miércoles, 21 de febrero de 2018

SOLA ARRASATEARRA. GOI KALIFORNIAKO AZKEN GOBERNADOREA (3tik hirugarrena)

Pablo Vicente Sola Arrizabalaga arrasatearra
Oraingo honekin amaiera ematen diot, Arrasateko seme izan zen Pablo Vicente Sola Arrizabalagari buruz egin dudan ibilbide historikoari. Aurrekoetan bezala, Asun Garikano idazle eta ikerlariari zor diot ondoko deskribapena. Bera da Pablo Vicenteren gain hoberen ikertu duena, eta berak eskuzabal luzatu zidan bere lana, txoko honetako irakurleenganaino iristeko.

Pablo Vicente Goi Kaliforniako azken gobernadorea izan zen, Fernando VII.ak izendatua, 1815-22 tartean.
Hipolito Bouchard


HIPOLITO BOUCHARD-EN ERASOA MONTERREYREN KONTRA

San Franciscotik gora kokaleku finkorik ez zeukaten espainiarrek, eta arriskurik handiena handik etor zitekeela uste zuen Solak, batik bat errusiarrengandik, beren asentamenduak zabaltzen eta indartzen ari baitziren Bodegan eta Fort Ross-en. Ezin igarri zezakeen benetako erasoa, azkenean, nondik eta Hipolito Bouchard argentinarrak zuzendutako erreboltariengandik etorriko zitzaiola.

1818ko azaroaren 20an, Monterreyn, Punta de Pinos-eko zelatariak Argentina eta Santa Rosa fragatak begiztatu zituen, eta abisua eman zuen berehala. Solak gizon guztiak batu – berrogei, guztira: presidioko konpainiako hogeita bost, lau artillari eta hamaika miliziano–, eta bateriara bidali zituen. Gaueko hamaiketan, fragatetako batek aingura bota zuen, eta bateriatik hura identifikatzen saiatu ziren, nongotarrak ziren eta horrelakoak galdetuz tronpetarekin. Baina, Solak Juan Ruiz de Apodaca(1) erregeordeari geroago azaldu zion bezala, "ingelesez erantzun zuten, eta inork ezin izan zien ulertu" (2)  izan ere, fragatako kapitaina, Peter Corney, ingelesa zen, eta XIX. mendearen hasiera hartan… inork ez zuen ingelesez egiten Kaliforniako hiriburuan!

Ondoko egunetan, artilleria tiroan izan ziren, bi aldeetatik, bana oso desorekatuak, zeren bi fragaten artean 66 kanoi batzen zituzten, eta Monterreyn kalibre txikiko zortzi kanoi besterik ez zeuden.

Soledad Misioa
Negoziazio ahaleginak ere egon ziren. Bouchardek ohar bat bidali zion Solari errenditzeko iradokiz. "Erantzun nion –dio Solak erregeordeari egindako eskutitzean– oharrak zioen guztia merezi bezalako mespretxuz hartu zuela"(3) Harro, bere gizonak erregearen alde hiltzeko prest zeudela adierazi zion Solak erasotzaileen buruzagiari. Baina hilaren 24an Boucharden indarrak, laurehun gizon eta lau kanoi, lehorreratu orduko, Solak harrokeriak utzi, eta erretiratzeko agindua eman zuen defentsa apal baten ondoren. "Zer egin nezakeen, Jaun Txit Goren hori, horrelako egoera batean?"(4) zioen erregeordeari idatzitako gutunean, bere burua desenkusatu nahian. Tropen familiei eta inguruetako kolono bakarrei Soledad Misiora erretiratzeko agindu, eta presidiotik hamahiruren bat miliara zegoen Rancho Real-era jo zuen berak tropekin, salbatu ahal izan zuen munizioarekin eta probintziako artxiboko paper guztiekin.

Beste bost egunean Monterreyn gelditu zen Bouchard, ontziak konpontzen, eta bitarte horretan ahal izan zuen guztia lapurtu, aziendak hil eta su eman zien presidioari, gobernadorearen egoitzari eta beste etxe eta baratze guztiei. "Nire altzari guztiak eta oso beharrezkoak zaizkidan beste gauza batzuk galdu nituen"(5) kexatu zitzaion Sola erregeordeari. Gero, hegoalderanzko bidea hartu zuen Bouchardek. Santa Barbarako presidioko tropekin borrokatu, bere lapurretak errepikatu San Juan Capistrano Misioan, eta espainiarren interesei eraso egiten jarraitu zuen Valparaisorainoko bide guztian.

Etorkizuneko historialariek, Chapmanek argi eta garbi, eta Bancroftek ere bai neurri batean, Monterrey ez defendatzea eta erregeordeari idatzitako gutunean bere burua zuritu nahi izatea leporatzen diote Solari. Baina bere garaian Ruiz de Apodaca erregeordeak, haren zerbitzuen aitorpen gisa, coronel de milicias provinciales mailara goratu zuen.

Apodaka erregeordea
Bouchardi eta bere gizonei dagokienez, insurgenteak ziren batzuentzat, Hego Amerikan zehar zabaltzen ari zen Espainiaren kontrako iraultza Alta Californiara zabaldu nahi zutenak; beste batzuentzat, piraten edo garai bateko pichilingue-en (6) mailako jendilajea. Edozein kasutan, espainiarren agintaldian Alta Californiak atzerritarrengandik jasandako eraso bakarraren protagonistak izan ziren.

Ustekabeko istilu horiek agerian utzi zuten, lehenaz gain, Alta Californiaren ahultasun militarra. Solaren eskaera larriari erantzunez, erregeordeak bi ontzi bidali zituen berrehunen bat gizonez eta armaz kargatuta. Baina Sola laster ohartu zen gizon haietako asko arazoak sortzeko baino ez zirela. Choloak ziren, kriminal eta eskale jendea, asko kartzeletatik erreklutatutakoak, diziplina militarrik gabeak eta armen erabileraz ezer ez zekitenak. Halako jendea bidaltzekotan inor ez bidaltzea hobe zela aurpegiratu zion Solak erregeordeari. Ez zen horrela pentsatzen zuen bakarra. Ez beste agintariek, ez fraideek, ez herritarrek, inork ez zuen jende harentzat hitz bat onik izan.

SOLA GOBERNADORE ESPAINIARRA ZENA, GOBERNADORE MEXIKARRA BIHURTUTA
Bere gutunetan, probintzia bazterrean ez uzteko eta laguntza bidaltzeko eskatzen jarraitu zuen Solak. Baina espainiar agintariek ez zuten ezer egin, edo ez zuten ezer egiterik izan, 1810az geroztik arreta eta baliabide guztiak Mexikoko iraultzara zuzenduta baitzeuzkaten. Alferrikako ahalegina izan zen. 1821ean, Agustin de Iturbide errege-armadako koronelak, Acapulcon matxinatutakoak azpiratu ordez, zegokion bezala, bat-batean iraultzaren bandera goratu, eta burujabetasuna eman zion Nueva Españari.

Solak inoiz ez zuen iraultzaileei buruz iritzi onik izan eta erregearekiko leial agertu izan zen ordura artean. Baina une hartan, Mexikoko adiskideek Espainiaren kausa galdua zela jakinarazi ziotelarik, eta hobe zuela zuhur jokatzea ordura arteko leialtasunak bazterrean utzi eta ontzat eman zituen agintari berriak, Mexikoko
Manuel Micheltorena
gobernuarekiko leialtasunaren zina eginez menpeko ofizial guztiekin batera.

Aste gutxiren buruan Mexikoko banderak goratu ziren lurralde osoan. Kaliforniak espainiarra izateari utzi, eta Mexikoren probintzia bilakatu zen. Eta Sola bera Kaliforniako lehen gobernadore mexikarra bihurtu zen,  Iturbide enperadoreak Espainian jaiotako inork ezin zuela kargu hori bete agindu zuen arte. Orduan, Mexikoko Kongresu sortu berrian Kaliforniaren ordezkari izateko aukeratu zuten Sola. Handik aurrera bere arrastoa galdu egiten da. Kaliforniako auzietan interes handia jartzen segitu omen zuen, baina inoiz hara itzuli gabe.

Kaliforniaren historiako aro mexikarrean, 1822an hasi eta 1848an Estatu Batuek anexionatu arte, Espainian jaiotako funtzionarioek ezin zutenez kargurik izan, ez zen gehiago sortzez euskaldun izandako gobernadorerik izan, baina postu hori bete zuten bi gizon euskal jatorriko mexikarrak ziren: José María Echeandía (1825-1831) eta Manuel Micheltorena (1842-1845).


Pablo Vicente Sola Arrizabalaga arrasatearra Mexiko hirian hil zen, 1826an.


Argazkiak: Nuestra Señora de la Soledad Misioa, Soledad, Monterrey konderria, CA Historic American Buildings Survey (Library of Congress); Juan Ruiz de Apodaca Eliza, 1754-1835. Egilea: Antonio María Esquivel; wikipedia

ISTORIO HONEN AURREKO ARTIKULUAK:


 





(1) Juan José Ruiz de Apodaca y Eliza (Cádiz, 1754-Madril, 1835), Nueva Españako erregeordea 1816tik 1820ra. Aita Arabako Ondategi herrikoa zuen, eta ama Cádizen jaioa baina euskal jatorrikoa.
(2)  Pablo Vicente Solaren eskutitza Don Juan Ruiz de Apodacari, Monterrey, 1818-12-12. In Beebe eta Senkewicz, 299.
(3) Ibid., 301.
(4) Ibid., 302.
(5) Ibid., 304
(6) Hainbat nazionalitatetako piratei indigenek ematen zieten izena. Ez da ziurra hitzaren jatorria. Teoria batek dio speak in English-etik datorrela, alegia, piratek indigenen aurrean errepikatzen zuten agindutik.

miércoles, 14 de febrero de 2018

SOLA ARRASATEARRA. GOI KALIFORNIAKO AZKEN GOBERNADOREA (3tik bigarrena)

Monterrey, 1820 inguruan
Aurreko batean ikusten genuen Arrasateko Pablo Vicente Sola Arrizabalaga Goi Kaliforniako azken gobernadorea izan zela 1815-1822 urteetan, bere egoitza Monterrey hirian zuela. Eta gaiarekin segitzen dut, beti Asun Garikano idazle eta ikerlariaren eskutik. Bera dugu Sola arrasatear sendiaren kide horren gaineko datuen biltzailea eta berari luzatzen diot eskerrona.

Oraingoan, Pablo Vicentek gobernadore bezala emandako urrats batzuk, hartutako zenbait erabaki eta arrasatearraren gaineko iritziak ezagutuko ditugu.



Bere karguan zen jadanik Pablo Vicente Sola gobernadore berria, eta fraideek kortesiazko bisita egin behar zioten Fernando VII.aren ordezkari hari. Aita Vicente de Sarria(Etxebarri, Bizkaia, 1767 - Soledad Misioa, Kalifornia, 1835) jo zuten egokiena horretarako, une horretan prefektua izateaz gain, euskal probintzietakoa zelako gobernadorea bera bezala. 

Bi fraidek lagundu zioten gobernadorearen egoitzaraino, baina Sarriak nahiago izan zuen bulegora inor gabe sartu, bere herrikidearekin bakarka hitz egiteko:

"Hala bada, saloian bakarrik sartuta, bere posizioari zegokion duintasunarekin hartua izan zen, eta hainbat konplimendu trukatu ondoren, elkarrizketa luze eta serio bat izan zuten, eta haren jarraian beste bat,
Sola arrasatearra eta euskalduna
espainiera eta euskara nahastuz, nola nagusia hala prelatua hasierako seriotasuna ahanztera bultzatu zituena.
Hala, agur esaterakoan, aspaldiko lagunak balira bezala bereizi ziren elkarrengandik" (1)

Dena den, lehenengo bilera hartan giroa hain adiskidetsua izan bazen ere, gerora bien arteko harremana ez zen ona izan, ziur aski garaiko auzi politikoei buruz bat ez zetozelako, Sola liberala baitzen, eta Sarria kontserbadorea.(2) 

Frantziskotar misiolarien artean, beste inorekin baino harreman hobea izan zuen Solak Francisco Xavier de la Concepción Uria aizarnatarrarekin, hau da, garaikideek umore onagatik goraipatzen duten fraidearekin. Elkarri egiten zizkioten gutun adiskidetsuetan Uriak euskara tartekatzeko ohitura zuen.(3)

SOLA GOBERNADOREAREN ARDURAK
Lurraldea aztertzea izan zen Solaren lehenengo ardura gobernadore gisa, eta bi urteko epean alderik alde zeharkatu zuen probintzia presidio eta misio guztietara bisitak eginez. Une horretan, bi mila eta laurehunen bat zuri bizi ziren Alta Californian; misioetako indioen kopurua, berriz, hogeita bi mila ingurukoa zen.

Misioak, hemeretzi, eginahal betean ari ziren. Eliza ederrak zituzten batzuek, eta beste batzuk orduantxe ari ziren eraikitzen. Ardi eta abere taldeen kopuruak izugarri hazita zeuden, eta zaldiak hain ugarituta ezen saldo handiak akabatzea erabaki zela, larreak animalia baliagarriagoentzat uzteko. Indioak, berriz, bakean zeuden, apostata iheslari edo "jentile" batzuek abereak lapurtzeko egindako espedizioren bat gorabehera.

Presidioak, aitzitik, ohiko egoera txarrean aurkitu zituen Solak, inbasio bati aurre egiteko edo gerraontzi bakar baten aurrean defendatzeko ezgai. Berrogeita bi kanoi baino ez zeuden lurralde osoan, eta erdiek ez zuten ezertarako balio. 

Sola aurretik egon zen Borica gobernadore gasteiztarra bezala, Kaliforniako biztanleen hezkuntzaz ere arduratu zen arrasatearra. Neurri handian bere diruarekin altxatu eta mantendu zituen mutilentzako bi eskola eta neskentzako beste bat. 1817-1818ko txostenetan erregeordeari jakinarazi zionez, kolonoak edo "izaera oneko soldaduak" arduratzen ziren umeei erlijioa, irakurketa, idazketa eta kalkulua irakasteaz(4)

Nueva Españako mapa, XIX hasieran
Mutiko neofitoentzako eskolak ezartzearen garrantziaz ere ohartarazi nahi izan zuen Pablo Vicente Solak erregeordea, etorkizunean beren arrazakoen hezitzaile bihur zitezkeela eta; eta neska neofitoak hezi beharraz ere arduratu zen, guraso eta ahaideen eraginpetik ateratzeko. Baina Mexikok ez zien Solaren asmoei aurrerabiderik eman. Monterreyko eskolan Miguel Archuleta zen maisua. Haren ikasle izan ziren, esate baterako, Mariano Guadalupe Vallejo eta Juan Bautista Alvarado, Kaliforniaren historian rol garrantzitsua jokatuko zutenak.


Solak Monterreyko eskola bisitatzeko ohitura zuen, baina ikuspegi aurreratua zuen heziketa kontuez, eta ez zuen oso gogoko han ikusitakoa:

"Doktrinaz gain beste ikasketa adar interesgarri batzuk bazeudela iradoki zion Archuletari; Ripalda eta katoia eta Ama Birjinaren bederatziurrena eta santu, martiri nahiz birjinen bizitzaz gain bazirela beste liburu batzuk, irakurtzea merezi zutenak"(6)

Solak Gazeta de Méxicoren edo Espainiako 1812ko Konstituzioaren kopiak banatzen zituen ikasleen artean, edo Don Quijoterenak, eta bere liburutegia erabiltzen uzten zien ikasle zaharrenei. Beste batzuetan, ikasleak bere bulegora gonbidatu, eta ikasketei arreta eskaintzearen garrantziaz ohartarazten zituen.

SOLA GIZONAREN IZAERA
Solaren izaerari buruzko iritziak ez datoz bat, Bancroft historialariak jasotako garaikideen hitzetan ikus daitekeen bezala. Juan Bautista Alvaradok adiskidetsu, baketsu eta bihozbera zela dio, aurreko gobernadore guztiak baino heziketa eta manera hobeen jabea. Antonio María Osioren ustez, ordea, gizon harroa zen. Mariano Guadalupe Vallejok laudorioak baino ez ditu Solarentzat, José María Romerok petraltzat eta despotatzat dauka ("hombre de mal genio y despótico") eta José Canuto Borondak diziplinazalea zela aipatzen du, baina inpartziala, zuzena eta oso umezalea (7)
Argazkiak: Nueva Españako Erresuma XIX. mendearen hasieran. Egilea: Antonio García Cubas ; Monterrey, 1826-1827 Egilea: William Smyth.






;


(1) Osio, Antonio María: Historia de la California, 1815-1848 / ms. Calisphere: http://content.cdlib.org/.
(2)  Douglass eta Bilbao, 245-246.
(3) Solaguren, 625.
(4) Bancroft, 426,
(5) Mariano Guadalupe Vallejo (1807-1890) politiko, militar eta lur-jabe kaliforniarra izan zen. Juan Bautista Alvarado (1809-1882), Alta Californiako gobernadorea 1836tik 1837ra eta 1838tik 1842ra.
(6) Bancroft, 428-429
(7) Bancroft, 471-472.

miércoles, 7 de febrero de 2018

SOLA ARRASATEARRA. GOI KALIFORNIAKO AZKEN GOBERNADOREA (3tik lehena)

Pablo Vicente Sola arrasatearra
Begi bistan dago gutxien espero denean ezustekoa gailentzen dela eta oraingoan ere halaxe izan da, Arrasateko Sola sendiaren ildoetatik barrena egin nuenean ez bainuen espero gaur dakardan aurkikuntza polita egingo nuenik. Egia esan, aurkitu baino bidera etorri zitzaidan albistea, Asun Garikano idazlearen eskutik. Berari zor diot ondoko lerroetako mamirik mamitsuena; beraz, bihoakio Asuni nire eskerrona. 

Solatarren protagonista berria Pablo Vicente Sola Arrizabalaga dugu. Arrasaten jaio zen, 1761eko martxoaren 2an.Nicolas de Sola Salinas eta Ursola Theresa de Arrizavalagaren hamalau seme-alabetako zortzigarrena genuen. Aita, Arrasateko alkate eta Probintziako Diputatu izandakoa, Obanosen (Nafarroa) jaioa zen; ama, berriz, Segurakoa (Gipuzkoa). Familiaren mailari zegokion heziketa ona jaso zuen. Kaliforniako urteetan ezagutu zutenek estatura ertainekoa zela diote, sendoa eta, garaiko deskribapenetan errepikatzen den formularekin esanda, de complexión florida.

Pablo Vicente Sola arrasatearra Alta Californiako hamabigarren eta azken gobernadore espainiarra izan zen (1815-1822), hain zuzen ere independentzia mugimenduek espainiar inperioa astintzen zuten garaian.

Pablo Vicente ez zen izan Kaliforniara joandako senide bakarra. Beste anaia bat ere, Faustino, bi urte gazteagoa frantziskotarra zen eta Kalifornian ihardun zuen 1786 ezkero. 1820an San Fernando Kolegioan hil zenean, 30 urte zeramatzan burutik eginda.

Oraingo gure protagonista 1815ean heldu zen Monterreyra, Fernando VII erregearen ordezkari gisa. Monterreyko biztanleek ikusgarrizko ongietorria prestatu zuten bere karguaz jabetzera zetorren Sola gobernadore berriarentzat. Ez, dena esan behar da, haren merituengatik, ez baitzuten ezagutzen, baizik eta irrikatan zeudelako Espainiako erregearekiko atxikimendua -eta Mexikoko iraultzarekiko arbuioa- erakusteko.
Monterreyko badia
Horregatik, 1815eko abuztuaren 30ean arrasatearraren ontzia Monterreyko badian azaldu zenean, bertan ziren inguruetako misiolari gehienak eta probintziako agintari militarrak; ospakizun handira huts egin nahi ez, eta haiekin batera biztanle zuri eta indio asko ageri ziren.

Monterreyko presidioa, adobezko etxeek osatutako karratua, zuhaitz adarrez apainduta zegoen bezperatik. Adar artean oliontziak zeuden han eta hemen zintzilik, seboz eginak,
Monterreyko presidioa
kotoizko metxarekin. Iluntzean, plaza hartan elkartuta, monterreytarrek gobernadorea agurtzeko aukera izan zuten, lanparatxo haien argitan paseatzen zuten bitartean.

Biharamunean, tropek ilaran itxoin zuten eliza atarian, eta gobernadorea haien artetik pasatu eta elizan sartu zenean Te Deum intonatu zuten denek, misioetako musikari indioek lagunduta eta kanoi eta moskete deskargek unearen solemnitatea azpimarratzen zutela. Funtzioa amaitzean, presidioko plazan, Solak hitza hartu eta miresmenez mintzatu zen Kaliforniaz eta bertako jendeaz.

Jarraian, Monterreyko damek prestatutako oturuntzaz gozatzeko unea izan zen gobernadore, ofizial eta misiolarientzat. Gelan sartzerakoan, zuriz jantzitako neskatila multzo bat hurbildu zitzaion Pablo Vicenteri, eskuan muin egitera. Mahaian, inguruetako mokadurik aukerakoenak zeuzkan zain: San Diegoko olibak, San Gabrielgo mahatsa eta ardoa, San Antonioko irinarekin egindako gozoak eta beste hamaika gutizia. Ondoren, presidioko plazan bertan zezenketa bat ikustera gonbidatu zuten.

Solak halakoak ikusteko ohitura zuen lehenago ere, eta ez zen beraz harritu zezena oldarrean atera zenean. Baina hurrena etorri zenaren antzekorik sekula ikusi gabea zen. Lau vaquero azaldu ziren zaldi gainean, grizzly hartz bat arrastaka zekartela lau hanketan lotutako soketatik. Amorratuta, libratzeko ahaleginak egiten zituen hartzak. Berehala, bi animaliak kate sendo batekin hanketatik lotu, mugitzeko dezenteko tartea zutela, eta sokak kendu zizkieten.

Zezena hartzaren kontra
Aurrez aurre geratu ziren bi piztiak. Zezenak burua beheratu eta mehatxuz begiratu zuen, eta hartza hanka gainean zutitu zen, hasieraren zain bezala. Baina hamar minutuz ez batak ez besteak ez zuten aurrera egin. Ikusleak urduritzen hasi ziren. Vaqueroak hurbildu eta zezena akuilatzen hasi ziren, oinaze orro batekin aurkariarengana jo zuen arte. Orduan hartza, hain gorputz astunean espero gabeko arintasunez, zezenaren lepora oldartu zen atzaparkada batekin, adarrak saihestuz, eta biek lurrean iraulka amaitu zuten. Hotsa ikaragarria zen, hauts hodeiak harrotu ziren, eta ikusleek oihu eta garrasi egiten zuten, odol erretenak ikusita eta borroka hiltzerainokoa izango zela konprenituta.

Halako batean zezenak, leher eginda eta egarrituta, mihia atera zuen, eta hartza handik heltzen saiatu zen posizioa aldatuz. Baina biziarekin ordaindu zuen ahalegina. Zezena erne zegoen, eta bat-bateko ekinaldi batekin arerioari adarra sartu eta, sekulako indarra eginez, airean gora bota zuen. Hartza zauri ikaragarri batekin erori zenean, zezenak, bere zauriekin amorratuta, abantailari eutsi zion; eta, bigarren ekinaldi batekin, konbatea itxi zuen.

Gauean, dantzaldi bat antolatu zen, lurralde hartan inoiz izandako dotoreena, baina gobernadorea garaiz erretiratu zen, hurrengo egunean San Carlos Misiora joatekoa baitzen, han ere ongietorria egin nahi zioten eta.

Biharamunean, San Carloserantz zihoala, misiolariak eta intsentsu-eramaileak eta indio asko atera zitzaizkion bidera Sola arrasatearrari, eta misioko elizaraino lagundu zioten prozesioan. Han, Junipero Serra, Juan Crespi eta Fermin Lasuenen hilobiak erakutsi zizkioten. Sola belaunikatu eta otoitzean egon
Pablo Vicente Solaren sinadura
zen luzaroan. Gero, meza nagusiaren ondoren, indioek beren jokoak erakutsi zituzten arkupeetan eseritako zurien aurrean. Margotuta eta lumaz apainduta, borroka itxurak egin zituzten, eta jarraian talde guztietako buruzagiak gobernadorearengana joan eta haren oinetan utzi zituzten armak.

Erakustaldia amaitu eta Sola gobernadorea bere zaldi gainera igo zenean Monterreyra itzultzeko, ikusitako guztiarekin ohoratua sentitzen zela esan zuen, eta gogoko izan zuela dena. Baina batik bat bi gauza egin zitzaizkiola deigarri: Monterreyko grizzlya eta San Carlosko indioen borroka itxura haiek, halakorik sekula ikusi gabea zela eta(1)


Argazkiak: Monterreyko portua. Egilea: Duflot de Mofras, Eugene; Monterreyko presidioaren ustezko itxura, 1800 inguruan. Egilea: Jack S. Williams; 





(1) Juan Bautista Alvaradoren lekukotzan oinarrituta dago kontakizuna. In Hittell, 633-640.