra hasta el extremo de
ofrecerse, cuando estaban igualados, el dinero por el de Mondragón en
proporción de 5 a 1, a nuestro juicio demasiado prematuramente.
Los tantos del segundo
tercio fueron preciosos; basta con decir que los pelotaris, jugando lo
magníficamente que estos dos saben hacerlo, se igualaron durante el 7, 8, 9, 12
y 15. Desde esta igualada se despegó Mondragonés, ganando a fuerza de
facultades a su rival, cuando tenía 16 tantos. El partido era a 22”
Eta Andra Mari Zuri jaietako
bigarren partiduak ere Mondragones eta Zapaterito ikusi zituen aurrez
 |
Bildosola, Mondragones eta Txortena, 1911
|
aurre, baina arrasatearrak Urzelay zeraman aurrelari bezala eta Zapateritok
Bildosola. Abuztuaren 6an jokatu zen eta kazeta batek zioen:
“No merece la pena de
seguir la marcha de él en una reseña; solo diremos que el dinero salió rojo –
Mondragonés- en proporciones alarmantes y que acertaron los del momio, pues
quedaron en 17 tantos Vildósola-Zapaterito y no quedaron en menos porque no lo
quisieron sus contrarios. Partidos así no se organizan, porque ni hay lucha ni
puede haberla ya que se ve desde luego la superioridad de una pareja sobre la
otra, y los que mejor lo ven son los de fuera que están más acostumbrados y
saben mejor lo que cada uno juega, tanto que parecen y podían anunciarse como
“partido a beneficio de forasteros”
Kronikalariak, dena den, onena amaierarako gordetzen zuen.
Eta kazetaria pluralean ari bada ere,
oso oker egon beharko nuke ondoko lerroaldearen helburua ez bazen
Zapaterito:
“Además, señores
pelotaris, no hay derecho a pasar la noche de juerguecita cuando al día
siguiente se tiene que cumplir un compromiso con el público. Este merece
respeto, y cuando se trata de un juego como el de la pelota que, sobre
necesitarse de todas las facultades para luchar, se compromete además dinero… y
conste que no personalizamos porque son fiestas y porque nadie necesita
aclaraciones”
1917ko Gasteizko jaietako irabazle argia izan zen
Mondragones eta abuztuan bertan beste partidu bat eman zioten, hilaren 19an,
Azkoitiko Txikitoren kontra, 24 tantotara. Irakurtzen da biharamuneko kronikan:
“El partido se jugó
sacando del tres al dos y medio, sin pasar del cinco, limitaciones necesarias
para contrarrestar con la ciencia y
habilidad supremas del ya viejo en estas lides Chiquito de Azcoitia, la pujanza
formidable y el toque nunca superados de Mondragonés, verdadero fenómeno de la
pelota a mano, y quien seguramente antes de dos años no tiene partido posible,
si no le ponen un sin fin de limitaciones”
Oso partidu gogorra izan zen, eta jokaldi batean Azkoitiko
Txikitok min hartu zuen norgehiagoketa bertan behera utzi behar izan zelarik.
Une hartan azkoitiarra zihoan aurretik, 22-16. Abuztu hura triste amaitu zen
kirol aldetik Mondragonesentzat, Vitoriano frontoi lekuan beste porrot bat
jasan baitzuen, hilaren 26an, Bojas eta Pere errioxarren kontra, 26-13.
1917ko irailez aurrera dokumentatutako partiduen taula
eskaintzen dut jarraian:
|
DATA
|
NON
|
NOREN KONTRA
|
EMAITZA
|
|
1917-09-02
|
Astelena
|
Sustarra eta Romualdo Larrañagaren kontra
|
22-5 irabazi
|
|
1917-09-02
|
Astelena
|
Bildosola eta Larrañagaren kontra
|
17-18 galdu
|
|
1917-12-02
|
Astelena
|
Praderarekin, Azkoittiko Txikito eta Urzelayren kontra
|
22-12 irabazi
“Más parecía que jugaba a pala
que a mano”
|
|
1917-12-09
|
Astelena
|
Praderaren kontra, koadro bateko aldearekin
|
22-19 irabazi
|
|
1917-12-16
|
Astelena
|
Txortenaren kontra, Mondragones eskuinarekin.
|
14-22 galdu
|
|
1917-12-30
|
Astelena
|
Baltasarrekin, Pradera eta Errastiren kontra
|
22-10 irabazi
|
Baina ezin dut
amaitu, 1917ko abenduaren 8an Gasteizen Mondragones eta Zapateritoren kontra
izandako partidua aipatu gabe. Sake libre ematen zion arrasatearrak arerioari,
Juan Bautistak hirugarren koadrotik atera behar zuen bitartean. Partidua oso
intentsua izan zen. Eta kazetariek ere hala islatu zuten euren kroniketan. “La
Libertad” egunkarian irakur zitekeen:
“… En los frontones
suele dar margen al disgusto la calidad de las pelotas, circunstancia que
anteayer apreciamos acaso mejor que nunca, pues las que les fueron puestas a
Mondragonés y a Zapaterito, sin ser malas, ni mucho menos, no eran de las indicadas
para el juego de fuerza de los dos colosos, que con sus brazos formidables, y
su empuje imponente, habían de procurar restarse mutuamente bríos haciendo
juego de zaga. Aun con la calidad de las pelotas, vimos un partido de primera; arte,
inteligencia, dominio de facultades, todo lo que puede apetecer el más
exigente”
Partidua 22ra zen, eta Zapateritok sake librea zuen
arrasatearrak hirugarren koadrotik egin behar zuen bitartean. Lehia berdinduta
egon zen azken tantotaraino. Mondragones 20-13 eta 21-16 joan zen irabazten. Eta azken tantoak bata
bestearen ondoan Zapateritok egin
zituen, arrasatearrak sakeak eraman
ezinik. Gasteizko prentsak zabal eman zuen gertatutakoaren berri. “El Heraldo
Alaves”ek zioen:
“Tenía Mondragonés
apuntado el penúltimo tanto y aún faltaban a Zapaterito cinco para lograr la
igualada; pero una vez cogido el saque logró hacer seguidos todos los tantos
hasta el veintidós, final del partido. Ganó por consiguiente éste y al
terminarlo, Mondragonés, que durante toda la lucha dio pruebas de corrección y
paciencia insuperables, agredió en plena cancha al de Lequeitio, teniendo
necesidad de intervenir algunos espectadores, que separaron a los que habiendo
empezado a contender en un partido de pelota se hallaban dispuestos a terminar
en un sensacional “match” de boxeo.
Mondragonés alegaba
que el lequeitiano había mojado la pelota, con objeto de que esta resbalase al
sacar. Nosotros no lo vimos, pero oímos afirmar a uno de los jueces, quien se
disculpaba de no haber puesto coto a tal abuso, “porque Mondragonés no lo había
pedido”
Censurable fue el hecho
de Mondragoonés al agredir a Zapaterito, mas es de justicia reconocer que este
último se comportó durante todo el partido en forma que disculpa, si no excusa,
por completo la actitud del contrario.
Hablaba con el público, se entregaba a la desesperación cuando perdía un
tanto, hacía gestos de mal gusto a su contrincante; llegó hasta a liarse a
puñetazos con una silla e hizo todo lo posible, en una palabra, para que los
espectadores se le pusiesen de uña”
 |
Fronton Vitoriano, 1920
|
Bere aldetik “La Libertad” kazetaren kronikalariak honakoa
idatzi zuen biharamunean:
“…Entonces surgió el
escándalo. El guipuzcoano corrió como un loco detrás de la pelota, pudo cogerla
de entre las sillas y sospechando que se la hubiesen mojado, se la tiró a
Zapaterito violentamente al rostro. Y como éste quiso repeler la agresión, el
público intervino…unos por uno, otros por el otro y los más contra el pelotari
Ormazabal, que hizo de juez y de depositario de las pelotas. El conflicto pudo
dominarse pronto por la sensatez de todos, pero los comentarios fueron
vivísimos y violentos durante largo rato, porque se había atravesado mucho
dinero, y el bolsillo da pasión”
Bi egunen ostean pilotako kritikoak ematen zuen bere
iritzia:
“… Si la pelota fue
mojada la culpa la tuvieron Ormazabal, Zapaterito… y Mondragonés; los dos
primeros por proceder sin lealtad ni nobleza y el último por dejarse engañar
como un novato en un tanto solemne, emocionante, en el que se jugaba la victoria
y muchos cientos de duros… La prudencia, la discreción, su conocimiento del
juego y de sus martingalas y trapacerías, y hasta el sentido común, obligaban a
Mondragonés a haber exigido de Zapaterito que le diera la pelota para su examen
antes de hacer el saque…”
Eta amaitzen zuen, modu zorrotzean: “Si partimos de la hipótesis - ¡certeza, si se quiere!- de que hubo
chapucería, convengamos en que también hubo negligencia”
Eskuko pilotaren
kantxetako errege moduan amaitu zuen 1917 urtea Mondragonesek. 1916ko abenduan
irabazitako koroia zeraman bere buruan arrasatearrak.
PILOTA ARRASATEN. ISTORIOAK
Arrasateko
pilotari buruzko idazkiak helbide honetan aurkituko dituzu, DENAK BATERA:
https://txemax3.blogspot.com/2021/05/pilota-arrasaten-istorioak.html
Argazkiak: Kutxateka, Juan de Biasteri Bilduma, Indalezio Ojanguren
(2) Bernardo
Garate
Zenarruzabeitia, (Ermua. 1883)
(7) Luis Larrañaga eta Jose Joakin Larrañaga anaiak (Chiqui
eta Chiquito de Azkoitia)
(8)Ignazio Bildosola (Eibar)