miércoles, 18 de octubre de 2017

CASIMIRO EGAÑA, JUAN CARLOS GUERRA ETA MARCELINO MENENDEZ PELAYO


Publikatu dut aurreko batean, Arrasateko Casimiro Egañari -Egaña Kondea- buruzko kronika bat. Hartan nioen bezala, Egañak oso diskurtso entzutetsua egin zuen 1870ean, Oñatiko Literatura Unibertsitatearen ikasturteko hasiera ekitaldian. Bertako Zuzenbide Fakultatearen dekano eta Unibertsitatearen barne-errektorea zen garai hartan Egaña. Euskal Herritik kanpora ere hedatu zen Casimiroren berbaldiaren sona eta gaurkoan horren testigantza eman nahi dut.

Karmelo Etxegarai historialari zorrotzari Euskal Herriko Kronikagilearen titulua eman zitzaion 1896an. Marcelino Menendez Pelayo espainiar literatoaren adiskidea zen eta behin enkargua jaso zuen, Egañaren diskurtsoa bidal ziezaion. Hauxe da Etxegarairen erantzuna (1):

"Guernica, 17 noviembre 1908
Mi inolvidable y muy querido maestro y amigo: Al fin he logrado para V. un ejemplar del Discurso que leyó D. Casimiro de Egaña en la Universidad de Oñate al abrirse el curso de 1870 a 1871. Después de haberlo buscado inútilmente en la misma villa de Oñate, ya en el Ayuntamiento, ya en la Universidad, ya en las casas más distinguidas de aquella localidad, se me ocurrió dirigirme a mi entrañable amigo D. Juan Carlos de Guerra, docto y modesto conocedor de la heráldica vascongada, de quien esperaba que, por paisano de Egaña (que era mondragonés como Guerra y como Esteban de Garibay) y por descendiente de Oñate, tendría medio de proporcionarme el opúsculo que buscaba yo con tanto afán. Y vea V. lo que me dice aquel excelente amigo:

Juan Karlos Guerra
«Nunca he logrado adquirir un ejemplar del discurso de Casimiro Egaña, aunque fuí muy amigo suyo. Era efectivamente mondragonés, nacido en la casa de Oquendo: es también cierto que yo desciendo de Oñate, y aún no había aprobado el primer curso de Derecho Romano, cuando, aburrido por las ruidosas calles de la Corte, escribí a un amigo los primeros versos que compuse en vascuence, y en los cuales evocaba con amor intenso el recuerdo de Mondragón y de Oñate, lugares ungidos para mí con la santa memoria de mis antepasados. Pero mis pesquisas en Oñate y Mondragón han resultado ahora como antes inútiles, y no he hallado un ejemplar disponible del mencionado discurso. Sólo conozco la existencia de dos, guardados como oro en paño. 

Marcelino Menendez Pelayo
Por feliz inspiración se me ocurre acudir a Vitoria, donde vive dedicada a realizar el bien en toda clase de formas, la virtuosísima Elisa Egaña, hermana del autor, y viuda de un D. Ramón de Xérica, algo pariente mío, director que fué de la Escuela de Montes. Esta excelente amiga, al enterarse de que persona tan eminente como el señor Menéndez Pelayo desea conocer el opúsculo, no ha vacilado en desprenderse del ejemplar que poseía, y me lo remite con ese objeto, y con el mismo se lo trasmito a V. ¡Lo que puede la fama bien ganada y el mérito excepcional y positivo! He logrado para él lo que nunca logré para mí con todas mis relaciones personales y de familia. A propósito de ese discurso, recuerdo que Pepe Manterola se proponía publicarlo en la Euskal-Erría cuando le sorprendió la muerte. Puede archivarlo D. Marcelino en su biblioteca» 

Karmelo Etxegarai
He querido trascribir a V. toda esta relación, para que vea V. la espontaneidad con que, en obsequio al maestro de la crítica y de las letras españolas, se ha desprendido del ejemplar que poseía Da Elisa Egaña, sobrina de D. Pedro (2). A mí me sirve de satisfacción íntima el palpar —por decirlo así— la admiración sincera que profesan a V. las almas nobles, rectas y elevadas, aun cuando su actividad se desenvuelva en esfera distinta de la literaria"
 
El opúsculo a que tantas veces me refiero, irá a manos de V. a la vez que esta carta, pues se lo envío por el mismo correo, en paquete certificado"
 (1) Menendez Pelayoren gutundegian, 19. bolumenean,873. gutuna.
 (2) Pedro Egaña Diaz del Carpio senatore eta espainiar ministroari buruz ari da.  

EGAÑA OKENDORI BURUZ GEHIAGO:



 Argazkiak: JMVM, Wikipedia







miércoles, 11 de octubre de 2017

LEHEN KARLISTADAREN ARRASATEKO AZKENETAKO KARLISTA

Popillo baserria
(Luis Armengou.1909)
Aurtengo urriaren 17an berrehun urte beteko dira, Miguel Madinabeitia historialariak lehen karlistadaren azkenetako karlistatzat hartu zuen arrasatearraren jaiotzatik. Gregorio Agirregabiria Egidazu genuen pertsonaia eta Madinabeitiak haren berri eman zuen “La Voz de Guipúzcoa” egunkarian, 1900eko apirilaren 22an. Honela irakurtzen da kronika hartan, “Un veterano menos” tituluarekin:

“Acaba de fallecer en Mondragón, a la edad de 85 años, uno de los pocos veteranos que quedan de la primera guerra carlista. Llamábase Gregorio Aguirregaviria Eguidazu, y era generalmente conocido con el apodo de “Popillo”, hombre popular y apreciado de todos por su honradez y por su carácter simpático y festivo.

Sin saber leer ni escribir tenía al dedillo los nombres de todos los jefes (quefiac, como él decía) que en su época militaron en el campo de don Carlos, y recitaba con inimitable gracia y precisión las alocuciones que una vez acogidas al vuelo quedaban impresas en su privilegiada memoria, merced a la que su cerebro debía ser un archivo donde
Antonio Pirala
se custodiaban los cantares y versos que produjo aquella época sangrienta como legendaria. Algunos de los versos dictados por él los tengo ya publicados, pero para los que más los deseaba se ha interpuesto la muerte de mi buen amigo.

Tales eran los cantos que conmemoraban la batalla de Oriamendi y el ataque a Peñacerrada que se atribuyen a un soldado carlista herido. Lástima de su nombre y lástima, también, que de dichos datos no haya tenido conocimiento en tiempo oportuno el ilustre historiados señor Pirala para enriquecer con una hoja más su monumental obra. Alguna de las canciones que echo de menos constituye para mí un poema, para terminar con estas palabras:
Beti izango gaituz gu
Gueroco esperantsan

Gregorio Agirregabiriaren gaineko deskribapenarekin amaitzeko, Madinabeitiak arlo desberdin batetik jotzen du eta 1900eko gizarte argazki txiki bat ematen digu:

“Mi amigo ha sido en cierto modo el que, puede decirse, se cortó la coleta de la primera industria mondragonesa, pues en su juventud fue tirador de acero y más tarde labrante de hierro en la antiquísima ferrería masuquera de Zaldivar, industrias ambas que han muerto pero que en su lugar han nacido la fábrica de yute y la ya muy conocida de Cerrajería.

Desde el año 1862 se dedicaba exclusivamente a la labranza, siendo colono del señor conde de Villafranca de Gaytan, de quien merecía el mayor aprecio, porque por su pericia y acertada dirección tenía en estado próspero la hacienda. Descanse en paz mi buen amigo”

Gregorio Agirregabiria Egidazu, 1817ko urriaren 17an jaio zen eta 1900eko apirilaren 14an hil zen. Laurogeita bi urte zituen, eta ez – Madinabeitiak diioen moduan- laurogeita bost. Lehen karlistadaren hasieran (1833-1839) Gregorio hamasei urteko mutikoa zen.

Argazkiak: JMVM, Wikipedia


miércoles, 4 de octubre de 2017

JULIAN UNZUETA. TRANTSIZIO POLITIKOA ARAMAION


Julian, gaurregun
Ekarpentxo honen tituluarekin idatzi dut dokumentu txiki bat beste arrazoi batengatik, eta hona dakart Julianen nondik norakoa ulertzen hoberen lagunduko digun tartetxo bat. Julian Unzueta Etxebarria Aramaioko Seme Kuttuna izendatu dute herrian. Beraz,bitez ondoko lerroak Julian omentzeko bitartekaria. Eta hasteko egin dezagun salto bat denboran, Julianen aitajaun-amandrearekin topo egin arte.


Salesan baserriko Domingo Etxebarria eta Paula Altuna senar-emazteak zazpi alaba izan zituzten: Isidra, Felisa, Kristina, Felipa, Maximina, Josefa eta Margarita. Nagusia, Isidra (1899) Meltxor Unzueta Kortabarriarekin ezkondu zen 1923an, eta bikotea Salesanera joan zen bizitzera, emaztearen guraso eta anaia-arreba ezkongeekin. Meltxorri egokitu zitzaion baserriko lan gogorra eta aitaginarreba bizi izan zitzaion bitartean haren esanetara ibili behar izan zuen.

Meltxor eta Isidrak bederatzi seme-alaba izan zituzten: Kristina (1924) Juanita (1925) Paula (1926) Julian (1929) Antonio (1931) Miren Ineke (1932) Miren Karmele (81) Frantzisko Javier (1938) eta Florentzio (1941) 

Meltxor Unzueta 1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetara aurkeztu zen, EAJren taldekide moduan, eta hautatua gertatu zuen zinegotzi moduan eta udaletxean iraun zuen 1937ko urtarrilaren 10era arte.

Oso une zailak ziren aramaioarrentzat. Gerra jotzen ari zen izkina guztietan. 1937ko apirilean frontea Aramaioko inguruetara heldu zen. Berarekin zer gertatuko ote beldurrak jota, Meltxor Unzuetak Bilbo aldera alde egin zuen. Sendia sakabanatu egin zen. Julian semea –zazpi urterekin-  amari laguntzeko geratu zen baserrian: bera zen gizonezko bakarra. 

Julian Unzueta 1929ko uztailaren 18an jaio zen Salesan baserrian. Eta baserri kulturan murgildu zen lehen ordutik, txikitatik egokitu baitzitzaion lanerako ardura. Erantzule izatea umetatik ikasi zuen, beraz. Aipatu dut gorago aita Meltxorrek gerra garaian etxetik alde egin beharrak salesandarrengan adierazi zuena.  Frankistak Aramaiora sartu zirenean zazpi urtetako mukizu bat zen Julian baina, hala ere, amaren laguntzaile bikaina bilakatu zen.

Ordura arte Aramaioko eskolan egin zituen aurreneko ikasketak, eta handik ateratzean aitari laguntzen zion baserriko lanetan. Klase partikularretan aberastu zuen bere prestakuntza.

Gasteizko Elizbarrutiaren Prestakuntza Profesionaleko Obrak Legutioko Larrabea Landetxean nekazaritza-langileburuak hezteko programa jarri zuen martxan 1955ean. Eta Larrabean ikasi zuen Julian Unzuetak 1955-56
Julian Unzueta, 1977an
urtean. Eta 1959an  Abeltzaintzaren Osasun Zerbitzuaren Aramaioko kontrolatzaile izendatu zuten, urte batzuk geroago Legutio eta Zigoitirako egin zuten moduan.

Aramaioko gizarte egituran Julianek parte hartu zuen zenbait ekimenetan. Hala, 1967an sortutako Ibarra Nekazal Makineriako Kooperatiban idazkari moduan aritu zen.  Urte haietakoa ere da, Aramaio eta Arrasateko hainbat baserritarrekin batera, irekitako aseguru mutua eta Julian Unzueta presidente izendatu zuten. Benedikta Gardoki Mazmelarekin ezkondu zen Julian, 1960ko urtarrilaren 23an.  Eta 1972-1979 bitartean Aramaioko alkatea izan genuen. 

“Goiz batean dei bat jaso nuen Gobernu Zibilean aurkezteko. “Ongi etorri, Aramaioko alkate jauna. Zorionak!” bota zidan gobernadoreak ni bere langelara sartzeaz bat. Oker zegoela esan nion, ni ez nintzela alkatea, eta berak baietz, izendapena eginda zegoela, zuzen zuzenean Manuel Lejarreta Diputazioaren Presidenteak sinatua. Gobernadoreari zegokion bakarra izendapena baieztatzea zela gehitu zidan” 

Julian Unzuetak 1972ko uztailaren 4an hartu zuen modu ofizialean Aramaioko alkatetza. Urtebete eta erdiko udal kudeaketaren ondoren Aramaioko egoera publikoki azaltzeko ordua zela iruditu zitzaion. Eta komunikabideetara jo zuen – garai hartan Gasteizko “Norte Expres”  Herriaren erradiografia argi bat eskaintzen du herriko alkateak eta, besteak beste, dio:
 
“Bien porque geográficamente está orientada hacia el valle de Léniz bien por su lejanía de la ciudad de Vitoria, el municipio de Aramayona se ha visto un tanto olvidado dentro de la problemática del pueblo alavés. En verdad, nuestro pueblo es parte esencial dentro de la riqueza económica y cultural del pueblo alavés.… La importancia industrial de Aramayona viene dada por su aportación de la fuerza de trabajo al valle de Léniz. El 74% de las cabezas de familia trabajan en el sector secundario. Unas 580 personas acuden diariamente a las industrias de Guipúzcoa.
Julian, Salesan baserrian

Las exigencias de la vida industrial y la demanda de los puestos de trabajo han llevado a los padres de familia a interesarse por la formación profesional de sus hijos. Hace más de 25 años que nuestros jóvenes comenzaron a llenar las aulas de la escuela profesional de Mondragón. Aramayona ocupa uno de los primeros puestos de Alava en cuanto a la preparación educacional de la población activa se refiere.

Desde el punto de vista cultural, Aramayona aporta a la riqueza cultural alavesa varios aspectos importantes. En primer lugar es el único municipio alavés que conserva como lengua viva el euskera y  se ha visto con agrado el hecho de que la Diputación haya tomado con interés la iniciativa del pueblo de crear una enseñanza general básica bilingüe y precisamente estos días han comenzado a funcionar dos aulas parvulario para aquellos niños que quisieran ser educados en su lengua nativa…” 

 Aramaioko Udalak aurre egin behar izan zion Julian Unzuetaren denboran hainbat gai administratibo konplikaturi. Eta alkatearen esku diplomatikoak ate asko ireki zizkion. Aramaio, urte haietan, Leintz Bailarako Mankomunitatean sartu zen, auzo guztietako elektrifikazioaren berriztatzeari ekin zitzaion, herriko ikastola martxan jarri zen, eta abar. Baina Unzuetaren kasua politikoagoa izan zen, trantsizioko urteak kudeatzea egokitu baitzitzaion.
 
Bergarako Alkateen Taldean aritu zen, horrek testuinguru hartan adierazten zuen guztiarekin. Bistan da zerbait mugitzen ari zela euskal udaletxeetan. Eta Aramaiokko udala aintzindaria genuen. Faktura pasatu zion horrek  Unzuetari, eta Aramaioko herriari. Hor dago, adibidez, 1977ko urtarrilaren lehena, Tellamendi mendiko gurutzea guardia zibilek lehertua. Sasoi hartan gobernadore zibil desberdinen aurrean tinko agertzeko adorerik ez zitzaion falta izan Unzuetari.Ezaguna zen guardia zibilen kuarteletan eta guardia zibilek ondo ezagutzen zuten Julianen etxerako bidea eta gure alkatea terrorismoaren biktima zuzena izan zen 1979ko urtarrilaren 28an. 

Egun hartan lehergailu batek eztanda egin zuenSalesan baserrian, Julian eta emaztea etxean zeudela.  Biharamuneko Norte Expres egunkarian irakurtzen zen: “Julián Unzueta, uno de los alcaldes del Grupo de Vergara, en ninguna ocasión había recibido amenaza alguna”

Gezur galanta, Julianek berak oroitzen duen moduan:  
“Guk etxean mehatxuak jasotzen genituen, bata bestearen ostean, gehienetan telefono bidez. Benedikta emaztea egoten zen etxean normalean eta berak hartzen zuen telefonoa. Behin “Le llamamos de ETA; vamos a atentar contra Vds.” entzun zuen Benediktak, eta boteprontoko erantzuna irten zitzaion: “Los de ETA no tienen acento andaluz” 


1979ko Diputazioaren lehen bilera
 Julian ez zen 1979ko apirileko udal hauteskundeetara aurkeztu. Amaitu zen Julian Unzuetaren udal zerbitzu zuzenari eskainitako ibilbidea baina laster beste kargu batetik ekin zion zerbitzu publikoari: 1979an bertan Arabako Foru Diputazioan Diputatu izendatu zuten, Zuia koadrillak aurkeztuta.
 
Lau urte eman zituen Diputazioan, Jose Mari Gerenabarrena, Fernando Buesa, Felix Ormazabal, Gentza Belaustegigoitia, Javier Rojo, Peli Martin, Juan Mari Ollora eta horien gisako kideekin. Julian Unzuetari egokitu zitzaion,  Estatistika eta Katastroren Lurraldeko Batzordeburutza. Bestalde Euskararen Zerbitzuko Administrazio Kontseiluko kide izendatu zuten. Eta abeltzaintzako batzordean ere ihardun zuen, buru belarri.

Julian Unzuetak Aramaioko historiaren zati bat bete du bere zereginekin. Ez da huskeria gertatu, ez alajaina!


Argazkiak: JMVM

miércoles, 27 de septiembre de 2017

JOSE MARTINEZ DE UBAGO, ARRASATEKO FUTBOL PRESIDENTEA



Jose Martinez de Ubago

Futboleko entziklopedietan hirugarren edo beheragoko mailetan agertzen dira klubetako presidenteak, eskandaluren bat ez bada tartean. Klubaren kudeaketak normaltasuneko koordenaden barruan izan denean, normalean, itzaleko protagonistak ditugu elkartearen lehen agintariak. Arrasaten ezin zitekeen salbuespenik izan. Gaurkoan pertsonaia horietako bati eman nahi diot toki, herriko futbolaren historian merezimendu osoz irabazi baitzuen bere oroitzapena geroko belaunaldietan ere bizirik irautea. 

Jose haurra, eserita bigarrena ezkerretik, Aranorekin.
Jose Martinez de Ubago Milikua dugu gaurko protagonista. Norbaitek esan lezake izan direla beste presidente batzuk, karisma handiagorekin. Ez noa horretara sartzera. Dakidana da Martinez de Ubagori egokitu zitzaiola une zailak eta erabakigarriak bizitzea eta bere jakituria osoa ipini zuela klubaren kudeaketan. Batzuetan garaile atera zen eta askotan osasunarekin ordaindu behar izan zuen. 

Jose Martinez de Ubago Arrasaten jaio zen 1907ko apirilaren 14an eta Felix Aranoren eskolan ikasi zuen. Aita medikua zen eta anaia Luis, odontologoa, futbolean aritu zen iragan mendeko hogeietan, herriko taldean. Josek, futbolarekiko grinak bultzatuta eta sekulan praktikatu ez zuen arren, kudeaketa lanetan ihardun zuen gazte-gaztetatik. Gerra aurretik,  1930-36 bitartean, orduko presidenteen taldeetan aritu zen, diruzain gisa. Martinez de Ubago, kontablea Roneon, zenbakietan   genuen aditua eta urte luzez Arrasateko futbol taldearen diruak administratzen zituen. 

Joxe Errastiri eginiko omenaldian
Gerra ostean, 1942an, Juventud Deportiva Mondragón sortu zen. Lehen presidentea Jose Aiala izan genuen, eta 1946an Martinez de Ubagok jarraitu zion karguan, 1954ra arte. Eta bere agintaldi hartan futbol arrasatearrak titulu batzuk irabazi zituen lurralde arloan, 1952-53 denboraldian hirugarren mailan aritu zelarik, lehen aldiz. Hurrengo denboraldian utzi zuen lehendakaritza Martinez de Ubagok, baina ez zen sekula futbol girotik aldendu. 

Iturripe berrian, 1966an
Juventud Deportiva Mondragónek krisia bizi izan zuen bere baitan hirurogeietako erdialdean eta beste klub bat martxan jartzea erabaki zen: Mondragón Club de Fútbol. Lehen batzar nagusian Jose Martinez de Ubagorengana itzuli ziren begi guztiak, erakunde berriaren lehendakaritza hartzeko. 1965 zen eta Martinez de Ubagok erronka berriari ekin zion. Hiru urtez ihardun zuen gorengo karguan. 

Martinez de Ubagoren presidentzia desberdinetako kudeaketa estiloan zuzendaritza lana izan zen nabarmenena eta Arrasaten urte haietako kirol esparruetan mugitzen ziren pertsonengana jo zuen, laguntza bila. Horrela, Gaspar Ezkurra, Pako Marteatxe, Valentin Gonzalez, Miguel Laspiur, Vicente Sagasta,  Zezilio Iturraspe, Fernando Aguriondo, Pablo Zubillaga eta beste batzuen ezagutza aberatsarekin aritu ahal izan zen. 


Ikusle bezala, 1950 inguruan
Martinez de Ubagoren bi aldietan ibilitako entrenatzaileen artetik Joxe Errasti  eta Juanito Arriaran ditugu nabarmenenak.   Jokalariei dagokienez, berriz, asko eta onak dira haren lehendakaritzapean aritutakoak. Eta esango nuke guztiengan oso oroitzapen onak utzi zituela. Jose Ignazio Zaitegi da Martinez de Ubagoren bigarren aldiko jokalari haietako bat eta berak honela deskribatzen du bere presidentea: 

“Gizon erantzule, langile, serioa. Pertsona bezala bikaina eta jokalari guztienganako hurbiltasun handia erakusten zuen. Entrenamenduetan egon ohi zen eta gutariko norbaitek saioetara joateko lan arazoak bazituen, presidentea ahalegintzen zen haiek ezereztatzen.  Maite genuela esango nuke …”

Rafaela Ruiz de la Cuestarekin ezkondu zen Jose Martinez de Ubago eta lau seme alaba izan zituen bikoteak: Karmen , Pilar, Jose Luis eta Maria Jesus.  Udalpe elkarteko bazkidea genuen eta futbolaz gain musika zuen atsegin – Justo Munarriz musika bandako zuzendariarekin egunero jarduten zuen solasean- eta zinea. Gerra ondoren eta jubilatu arte La Industrial Mondragonesako administrazio burua izan zen. 

Bizitzak ez zion jubilatu ondoko atsedenerako

1965-66 denboraldiko lehen entrenamenduan

aukerarik eman, 66 urterekin hil baitzen, 1973ko apirilaren 19an. Ostegun Santua zen eta biharamunean egin zuten ehorzketa, hiletak astelehenean izan zirelarik. La Voz egunkarian irakur zitekeen heriotzaren gaineko albistea Berpizkundeko Igandean: 

“Después de larga enfermedad ha dejado de existir don José Martinez de Ubago Milicua, persona que en vida fue un perfecto caballero y muy estimado por todo el pueblo. Muy querido de cuantos directivos, entrenadores y jugadores que desfilaron por el club durante su mandato al frente del Mondragón Club de Fútbol. Pertenecía a la Junta de la Federación Guipuzcoana de Fútbol y por su entrega total al deporte había conquistado varias medallas del Mérito Deportivo. La consternación causada en el pueblo ha sido tan grande que la conducción del cadáver fue una imponente manifestación de duelo” 



Argazkiak: JMVM, Martinez de Ubago Ruiz de la Cuesta sendia, Carmelo Letona