IOKIN ZAITEGI (EUSKO) GOGOAN

Frantziska Plazaola Iokinen ama, Juanito Mancebo txikitako adiskidea, Iokin Zaitegi, Nemesio Etxaniz euskaltzalea,
1956an,  Iokinen 50. urtebetetzea ospatzen ari, Guatemalatik lehen aldiz itzuli ondoren

Iokin Zaitegi Arrasateko euskaltzale handiaren inguruan, 2006ko bere mendeurrenean herriko Udaletxean izan genuen ekitaldiko nire hitzalditxoan adierazitakoa berreskuratu dut, formatu digitalean jartzeko. Ez du gaurkotasunik galdu, hogei urte eman diren arren.

IOKIN ZAITEGIREN MENDEURRENEAN

Hilabete bakarreko diferentziaz bi jaiotza garrantzitsuren lekukoa izan zen 1906an arrasatear gizartea.  Aurrena Unión Cerrajerarena izan zen, ekainaren 22an. Uztailaren 26an, berriz, Iokin Zaitegi munduratu zen. Hartaz arrasatear gehienak jabetu ziren, ez baitzen txantxetako jazoera izan sei ehun bat langile biltzen zituen enpresa berri baten sorkuntza. Iokinena, suposatzen dut, ezkutuagoa igaroko zen, Zaitegi-Plazaola sendi hartan hirugarren kimua baitzuten eta, gainera, Iokinen ekarpena ez zelako urte batzuk igaro arte ernetu eta aintzakotzat hartu.

Mendeurrenak mendeurren, Zaitegiri ere iritsi zaio txanda, eta idazle/itzultzaile/kultura eragile/josulagun/apaiz eta abar izan zen gizon hartaz oroitzen naizen guztietan legez, eskerroneko sentimendua pizten da nigan oraintxe ere, hura izan baitzen hein handi batean - berarekin euskaltzaletasunaren gurutze bidean topo eginda- argi dorre bailitzan modu aproposean gidatu ninduena. Ez ziren urte asko izan, baina bai intentsuak. Euskalgintzan hasberria nintzelarik, 1972 urtearen hondarretan geunden, eta Arrasatera Guatemalatik heldu berri genuen Zaitegik halako xarma berezia irradiatzen zuen niretzat, berarekin zuzeneko langintzari urtebete inguru beranduago heldu banion ere. 1979ko abuztuan hil arte ordu ugari luze eta goxo eman genituen elkarrekin. Baita lan praktikoak burutu ere. 

Ezagutu nuen Zaitegi idazlea, bere esparru literarioaren jorratzaile aparta. Lumaren bidez borroka emantzipatzailea azken punturaino eraman zuen arrasatearrak. Borroka heroikoa, epikoa. Baina gizarteak huts egin zion, kezka desberdinek arreta desbideratua, nonbait. Zaitegi garai okerrean jaio ote zen ere galdegin diot inoiz edo inoiz nire buruari. Baina ez dut erantzun borobilik aurkitu eta horrek abiapuntu berdinera eramaten nau, historian dagokigun espazioko nolakotasunen seme-alabak garela pentsatzera, alegia. Gure bideak gurutzatu orduko Zaitegiren ekarpena amaierako azken lerroak idazten ari zen. Poeta handia, idazle eta sortzaile trebea bere produkzioaren koadernoa ixten ari zen. Hala eta guztiz ere, euskararen defentsa etengabean egitasmo berriak diseinatzera ausartzen zen, frankismoaren diktaduratik askatzen ari zen gizarte hark norabide desberdinera begiratzen zuela igarri gabe.

Lagun izan nuen Zaitegi itzultzailea. Hizkuntza arrotzetik euskarara bihurtzeko bere baitan txertatutako hiztegi aberats ikaragarria erabiltzen zuen langile porrokatua izan zen Iokin. Paper orri zuritan esaera bakar bat hamaika moldetan itzul zezakeen literatoa genuen, urte luzetako ondorio argia, jakina. Arrasateko Erdiko Kaleko bere langelako desordenan han eta hemen barreiatutako ehunka esku izkribu solteak lan eskergaren adierazpen garbia ziren. Hizki ederrez idatzita, bere lanen orijinalak ziren! Han ibiltzen ginen gero biok, txukun-txukun ordenatzen, liburu gisa atera zezan Felipe Alkorta argitaratzaileari bidali aurretik.

Tratatu nuen Zaitegi erlijiosoa. Josu Lagundian hezia, erlijioaren pragmatismoaz zipriztindua egongo zela pentsatuko genuen. Baina Zaitegi desberdina zen.  Edozein solasaldi eten zezakeen otoitz isilari ekiteko. Eta ahaztuko zen solaskideaz, gela berdinean egon arren. Baina ez zen mistiko, bere aszetismo erlatibotik begiratze mistikoa denbora alperrik galtzetzat jotzen baitzuen. Eta aszeta erlatibo idatzi dut, ez baitzuen Jainkoaren aintzarengatik soilik lanik egiten, Zaitegik utzitako altxor kulturalak garbi asko adierazten duen moduan. Mistikoen antzera, ordea, zalantzan ipintzen zuen batzuetan bera hil ondoren zeruetako erreinura iritsiko ote zen. Eta Zaitegiren mistizismoaren beste keinu bat daiteke arrazionaltasun ekonomikoaren kontrako bere jarrera kronikoa. Baina, hala ere, urruti zegoen mistikoetatik, Platonen gaineko aditua zenez gero egiaren objektibitateaz amets egiten baitzuen eta haren bilakuntzan jardun zuen  Zaitegik eten gabe.

Adiskide izan nuen Zaitegi hiztun aparta. Kultura unibertsalaz bikain jantzia gauza zen orduak emateko bere gustuko gaietaz. Ezagutu ditudan pertsona kulturadunetatik gehien harritu nauena izan dela esango nuke. Klasikoen ezagutzan tinko jarria, koherentzia ematen zien bere irizpideei, Sofokles, Euripides eta abarren iturriek hondar aberatsa utzi zutelarik bere izpirituan. Bizitza osoa eskaini zion ikasketari, arrazoitzeari, eta bera bere burua “buru langiletzat” hartzen zuen, horren adierazpenak noraino behartzen zuen arras jabetuta.

Pertsona hausnartzailea zenez gero, bakardadea maite zuen, eta zoriontsua zen bere paperen artean, bere liburuekin. Hantxe gozatzen zuen gehien, ideiak ordenatzen, orriak esaerez betetzen eta bere bokazio intelektualari aukera ematen. Zaitegi humanista bat izan zen, euskal historiak eskaintzen zion konpromisoarekin zeharo identifikatua. Zaitegik bere “euskal ametsa” bizi nahi izan zuen zuzen-zuzenean, lantegian zer inbertitu behar zuen aldez aurretik neurtu gabe. Hausnartzaile, intelektual, ameslari,... eta utopiako maisua; horiexek ditugu bere bisita txartel hipotetikoan jarriko zituzkeen tituluetako batzuk.

Zaitegi argi errainu bat izan zen XX mendeko berrogei eta berrogeita hamar urteetako euskal kulturaren hodeiertzean. Argi zuzentzaile eta aberasgarria izan genuen, euskarazko ekoizpenean zinezko aitzindaria. Pionero gehienen ukitu adierazgarriarekin, hori bai, ausarta izan behar baita, eraiki zuen kultur espazioari berak eutsi zion indarraz heltzeko. Ausarta... eta -  zergatik ez esan?- baita inozoa ere! Bere lan emaitza urrezkoa gertatu zen, urre trinkoa.

Zaitegirekin gizon harroa ere ezagutu nuen, Iokin ez baikenuen bat ere apal. Josulagunen arragoan zizelkatua, nabarmen hazi zen beste askoren artetik. Bere itzalean sinesten zuen, lurrean proiektatua bere gorputzarekin angelu zuzena egiten zuen itzal ahalik eta luzeenean. Uste zuen bere ekarpen intelektuala euskal gizarteak inoiz aintzat hartuko zuela. Eta atsegin zuen urlia edo sandiarengandik beraren gaineko laudorioak entzutea. Arlo horretan gainerako hilkor guztien antzerakoa genuela esan genezake, denoi baitzaigu kilikagarri hitz lausengarriak aditzea. Baina Zaitegi handitasunaren mugetara biltzen zen eroso, bere egoskortasunean.

Zaitegik, intelektual gehienen antzera, gutxitan onartzen zuen errua. Deslilura, etsipena samurrago ametitzen zuen errakuntza baino, etsipenak amorrua besteengan proiektatzea ahalbidetzen baitzion. Ariketa horrek iluntasuna zekarkion maiz izpiritura. Horren ondorioz gizakienganako fedea ahultzen zitzaion tarte luzez. Antzuak ziren orduan Zaitegiren ahaleginak. Alde horretatik euskal gizakiak askotan sufriarazi zuen Zaitegi, horren bizitzan garbi asko antzeman daitekeen moduan.

Zaitegi euskaltzale eta abertzalea izan zen. Euskadi bere aberria zen – “Euskadi eta kito!” esan ohi zuen- baina harenganako bere maitasuna ez zen hitz arranditsutan edota – bere hitza erabiltzearren- oturuntzetan erakusten, erbesteratze luzeko pena garratzetan baino. Aldarrikapenetan apostolua izan zen – berak “Bidalia” idatzi zuen- eta euskalgintzako gudaria. Euskadirengatik gaztaroko poeta hura kazetari bilakatu zen, argitaratzaile eragilea, euskararen aldeko doktrinario eta borrokalaria. 

            Zaitegi ezagutu eta maite egin nuen. Orain, bere heriotzatik hogeita zazpi urte laster izango direlarik, berarekiko nire sentimendua begirunez eta eskerronez jantziagoa agertzen da, eta harro sentitzen naiz eskaini zidan adiskidetasunarengatik. Mende oso bat igaro da Zaitegi jaio zela eta bere heriotzako orduan idatzi nuen bezala, eskain geniezaiokeen omenaldirik zintzoena bere obraz jabetzen joatea litzateke. Omenezko hitzak ez daitezela hitz hutsak izan!

JOSEMARI VELEZ DE MENDIZABAL

06-07-14 

Jose Luis Lizundia Euskaltzaindiko Idazkari Nagusia, Miren Azkarate Kultura sailburua, Ignazio Lakunza Arrasateko alkatea eta lauok
2006-07-14
Erdiko Kaleko Iokin Zaitegiren etxean, plaka bat jartzen ari

Argazkiak: Josefe Diaz de Tuesta (omenaldikoak) eta JMVM (goikoa)

ARRASATEKO HERIOTZEN GAINEKO ALBISTEAK. Madinabeitiaren eskutik. 1890

Aurreko batean idatzi nuen Miguel Madinabeitiak Arrasateko Miraflores baserrian 1890eko lehen hiru hilean jazotako heriotzei buruz emandako albisteaz. Bederatzi hilabete geroago, protagonistak aldatu arren, jakina, Arrasaten gertatutako beste bi heriotzaz aritu zen agerkari berdinean. Aurrekoan ere, Madinabeitiak bere kronikak azaltzeko bitxitasuna aipatu nuen. Oso izaera handiko idazlea zen arrasatearra, eta ez da samur antzematen luma hartzeko orduan zer asmok bultzatzen zuen, kronikarako hartutako gaiak  edo gaiaren inguruan berak harilkatutakoak. Oraingoan ere Bilboko “El Noticiero Bilbaíno” egunkarira jotzen dut, 1890eko abenduaren 4an honela irakur baitzitekeen Madinabeitiaren kronika: 

“A pesar del excelente estado sanitario que aquí viene reinando los últimos meses, pues en el de octubre solo se registró una defunción y ella en el claustro materno, y en noviembre ha habido cuatro, movimiento que me parece exiguo para una población de tres mil almas, como entre los que han dejado de existir fueron seres de mi particular aprecio, voy a dedicar dos renglones a su memoria.

El uno es el amigo Aldape, secretario que ha sido del juzgado municipal de esta villa, cuya muerte, sensible para mí e irreparable para su familia, ha venido a apretar, aunque transitoriamente, el tornillo de mi vida oficial, de antes harto apretada” 

Azken paragrafoko baieztapenari erreparatuz, ez nago oso ziur nongo aldetik sentitzen zuen Madinabeitiak Aldape epaitegi-idazkariaren heriotza. Haren desagerpenarekin lan gehiago erori zitzaion udal idazkariari eta, ohiko bere nortasun berezia ezin ezkutatuz, egunkariko korrespontsal lanetan derrigor azaldu behar izan zuen bere egoera, agian hurrengo lerroetan agertuko zaigun herriko alkateari argi eta garbi esateko lanez gainezka zegoela. 

“La otra es doña Francisca Ibaseta, una señora que gozaba de generales simpatías en el pueblo por las relevantes prendas de carácter que concurrían en su persona. Ha muerto en el edificio donde antes fueron las casas principales de Salinas, Esteibar y Cénica, propia del señor Adán de Yarza, descendiente de las mismas por línea materna; cuyas casas fueron incendiadas y destruidas por la Machinada de 1718, y reemplazadas por la actual que se reedificó en el mismo sitio por los años de 1744 y siguientes. Tanto exterior como interiormente conserva esta casa toda la fisonomía de una morada aristocrática, y no sé si hoy pero hace pocos años se veía en su salón un crucifijo de marfil perteneciente al mayorazgo, al que se le atribuía antigüedad y mérito artístico. 

Acepten el Sr. D. José Joaquín Barrena y Sagasta, esposo de la finada, y los hijos de éste D. Ramón, alcalde actual, y doña Matilde el sincero pésame que les envío con tan triste motivo, deseándoles la conformidad cristiana para sobrellevar la pérdida que acaban de experimentar y cuya pena no se mitiga sino con el transcurso del tiempo” 

Ikusten dugunez, luzeagoa da zenduaren etxeko deskribapen eta xehetasunei eskainitako tartea, hildakoari berari dagokiona baino. Horixe genuen Madinabeitia. Diodan, Frantziska Ibazeta markinarra zela, eta Jose Joakin Barrenarekin ezkondu zen 1869an. Jose Joakin Arrasateko udal zinegotzia izan genuen XIXaren azken herenean. Ofizioz lege-prokuradorea zen baina horrezaz gain industrial moduan agertzen zaigu. Birritan ezkondu zen; aurrena, Enkarnazion Ieregi arrasatearrarekin eta bikoteak Ramon semea izan zuen, kronikan aipatzen dena, Arrasateko alkate izatera helduko zena. Ramon lege gizona izan zen eta Espainiako zenbait hiritan ihardun zuen epaile moduan. Frantziska Ibazeta bigarren emaztea izan zuen Jose Joakinek.

Argazkiak: JMVM

ELKARREKIKO SOROSPEN ELKARTEAK (MUTUAK) ARRASATEN XX. MENDEAN

 

Arrasateko Elkarrekiko Sorospen Elkarteak izan ditugu lehen ere mintzagai, langileen aldeko erakunde txiki baina eragingarri haien nondik norakoak azalduz. XX. mendearen lehen herenean baziren gure herrian haietako lau bazkun, bazkideen kuotekin ari zirenak. Batez ere, beharginen gaixoaldietako laguntzak arautzen zituzten elkarte haiek eta, esango nuke, Erdi Arotik zentzu horretan zihardutenak seguritate sozialaren aurrekaritzat har genitzake.

Elkarrekiko Sorospen Elkarteek – Mutuae- gaixoaldietan eta bazkidearen heriotzan sendiari nolabaiteko diru laguntza luzatzea zuten helburua eta alde horretatik oso bazkun eredugarriak izan ziren. Bazkideen hileroko kuotekin sostengatzen zen haien bizitza eta, jakina, elkarteen artean lehia pizten zen langilea nork bereganatuko.  Patronalak ez zuen – gerora ermandadeen kasuan ez bezala- dirurik ipintzen beharginen mutuetan. Eta, bestalde, diru laguntza ofizialetatik kanpo geratzen ziren.

XX. mendearen hasierako Arrasateko lau elkarte haiek La Inmaculada Concepción, La Mutua, Sindicato Libre eta San Jose ziren. Aurreneko bien datuak doaz ondoko laukian. Baldintzak ez dira berdinak, noski.

 

Izena	Sociedad de Socorros Mutuos de la Inmaculada Concepción	La Mutua
Noiz sortua	1914	1914
Hasierako bazkideak	70	30
Lehen presidentea	Jose Balanzategi	Amadeo Berezibar
1926ko bazkideak	255	156
Hileko kuota, 1926ko otsailera arte	1´25 pezeta	1´25 pezeta
Hileko kuota 1926ko otsailetik	1´75 pezeta	1´50 pezeta
Laguntzak eguneko, 1926ko otsailera arte	Gaixoaldia: Lehen bi hilabeteak, 1´50 pezeta Hurrengo biak: 1´25 pezeta Hurrengo lauak: 1 pezeta Hurrengo lauak: 0´75 pezeta Urtebetetik aurrera: 0´50 pezeta	Gaixoaldia: 1´75 pezeta (urtebetea egin arte)
Laguntzak, 1926ko otsailetik	Gaixoaldia: Lehen bi hilabeteak, 3´50 pezeta Hurrengo bi hilabeteak: 3 pezeta Hurrengo biak: 2´50 pezeta Hurrengo biak: 2 pezeta Hurrengo lauak: 1´50 pezeta Urtebetetik aurrera: 1 pezeta	Gaixoaldia: Lehen bi hilabeteak, 2´75 pezeta Hurrengo lau hilabeteak: 2 pezeta Hurrengo seiak: 1 pezeta Urtebetetik aurrera: 0´50 pezeta
1926ra arteko dirulaguntzak	40.000 pezeta	Daturik gabe
Kapitala:	12.821´78 pezeta	7.472´96
Kanpo laguntzarik	Ez	Ez
Zuzendaritza Batzordea	Presidentea, Frantzisko Otaduy; Presidente ordea, Modesto Zulueta; Diruzaina, Felipe Maiztegi; Eragilea; Bonifazio Uriarte;  Idazkaria, Jesus Uranga; Bokalak, Benito Riviere, Bernardo Balerdi,  Bizente Iribecampos, Pedro Arana.	Presidentea, Jose Arregi; Presidente  ordea, Eduardo Leibar; Diruzaina,  Fakundo Kortabarria; Bokalak, Simon Lezeta,  Migel Barrenetxea, Leonzio Uribarren, Asenzio Mondragon, Angel Berezibar  eta Basilio Urzelay.

Amaitzeko, diodan Mutua bakoitzeko bazkideak enpresa desberdinetakoak izan zitezkeela. Eta 1936-39ko gerra amaitu arte ez zen Arrasaten egituratu langileen mutua mixtoa – langileak eta enpresa batera- eta hori sortuko da Hetrucekin, Union Cerrajerari zegokiona, eta Hermandad de San Juan Bautista – herriko beste enpresen ekimen osagarria. Biak eredugarriak, bai horixe.

 

GEHIAGO MUTUA HAIEN GAIN

https://txemax3.blogspot.com/2020/09/hetruc-hermandad-de-trabajadores-de.html

https://txemax3.blogspot.com/2020/01/gizarte-prestazioak-arrasaten-xxan.html

Argazkia: JMVM