LORD BLAYNEY INGELESA ARRASATEN. 1811

 

Lord Blayney

Zenbatu ezinak ditugu Arrasatetik historian zehar igaro diren pertsonaiak, gero euren oroit idazkietan gure herriaren berri eman dutenak. Duela gutxi, 1811an Arrasate ezagutu zuen ingeles batekin egin nuen topo, hain zuzen berak idatzitako liburu baten bitartez. “Narrative of a forced journey through Spain and France, a prisoner of war, in the years 1810 to 1814” da liburua eta egilea Major General Lord Blayney da. Preso eraman zuten Blayney jauna gure lurraldetik.

Liburuaren XXIV. kapituluan irakur daiteke “From Burgos to Mondragón” Eta idazkian sartuta, Arrasateri dagokion tartetxoan hasten da esaten Gasteiztik 1811ko urtarrilaren 14an atera zirela, goizeko 5etan, eta “the arrival of daylight presented us with the view of a country very different from that which we had hithherto traversed” Beraz, ordura arteko paisaia guztiz aldatu zen Lord Blayneyren ustez. Eta, garbi, ingelesa ez zegoen oker. Pentsatzekoa da komitibak Gasteiz, Uribarri Ganboa, Leintz Gatzaga, Arrasate ibilbidea egin zuela, antzinako errege bidean zehar. Itzuli dut ingelesetik:

“Bizkaiko mendiak zuhaitzez beteta agertu ziren gailurretan, eta aran emankorrek, baita denboraldi beldurgarri honetan ere, eszenatoki erromantikoena aurkezten zuten, industriaren agerpenak atseginago egiten zuena.

Lurzorua, oro har, buztin zurruna zen, drainatze asko behar zituena, eta oso gutxitan erabil daiteke goldea; horren ordez, lurra aurrez bustitako hiru hortz luzerekin jorratzen da. Lau gizon, esku bakoitzean tresna horietako bat dutela, drainatzearen ondoan jartzen dira, eta lurrean sardexka itsasten dute, gainean altxatzen dira, denbora zehatzari eutsiz, eta emakume batek zuloa garbitzen du. Hainbat motatako bizien (1) eta arbien eremu zabalak ikusi ditut hemen, ez oso zabalak, baina gure Norfolkeko arbi soroak baino sendoagoak. Espainiako soroetan landutako sustrai hau ikusten dudan lehen aldia da”

Aurrera baino lehen, aurkez dezadan aurreko eta geroko lerroaldeen

egilea. Andrew Thomas Blayney,  Lord Blayney – Managhaneko baroia- 1770ean jaio zen eta Espainiara aldatu zen 1810ean frantziarrei gerra egitera, Infanteriako 89. Errejimenduaren buru bezala. Malaga aldean atxilotu zuten frantziarrek eta Frantziara eraman zuten bidai luze batean. Eman diezaiodan hitza Blayneyri:

“Sarritan, mandoekin gurutzatzen gara, alde banatara jarritako saski sendoak daramatzatenak. Ingalaterran ostrak garraiatzen direnen moduko saskiak dira; begiratu nuen eta ikusi nuen zaldi-zapatak – ferrak- eramaten zituztela, neurri handi batean Bizkaiko alde honetan egiten direnak, eta Espainiako alde guztietara bidaltzen dira. Hemen ohikoa da idiak ferratzea, eta horrela egiten da. Gure ferratzaileek zaldien isatsak mozten dituzten egur egituraren antzeko tokian jartzen da animalia: erdian palanka bat da, eta haren ondorioz, eta tornu baten laguntzaz idia lurretik altxatzen da, aurreko belaunak tolestu egiten dira, eta, hala, burdinazko itxituretatik mantendu egiten dira; atzeko oinak ohol batean zabaltzen dira ferra ipintzeko, eta isatsa markoaren goi aldera lotzen da; beraz, animaliak, oro har, itxura arraroa hartzen du, hegan egingo balu bezala”

Suposatzen da Araba aldeko deskribapena egin duela Lord Blayneyk aurrekoan. Batez ere arbiak eta biziak aipatzen dituenean, horietako solo zabalak ikus baitzitezkeen garai hartan Gasteiz eta Uribarri Ganboaren arteko ibilbidean. Laiari dagokionez –  horixe uste baitut azaltzen ari dela lurra jorratzeko tresna dela eta- hiru hortzetakoak ez baizik bikoak izan ohi ziren. Eta, ferratuak izateko idiek hartzen duten egokierari erreparatuz, badirudi militar ingelesak herri jakintzaren“ idi hegalarien” esanari buruz ezer gutxi zekienik. Baina goazen aurrera eta sar gaitezen Gipuzkoara:

“Muino baten gailurretik Leintz Gatzaga herrixkako lehen ikuspegia izan genuen, eta bertan gosaldu genuen; gure azpian perpendikularki jaitsi behar genuela zirudien, eta ez zen ikusten beheratzeko biderik; hala ere, zig-zageko bidexka bat aurkitu genuen, Santa Elena uharteko Ladder Hill gogoratu zidana, desberdintasun batekin, harri idor beltz antzuak besterik ez dagoela, eta Ozeanoaren ikuspegi mugagabea erakutsi beharrean hemen, aldiz, zur lodi baten bidez jaisten da, eta zuhaitzen arteko ur-jauzi baten erorketa entzun ondoren.

Leintz Gatzagan sartu ginenean, preso egondako soldadu frantses batek karitatea eskatu zuen, bere sufrimendu eta zaurien historia tamalgarria kontatuz; moneta bat eman nion (hamalau penikeko zilarrezko txanpon bat) eta eserita nengoela gosaritan, harrituta utzi ninduen hura gelara sartzen ikusteak; aulki bat hartu zuen eta mahaian eseri zen, ahalik eta axolagabetasun handienarekin; aldiz, nire dohaintza txikiarekin gosari oparoa erosi zuen, eta nirekin hitz egiten hasi zen, familiartasunez. Hemen egiaztatu nuen atzerritarren moduez ezagutza handiagoa lortzen ari nintzela, Espainian zeharreko bidai gazi gozo honetan, nire bizitza osoan zehar ohiko moduan bidaiatzean baino; izan ere, orain behartuta nengoen pertsonen deskribapen guztiak biltzera, jeneraletatik soldadu xumeetara, eta espainiarrekin, frantsesekin, poloniarrekin, eta Rhineko Konfederazioak bildutako era guztietako alemanen azalpena aintzakotzat hartuz”

Badirudi Lord Blayneyk frantziar, poloniar eta alemaniarrekin hitz egin zezakeela… baina Leintz Gatzagaren gainean ezer jakiteko ez bide zion bertako inori ezer galdetu. Eta ez dakit zein zig-zageko bidexkari buruz ari den, mendetan eta batez ere zalgurdietan joanez gero bide bakar bat izan da Leintz Gatzagatik igarotzen zena. Eta handik Arrasatera:

“Gatzagatik Arrasaterainoko distantzia lau legoa besterik ez da, beherakada azkar baten buruan; beraz, azken leku horretara samur iritsi gara. Nik zortea izan nuen, berriz ere apaiz baten etxera sartu baininduten. Hala ere, oso zaila gertatu zitzaidan niretzat eta mandoentzat jan-errazioak lortzea, “feuille de route” bat ez eramateagatik (nire izena presoen zerrenda orokorrean bakarrik dago) aurreko konboiko buru zen ofizialarekin geratu zena.

Baina, azkenean, arrakasta izan nuen, eta afaldu ondoren, gaua sukaldean eman nuen. Han, zenbait neska elkartu ziren, eta iruten zuten bitartean, giroa alaitzen zuten espainiar abestitxoak kantatuz, eta horrek abeslarien xalotasuna eta sinpletasuna mirestera eraman ninduen. Esan zidaten neska batek aisialdian bakarrik lan eginez irabaz zezakeela, eta denbora-pasa gisa, astean hiru erreal, Ingalaterrako hogeita bat penike inguru.

Mandoak zaintzen zituen frantziar soldadua agertzeaz bat Espainiako nesken poza ilundu egin zen, eta isiltasun beruna piztu zen. Aurki ikusi nuen horren arrazoia, eta soldadua joan zenean umore ona berrezarri zen.

Hiru mila biztanle inguru ditu Arrasatek; bi muino goraturen artean eraikitzen da, eta ibai handi batek eta zenbait errekastok elkar ebakitzen dute. Lehen askoz jende gehiago etortzen zen herri honetara, bertako ur mineralak direla eta. Gu iritsi baino egun batzuk lehenago, alkatea eta bere semea exekutatu zituzten, zenbait alditan berrehun frantziar baino gehiago hil zituztelako (esan zitzaigunez)

Exekuziora eraman zituztenean, hildakoengandik edozein sentimendu on erakutsi ordez, laudatu egin zuten euren egina, eta beren herrikideei gogorarazi zieten “espainiar bakoitzak, haiek bezala, “bere betebeharra” bete izan balu, frantsesen amaiera adieraziko zuen eta herrialdea askea izango zen uste baino askoz lehenago”

Horrela amaitzen da Lord Blayneyk Arrasateri eskainitako tartetxoa. Gau bakar bat eman zuen, beraz, Arrasaten, eta apaiz baten etxean, neska gazte kantarik inguratuta. Hori zortea! Ez dakidana da enteratu ote zen zein hizkuntzatan abesten zuten neska haiek, XIX. mendearen hastapen haietan euskara biziagoa zegoen arrasatearren ezpainetan gaztelera baino. Dena den, alkateak eta bere semeak berrehun frantziar hil zituztelako exekutatu zituztela adieraztea – eskerrak, “esan zitzaigunez” jartzen duela- gehiegikeria da, nik dakidanez inoiz ez zuten frantziarrek inongo alkate eta bere semea fusilatu. Gehien hurbiltzen den gertaera, nik dakidanez, aspaldi deskribatu nuen “Hots begi danbolinak” blogean (2)

Urtarrilaren 15ean, goizean goiz, aurrera jarraitu zuen Lord Blayney preso ingelesak. Okertzeko beldurrik gabe esan daiteke, Blayney Arrasatetik igaro zela baina Arrasate ez zela major jeneral harengandik igaro. 1834an hil zen Lord militarra Ingalaterrako bere jauregian. Bego, dena den, deskribapena, urruneko testigantza bat bezala.

    (1)    Bizi: arveja / algarroba    

    (2)    En otra ocasión fusiló una noche a don Vicente Leaniz Barrutia, de Aramayona, que según el apellido debió de ser de la antigua y distinguida casa de Guraya, después de haber recibido doce onzas de oro por su rescate, y solo porque oyó que un hijo de éste preso también en Vitoria, se dejó decir que cuando saliera de la cárcel mataría a Cavaillé. El dinero no quiso devolverlo, diciendo que lo retenía como favor hecho en no colgarlo después de muerto, como a otros muchos. Ante tanto espectáculo de horror, el pueblo quiso abandonar sus hogares, pero el Conde lo contuvo con paternal solicitud”

ARRASATEKO UDAL ERABAKIAK: VITERI, ISUNAK, ESKOLA MILITARRA. 1918

Viteriren monumentua, 1915ean

  Historikoki, udal erabakien artean  gizartearen beraren bilakaera etengabea antzeman daiteke, samur asko. Eta udal aktetan herriak bizi izan duen aldakuntza islatzen da gardenki.  Gaurkoan bi adibide ekarri nahi ditut, 1918ko udal aktetan islatutakoak

Juan Goñi Aranguren zen alkatea urte hartan, eta zinegotzien artean pentsamolde desberdinetako kideak ziren. Liberalak, abertzaleak, karlistak, monarkikoak… Hau da, sarritan nor beraren ideologia – ez bakarrik politikoa- lehenago zen, herritarren onura baino.

Pedro Viteriren heriotzaren hamargarren urtebetetzea zen egun haietan eta efemeridea ospatzera deitu zuten Viteri Fundaziotik. Pedro Viteri 1908ko maiatzaren 21ean hil zen, eta hamar urte geroago Arrasateko Udalak erabaki bat hartu behar zuen, Fundaziotik aurkeztu zitzaion eskabidea zela eta. Fundaziokoek – Ricardo Añibarro medikua tokiko ordezkaritzaren lehendakaria zela- Arrasateko mezenas izan zena gogoratzeko maiatzaren 28an egin nahi zituzten ekintzetan, herriko Udal Musika Bandak jotzea eta herriko eskoletako neska mutikoak euren maisu eta maistrekin agertzea eskatzen zuten, jaiari behar bezalako “tornuia” emateko.

Juan Goñi alkateak, ospakizuna izango zen asteko osoko udal bilkuran garbi utzi zuen bera ez zela agertuko, Viteri baino – beraren ustez- Fundazioa bera nabarmendu nahi baitzen eta pertsona bezala ez zegoen ados Fundazioaren jokaerarekin, “ya que le falta un punto esencial para un buen católico, cual es la intervención de la iglesia en la enseñanza de materia religiosa, que le corresponde por derecho…” Goñi alkateak gehitu zuen, ordea, Añibarrok adierazi ziola Fundazioan ez zela ezelako eragozpenik herriko erretorea Patronatoaren herriko batzordean parte hartzeko.

Arexola Leyba liberalak gogoratu zuen omenaldia ez zihoala Fundazioa goraltzeko, Pedro Viteri herriko gizon esku zabala baizik. Eztabaidaren ostean Garay abertzaleak irtenbide bikoitza planteatu zuen: a) Udal Musika Bandako kideei askatasun osoa ematea, ekintzara joateko ala ez  b) Maisu-maistra eta haurrei, ekintzara joatea guztiz debekatzea.

Juan Goñi alkatea

Perspektibatik datozkidan iruzkinak: zer joko zuen Bandak kideetako erdiak joatearen alde erabakiz gero? Eta debekua?

Gauza da bi irtenbide horiek bozketara atera zirela udal agintarien artean eta emaitza honakoa izan zen: Bandako kideek askatasuna edukitzearen alde zortzi zinegotzik bozkatu zuten eta lauk kontra. Bestalde, zenbaki berdinekin haurrei eta maisu-maistrei debekua ezarri zitzaien.

Urte hartako udal aurrekontuan – eta gaur egunekoan ere bai- diru sarrera bat herritarrei ipinitako isunen aldetik zetorren. Baina itxuraz ez zuen gastu handirik estaltzeko nahikoa izaten eta alkateak urtarrilaren 16ko bileran proposatu zuen beste formula bat isunak bideratzeko. Goñi jaunaren esanetara: “el importe del 35% de las multas municipales es insignificante y observo la necesidad de estimular las denuncias para corregir conductas por incumplimiento de las ordenanzas municipales, mejorando así las costumbres públicas, el respeto a las personas y, en fin, el cumplimiento más exacto posible en la práctica de las expresadas ordenanzas…”

Eta alkateak proposatu zuen isunaren kopurua beste modu batean banatzea: %70 salatzailearentzat; %20 idazkaritzarentzat eta %10 estatuarentzat. Goñik uste zuen horrela biderkatu egingo zela salakuntzen jarioa. Zinegotziek ez zuten gaizki ikusi proposamena, garbi utzi bazuten ere egokiena salaketak udaltzain, mikelete eta guardia zibilen eskutik jasotzea zela. Ez dakiguna da formula hark eragin zuzena izan ote zuen salaketen igoeran eta, beraz, diru iturrien hobekuntzan.

Egun hartako bileran ere beste gai bitxia izan zuten zinegotziek esku artean: zorriak, konkretuki diru eskaleen zorriak. Eta horrela irakurtzen da aktan: “.. Habilitar un local alejado en lo posible del casco del pueblo, para Estación de despiojamiento de mendigos, gitanos y nómadas para evitar la introducción del tifus exantemático que reina en Portugal; y cuyo servicio se organizará bajo la dirección de los médicos municipales”

Baina perspektibaren aldetik gehien harri gaitzakeena ondoko hau da: urtarrilaren 23an udal zinegotziek aztertu zuten estatu Eskola Militaretik jasotako eskabidea. Gauza zen haren teniente batek proposatzen ziola Udalari Arrasaten tiro eskola bat irekitzea, bost ehun pezetaren truke, soldadutzara joan behar zutenek praktikak egin ahal izateko. Ez noa proposamenaren ontasuna epaitzera garai desberdinak baitira, baina bitxikeria handiagoa iruditu zait zinegotzi liberala zen  Juan Martin Arexola Leybaren jarrera, zioenean: “no sólo es útil para los reclutas sino también veía interesante la oferta del teniente de organizar un batallón infantil” Arexola Leybaren iritziz, ume haiek soldadutzara iristean soldaduen bide erdia eginda izango zuten eta besterik gabe maila altuago karguetara helduko ziren, denbora instrukzio eta tiroa alperrik galdu gabe.

Esan behar da, Segundo Etxebarria eta Esteban Garay zinegotzi abertzaleak zeharo kontra zeudela eskola militarraren egitasmoarekin. Bi horiek, gaia eztabaidatu zen saioetan bilkura gelatik ateratzea eskatu zuten, baita horrela egin ere. Diodan, nik dakidanez, eskola hura ez zela inoiz gauzatu.

 Argazkiak: "Guipúzcoa 1915" aldizkarikoak

ARRASATEKO BEHARTSUAK. 1735

 

 Herrietako txiro edo behartsuen errealitatea garai guztietakoa da. Beti izan dira eta, zoritxarrez, izango dira, gizarteek ez baitituzte orain arte mekanismoak asmatu ongizatea maila guztietara eta gizabanako denei irisarazteko. XVIII.eko Arrasate txiki hartan baziren behartsuak, karitate publikotik bizi behar zutenak. Eta herrialdeko egoera desberdina ez zenez, Gipuzkoako Batzar Nagusiek 1735ean erabaki zuten Erruki Etxe bat irekitzea Donostia aldean. Hori dela eta, 1735eko martxoaren 27an, kontzejuko etxean eskutitz bat jaso zen (1):

“… Se leyó por mí el escribano una carta escrita a esta villa por esta M.N y M.L Provincia de Guipúzcoa, estando en su Junta General de la ciudad de San Sebastián de fecha de cinco de marzo del presente año…

Eskutitz hark Gipuzkoako Diputazioak herrialdeko behartsuentzat ireki nahi zuen Erruki Etxearen berri ematen zion kontzejuari:

“Para hacer el refugio de 800 a 1.000 pobres de esta provincia; para que puedan vivir dignamente y ser vestidos y alimentados a menos costa, y educados los niños de ambos sexos enseñándoles a leer, escribir, costura y otras labores, con medios que se han de poner; para que la villa por sí y sus vecinos y moradores pueda asistir y asista para dicha fábrica con dinero, granos, maderamen, tabla, hierro, clavazón, cerrajería u otras especies aplicables a ella o que puedan recurrirse a almoneda; y que juntamente se envíe lista de los pobres de la villa y su jurisdicción que actualmente piden limosna.

 Y conferido sobre ello, decretaron que respecto de hallarse próximo el Agosto, será de más conveniencia entonces a los vecinos dar para dicha ayuda de costa lo que cada uno pudiera, mediante a que al presente se consideran con pocos medios por la carestía de granos que ha habido los dos años pasados, y ser el tiempo más oportuno por el mes de Agosto, se salga entonces a pedir y hacer lista de lo que cada uno ofreciese, para que haciendo un resumen de todo se dé aviso a la provincia”

Eta bilera berdinean kontzejuak erabaki batzuk hartu zituen, aurrerantzean sakonean aztertu beharreko gai hura zela eta.

“Y para este efecto que los señores cargo habientes salgan a pedir en el casco de la villa, dentro de las cuatro cruces, y para las barriadas de ella y su parroquianía al dicho Don Francisco Lazaro de Aguirre y Antonio de Arregui, Domingo de Antepara  y Domingo de Ondarza; para  las anteiglesias de Udala y Uribarri a Don Juan Manuel de Andoin, Juan Miguel de Ugarte y Juan de Uriarte; y para las anteiglesias de Garagarza y Guesalibar al dicho D. Jose Manuel Galarza, Juan Angel de Apraiz y Antonio Abarrategui.

Que por ahora, respecto de hallarse la villa tan empeñada y con la necesidad de reponer y hacer los caminos de su jurisdicción, de que precisamente ha de tener mucho gasto, no puede contribuir con el alivio que quisiera, y que poniendo por registro la carta de la Provincia, se responda a ella en la forma que ha decretado.

Que en un día festivo del mes de Julio se haga publicata para que acudan todos los pobres de esta villa y su jurisdicción  a ser alistados para dicha casa de Misericordia, y que a ninguno que no viniese a alistarse se permita el que pidan limosna”

Ezin dut esan iragarpen haiek bete ote ziren, ez baitut horren berririk aurkitu akten artean.  Adieraz daitekeena da, Arrasateko ospitalea behartsuz beteta zegoela, kontzejuari bata bestearen ondoren heltzen zitzaizkion sarrera-eskaerei erantzun bera ematen baitzien udal taldeak: bateon bat hiltzen denean aztertuko dugu eskabidea. Gaur bezala, gutxi gora behera.

     (1)   Oraingo grafia erabiltzen dut, irakurketa erraztearren

210619

ELIZA-KONTUAK KONTZEJUAN. 1735

San Valerixo baseliza

    Mendetan eliza eta udal kudeaketa elkarren ondoan joan dira, non amaitzen zen bata eta non hasten bestea bereizteko zaila izan ohi zelarik, askotan. Arrasateko parrokia eta kontzejuaren arteko kontuak batera agertzen dira udal apunte ugaritan eta gaurkoan adibide txiki bat ekarri nahi dut, irakurleak ideia egin dezan, noski, denboraren perspektibak emandako erlatibotasunez epaitu behar delarik. Garaiko grafia gaurkotu egin dut, irakurleak errazago izan dezan.

“En las casas del concejo y su sala de Ayuntamiento de esta villa de Mondragón, a veintidós días del mes de enero de mil setecientos y treinta y cinco años, según razón los señores Justicia, Regimiento y diputados de ella como lo tienen de uso y costumbre…”

Alkatea Lorenzo Barrutia Otalora zen;  zinegotziak Jose Migel Galarza Elorriaga eta Ignazio Okendo; eta sindikoa eta herriko hidalgoen ordezkaria Jose Gregorio Herrasti. Diputatuak, berriz, Manuel Jose Ondarza Galarza, Frantzisko Lazaro Agirre eta Jose Upategi. Egun hartan aztertzeko izan zituzten gaien artean, deigarria egin daitekeen arren, elizarekin lotutako honako hau dago:

“Así mismo los dichos señores decretaron que respecto no poder usarse según tenían entendido el alba que se hallaba en la ermita de San Andrés (1) para la celebración de las misas, por estar indecente, el que se haga una nueva de lienzo con su encaje y mangas anchas para que puedan decir y celebrar las misas clérigos y frailes y que lo mismo se haga si faltase otra cosa que sea necesaria en dicha ermita para su decencia; para lo cual dieron comisión en forma al dicho síndico y mayordomo de la villa.

Así mismo decretaron que por cuanto había falta de un par de misales nuevos en la Iglesia Parroquial de San Juan Bautista de esta dicha villa, con sus rezos de santos nuevos, se traigan dos misales nuevos a costa de la villa, y que trayéndolos se saquen otros dos  misales, los más usados de la dicha Iglesia y se pongan en las ermitas donde hubiese muy antiguos y viejos, para lo cual le dieron comisión en forma al dicho Don Francisco Lazaro de Aguirre, a quien el mayordomo de la villa entregue con su recibo el coste que tuviesen los dos misales nuevos”

Así mismo, decretaron que se escriba de parte de la villa a algunos hijos de ella que están en Indias, representándoles la necesidad en que se halla la fábrica de la dicha Iglesia, para que puedan aliviarla”

Egun batzuk geroago, ordea, herriko beste baselizetako erreklamazioa iritsi bide zen, eta1735eko urtarrilaren 26ko aktan irakurtzen da:

“Así mismo decretaron se haga una casulla a la ermita de San Antonio (2) y que se reconozcan los ornamentos de las demás ermitas, y se compongan los que estuviesen rotos, y en donde hubiesen falta se hagan, para que por su defecto no se deje de celebrar misa…”

(1) San Andres baserria izango zena; baseliza bezala 1772an desagertu zen. Eta baserria 1978an.

 (2) Kontzezinoko  iturriaren  (Igelekoa) inguruan zegoen. Jose Letonaren arabera 1771ean itxi zen.

Argazkia: JMVM

   

SANTA AGEDARI BURUZKO PUBLIZITATEA.1830

 Ur bainuetako jabea zen Mendia sendiak bazekien zer zuen esku artean eta Santa Agedako urak urre mehatzea bihur zitezkeela ikusi zuten lehen unetik. Baina arrasatear haiek, negoziorako jaioak zirela ziruditenak, edozein lantegik behar dituen baliabideak martxan jartzeko prest zeuden. Instalakuntzetan hobekuntzak eta kudeaketan teknikarik aurreratuenak, publizitatea barne.

Espainia guztira zabaldu ziren 1830ean Santa Agedaren gaineko publizitate foiletoak eta horietako baten aurkezpena egin nahi dut jarraian. Bi orrien irakurketak ematen digu argazki polit bat, Gesalibar auzoan eraikitzen ari zen negozioari buruz. Makala izan ez zela.

SANTA AGEDARI BURUZ GEHIAGO

https://txemax3.blogspot.com/2021/10/mendizabal-desamortizatzailea-santa.html

 Argazkiak: JMVM

INAUTERIAK 1926. Nola ospatu ziren?

 

Inauteriak “derrigorrezko” jaiak izan dira, ahal izan den bitartean. Duela mende oso bat ere halaxe . 1926ko otsailaren 14an izan zen Inauterietako igandea. Arrasaten ere, gogoz ospatu zuten. Egiari zor, jai egitarau ofiziala ez zen arranditsua izan baina egun batzuk lehenago, urtarrilaren 31an, Plus Ultra izeneko hegazkinean zenbait hegalarik espainiar Atlantikoa zeharkatu zuten eta balentria hura jai giroan ospatu zen herri askotan. Areago, Maala kaleko Plus Ultra tabernak hegazkin hari zor dio izena, lur hartu zuen egunean inauguratu baitzen establezimendua. Baina eman diezaiogun inauterietako kronika egileari txanda, hain zuzen hil haren 14an argitaratua “El País Vasco” egunkarian, “Jueves Gordo” tituluarekin::

“Parece que nos vamos aproximando a los recuerdos gratos de hace veinticinco años, en los que se celebraba el jueves gordo con solemnidad inaudita. El jueves gordo en Mondragón, con la prueba de toro ensogado, constituía entonces uno de los números más clásicos del contorno. Después de un cuarto de siglo de suspensión, este año hemos superado a todo aquello, pero gracias a los valiosos tripulantes del Plus Ultra”

Inauterietako iganderako gordetzen zen, beraz, jai egitarau ofiziala, eta egunkari berdinaren korrespontsalak honela zioen 16ko kronikan: “La característica de toda la mañana ha sido la desconsoladora manera de llover que tenía, amenazando con esto la suspensión de lo más clásico de nuestros festejos” Eta kazetaria soka muturrari buruz ari zen, horixe baitzegoen hizki handiz idatzita urte hartako jai egitarauan. “Desde muy temprano los templos hallábanse muy concurridos de fieles que cumplieron con sus obligaciones cristianas. El concierto con que la Banda municipal nos obsequió, aunque aguado, muy brillante, cosechándose grandes aplausos”

Igande hartako arratsaldea eman zen jai giroaren erpina eta kazetariak jarraitzen zuen bere idazkian:

“Después de comer cesó de caer ese líquido que tanto nos molestaba y mientras llegaba la hora de salir el toro, se formaron grandes corrillos en cafés y bares, haciéndose comentarios sobre las posibilidades de envite de los de Lastur. El alcalde publicó un bando ordenando a los padres retirasen a sus criaturas mientras el bicho merodeaba por las calles, pues de lo contrario serían responsables de cualquier accidente.

A las cuatro de la tarde se dio suelta al primer toro, quien bien pronto abrió camino en todo lo largo de la calle Magdalena, haciendo que algunos taurómacos den sendas volteretas que son muy festejadas. Próximo a la salida, pende de dos balcones un gran payaso que al acercarse el toro lo descuelga, encargándose él de descalzarlo y despajarlo prontamente.

El paso por las demás calles y plazas es también pródigo en incidentes cómicos en extremo. El piso mojado y resbaladizo por un lado y el buen correr del toro, juntamente con el envite, hace caer a muchas personas que quizás hallábanse muy alejadas del peligro, pero al iniciarse un movimiento brusco de aquella masa humana que llenaba los callejones, eran atropellados irremisiblemente, llenándose de fango todos sus vestidos.

El segundo toro, el famoso negro de Lastur, hizo honor a todo cuanto de él hemos venido diciendo: hubo a quien en medio de la plaza lo dejo desnudo”

Garai guztietako jaietan sokamuturra estimatua izan da

Diodan, soka muturrarekiko zaletasuna oso errotua zegoela Arrasaten, Euskal Herriko hainbat tokitan bezala. “El País Vasco”en korrespontsalak berak ematen zuen hil hartako 12ko bere kronikan baieztapen horren lekukotza:

“Se acercan los días en que todo el pueblo se ha de echar a la calle alegremente, a presenciar las incidencias que han de ocasionar los dos bichos de Lastur contratados. Pero bichos, así como suena, a los cuales no les harán lo del año pasado aquellos valientes fantoches, y si no a las pruebas. No en balde viene el famoso “Lasturko Beltza” que ha metido pánico en las trescientas plazas en que ha sido lidiado, y que a todos los toreros les ha hecho papilla, tanto que no se puede hallar uno, ni profesional ni aficionado. Solamente a nuestro amigo Loidi, el famoso matador mondragonés, se le ha conseguido, no contratar porque al bicho ese nadie lo torea por dinero, sino que en un arranque de esa cosita que tienen todos los artistas que viven a cuenta del prójimo, que dé un sí formal, y allí le veremos veroniqueando, si es que no le entra también el pánico y se pone enfermo. Bueno, el caso es que los toros llegarán en la mañana del sábado y sería muy conveniente que se supriman por completo esas “visitas” al corral, que no sirven más que para estropear el ganado”

Biharamuneko kroniken arabera ez dirudi Loidi toreatzailea agertu zenik “Lasturko Beltza”rekin aritzera. Beldurra? Gaixorik? Auskalo! Gauza da, dena den, duela mende bateko inauterietan, kaleetan kukumarro gutxi egon bide zen arren, algara eta zalaparta ugari izan zela.

Udal Musika Banda, Gregorio Solabarrieta zuzendari. 1921

Egunkariek iragarritakoari jarraikiz egun hartako musika kontzertua arrrakastatsua izan zen. Gregorio Solabarrietak zuzendutako Bandak,  Egileorren “El mirlo” pasodoblea, Peñalvaren “Music hall cinema” pottpurria, Torre Muzkizen ”Rigodones” eta Kepleierren “Fox trota” jo zituen. Eta iluntzean ere musika izan zen nagusi herrko plazan, dantzaldi alaian. Salon Sport-ean , hotos Trinketean, “La portera de la fábrica” pelikula eman zuten eta Salon Novedadesen “La luna de Israel”. Viiteri Kasinoan, aldiz, dantzaldiaren apustua egin zuten eta aretoa jendez lepo bete zen.

Eta horixe izan zen dena, behintzat egitarau ofizialari dagokionez. Atez barruko jaiak segituko zuelakoan nago, behintzat hausterre egunera arte. Baina horrezaz ez dago ezer dokumentatuta.

INAUTERIEN GAIN, GEHIAGO

https://1949arrasate.blogspot.com/2020/02/kukumarruak-1920.html

DUQUE DE MONDRAGÓN… IA-IA

Monterrongo Kondearen eskua luzea izan zen Arrasaten mendetan. Apunte batzuk eman ditut blog honetan sendi haren gain eta gaiak askoz gehiagorako ematen du. Ziur nago kondeen artxiboan arakatuz gero Arrasateko historia aberasteko materiala jaso daitekeela. Ia inor animatzen den. Oraingoan bitxikeria bat dakart, udal aktetan aurkitu dudana. Bada hori, kondetzak eragindako morrontza-sentimenduak markatu egin zuela herritarren bizimodua. Ikus dezagun:

1950eko abenduaren 6 zen, San Nikólas eguna. Udal bilera izan zuten udaletxean eta bertara Santiago Bastida “Xagu” alkatea eta Jose Azkoaga, Jose Berezibar, Bixente Gonzalez, Balendin Gonzalez, Antonio Balerdi, Mariano Azkarate eta Jose Mari Ezkurra zinegotziak azaldu ziren.  Felix Landa zen interbentorea eta Prudentzio Iraeta idazkaria. Gai zerrendako lehen puntuei buruz erabakita, Balerdi zinegotziak alde egin zuen. Zetorrenaren gaineko bere iritzia ez ematearren? Auskalo! Gauza da, alkateak ondoko informazioa eman zuela:

“…que por los señores Condes de Monterron, Marqueses de Garcillán y de Monroy (1), ha sido solicitada la rehabilitación de los títulos de Duque de Villafranca y Duque de Palagonia, ambos con Grandeza de España…

… se acuerda elevar al Ministerio correspondiente el testimonio de 
su sentir unánime sobre la gran complacencia con que esta Villa vería la concesión de la gracia solicitada por los Condes de Monterrón… y por lo que antecede vería con sumo agrado las rehabilitaciones solicitadas y muy especialmente el cambio de denominación que se pide del Título de Duque de Palagonia por el de Duque de Mondragón o Duque de Mondragón de Guipúzcoa, lo cual sería un lazo más entre esta Villa y la Casa de Monterrón, tan unidas a través de los siglos, y serviría para dejar bien patente en todos los lugares del mundo en que, sin duda muy dignamente, fuera ostentado tal Ducado…”

Eskabideari laguntzen zion Arrasate herriarekiko kondeen balizko ekarpenen zerrendak, eta horietako batzuk aldatu nahi ditut hona, edozein gairen gaineko perspektibaren angelua desberdina izan daitekeela birfroga dezagun.

Konde desberdinen aipamena egiten zuen Udalak, eta bereziki Santiago Elias Aranguren, 1816an eraildako konde eta karguan herriko alkatea nabarmentzen zuen. Halaber, Manuel María Aranguren, Mateo Nikolas Aranguren, Iban Aranguren eta abarren aldeko nolakotasunak azpimarratzen zituen.

“La villa de Mondragón se ha visto honrada con la visita de los más egregios personajes españoles y extranjeros, gracias a los Condes de Monterrón que en su Palacio han recibido a los Reyes Don Felipe IV, Don Felipe V, Fernando VII y la Reina Gobernadora Isabel II, el Rey de  Toscania y de Etruria, y recientemente a S.S.E.E El Jefe del Estado y Señora y destacados miembros de su Gobierno, el 2 de agosto de 1949 (2)"

Eta orduko kondeen “ontasunak” zerrendatzen zituen Udalak, besteak beste:

“… con empeño poco usual han restaurado el Palacio de los desperfectos que sufrió durante la Guerra de Liberación, en la que fue objeto de repetidos bombardeos y requisado primeramente para oficinas del Partido comunista, y más tarde puesto por sus dueños al servicio del Ejército Nacional y ha continuado la tradición de sus antepasados

…  Atentos en todo momento a todo lo que sea de provecho para la
Villa… Con su ayuda económica contribuyen al sostenimiento del Santo Hospital y Casa de Misericordia, del Colegio de San José y de las demás obras benéficas de la Villa”

Zergatik hartu zuen Udalak erabakia? Garbi dago: euren etxean Francoren bisita jasotzen zutenen eskabideari ezin zioten ezetzik eman, nahiz eta gauzak ez ziren hain garbiak. Baziren Udaletxean beste modu batez pentsatzen zutenak… baina ezin zuten euren burua arriskatu. Ziur nago, udalaren erabakia hartzeko idazkia kondeen eskuak berak prestatu zuela.

Monterrongo kondeei feudalismoaren estiloa egotz zekiekeela idatzi nuen aspaldi txoko honetarako. Izan zen zinegotzi zintzo bat, Jose Mari Uranga, kondeen jarrera deitoratu eta salatu zuena, Udaletxera iritsi zen lehen unetik.

Eta “Jose Luis Iñarra. Mondragoeko parrokua”(2006. Josemari Velez de Mendizabal-Eusebio Iñarra) liburuan azaltzen genuen, kondeek banku bat zutela parrokiako lehen lerroan euren izenarekin eta eurentzat bakarrik. 1953an, parrokian obrak egin zirenean, bankua erabilpen publikokoa bilakatu zuen parrokoak. Konde andreak – Maria Rosario Aranguren- eskutitz bat bidali zion parrokoari bere eskubideak aldarrikatuz. Eta Iñarrak erantzun zion: 

“Enterado del contenido de aquélla, renuevo mi postura de siempre, aún a pesar de que ciertas aseveraciones y el tono general de la carta me hayan dejado desconcertado y descorazonado. Sobre la posesión, derechos etc. del banco, no creo sea la cosa tan evidente. Tengo noticias de que ni el Obispo de Vitoria ni mi predecesor Sr. Arín (q.e.g.e) opinaban así, al menos en el mes de julio de 1915. Yo mucho le agradecería que demostrara sus pretendidos derechos,  no a las “ilarriak”, hoy proscritas, sino al banco

Si Vd. se debe a su descendencia y debe velar por los intereses y derechos de la Casa Monterrón – y ello me parece bien- tampoco debo yo tirar la parroquia. Al igual que a Vd. sus sucesores, me podrían exigir responsabilidades la Iglesia. ¿No le parece que si Vd. hubiese aceptado y puesto en práctica las recomendaciones mías cuando las disonancias se suscitaron, hoy no hubiésemos rozado en estas desagradables cuestiones?” 

Iñarrak, erretore bezala, Monterrongo Kondeekin arazoak zituela gauza jakina zen herrian, haiek parrokian egiten zuten erakuspen larderiatzailea zela eta. Eta herria bere erretorearekin zegoen. Iñarrak ez zuen onartzen kondeen jokaera maltzurra, herriarekiko euren betebeharretatik paso egiten zuten bitartean (3) elizan euren buruak nabarmentzen baitzituzten, gainerako kristauak baino gehiago izan balira bezala.

Pazientziako ontzia gainezka egin zuen tanta honako hauxe izan zen: Monterronekoak 1965eko egun batetik bestera parrokiara jarleku berezi bat sartu zuen, “Condes de Monterrón” hitz gotikoekin grabatua eta aldarearen aurreko lehen lerroan ipintzeko aginduarekin. Lurrean, berriz, “Monterron”  latoizko xafla bat ezarri zen.  Operazioa burutu zenean Iñarra Arrasatetik kanpo zegoen, eta itzuli zenean bankua erretiratu egin zuen. Norbaitek aholkatu zion latoizko xafla ez ukitzea, badaezpada ere. Eta hartan utzi zuen, lurrean, herriak kondeak zapal zitzakeela adierazi nahi izan balu bezala. Erretorearen erreakzioaren ondorioz kondeek parrokiara azaltzeari utzi zioten. San Frantzisko-ra aldatu zituzten euren elizkizunak... eta handik gutxira Bergarara.

Eta amaitzeko, diodan, Duque de Mondragón titulua eskuratzeko eskabideak ez bide zuela erantzun onik izan, eta sekula ez zen erregistratu horren izeneko duketzarik. Gaitz erdi.

Argazkiak: JMVM

---

(1) María del Rosario Aranguren Palaciok (Arrasaten jaioa, 1923ko abuztuaren 3an) aitarengandik jaso zituen Marquesa de Garcillán y Monroy eta Condesa de Monterrón tituluak.

(2)Abuztuaren 11n izan zen bisita

(3) Monterroneko Kondeek ez zioten herriko ospitaleari ordaintzen, San Cristobal baseliza erosi zutenean, harekin batera ospitalearekiko hartu zuten konpromiso ekonomikoa, urteko zenbait anega gari edo dirutan bere balioa ematea, alegia. Eta ospitalea Iñarraren gairik kuttunetakoa zen. 

MONTERRON KONDEARI BURUZ GEHIAGO

https://txemax3.blogspot.com/2018/05/monterrongo-kondeak-feudalismoaren.html

https://txemax3.blogspot.com/2013/05/arrasateko-alkatetza-markesetik.html