ARRASATEKO UDALA AUZOKO MARTIN ABADEA

Udala auzoa (J. Galarta)

Nork ez du inoiz entzun Martin Abadearen istorioa? Euskal legendetan toki berezia du, gaurko kasuan Arrasateko Udala auzoan kokatzen den ipuinak. Miguel Madinabeitiak idazki polit bat eman zuen argitaratzera “La Voz de Guipúzcoa” egunkarian, Arrasatetik 1893ko apirilaren 13an bidalia. Udala auzoko Martin Abadearen legendari egiten zion toki bere ekarpenean, hain zuzen ere berak eta Bizente Okendo adiskide arrasatearrak, “Euskal Erria” aldizkarian 1881an (iraila-abendua) “Los perros de Martin Abade” tituluarekin berea publikatu zuen Juan Iturralde Suit nafarrari kontatu zioten bezala. 

Juan Iturralde Suit Iruñekoa zen eta historialari izateaz gain pintorea ere genuen. Nafarroako Asociación Éuskara elkartearen sortzaileetariko bat zen, Arturo Campionekin batera.  Euskal kulturaren aldeko elkartea zen, gerora Eusko Ikaskuntza izango zenaren abiapuntua.

Miguel Madinabeitiaren artikuluan honela irakurtzen dugu “Una leyenda” titulupean: 

“En mucho tiempo recibí de Buenos Aires el Laurak Bat y llegaba a mis manos con puntualidad, menos cuando traía algo de Mondragón, como ha sucedido con el  número 238 de dicho periódico, correspondiente al mes de agosto último, donde venía “Los perros de Martín Abade” preciosa leyenda debida a la elegante pluma de mi querido y respetable amigo D. Juan Iturralde y Suit, de Pamplona, quien según ahora me consta, la publicó por primera vez en la Euskal Erria, de cuya apreciable revista, por desgracia, no hay que yo sepa ningún suscriptor en este pueblo.

Udala auzoa (J. Galarta)

De suerte que para mí hubiera pasado ignorada y completamente desapercibida la existencia de trabajo tan curioso, a no ser por el amigo D. Hermenegildo Landáburu, mi compañero de escuela de Aramayona, que tuvo acertado pensamiento y la atención, que muy mucho le agradezco, de enviarme el único número que él poseía, con lo que me ha proporcionado, además la grata ocasión de retirar el papel de ingrato que sin saberlo estaba jugando con el autor que nos honró al Sr. Oquendo y a mí con la dedicatoria” 

Madinabeitiak berriz ere ematen digu datua, txikitan Aramaioko eskolan ibili zela. Oraingoan Juan Hermenegildo Landaburu Urrutia, Miguel baino bi urte zaharragoa, agertzen zaigu lekuko gisa. Bestalde, Arrasate osoan Euskal Erria aldizkariaren harpidedun bat ere ez, eta Aramaion, gutxienez, Madinabeitiaren haurtzaroko adiskidea! Goazen Iturralde jaunak, Madinabeitia eta Okendo adiskideengandik jasotako legendaren bertsioarekin:

Gustura irakurtzen diren legendeetakoa dugu Udala auzokoa. Iturraldek hasieran dioskunez, ordea, ez dugu pentsatu behar exklusiboki euskal kulturari dagokionik. Baina ba al du horrek garrantzirik? Ez al dugu guk gurea balitz bezala behin eta berriz kontatu eta disfrutatu? Ba, ene ustez, horixe da inportanteena.

 

Ilustrazioak: Julio Galarta

MARTIN ABADEAREN ALDAERA ARAMAIXOARRA

Martin Abadearen legendak Arrasateko Udala auzoan zein nolako indarra izan zuen ikusi dugu behinola txoko honetan. Orain Aramaion Joxe Letona zenak jasotako bertsio bat azaldu nahi dut, aldaera interesgarria baita. Polita, zalantzarik gabe. Hona hemen, Joxek jaso zuen moduan. 

“Martoko traidorea, etxalako fina; guk orain pagatzen dogu aren atsegina” (Aramaioko atsotitza)

“Martin Kasaria, Udalako abadea zan ta aiztari sutsua. Egun baten mezan egoala, goizean goiz, txakur zaunkak entzun zituan; eta amakasea “erbia dabilela esatera” etorri jakon. Martinek ez eban mezea amaitzeko eperik artu gura izan. Bertan bera dana itxi, artu eskopetea ta egoanean- lenengo bide kurutzera, erbiei aurra  artzera joan jakon. Erbiak iges egun eutson ta bere atzean, txakurrakin Ipiztikarriraño jarraitu eutson. Handik Araneko errotaraño; Araneko errotatik Goikoerrotaraño; Goikoerrotatik Andra Mariraño. Emen bere usaña galdu eban eta txakurren atzean ara eta emetik Ipurtotzera, ta Ipurtotzetik Aixolako Olabe ondotik zea, Keistitik, Zubetetik, Uribarri soloetatik Zalgora. Zalgotik Bajongo eleiz-azpiko soloetatik, Azkoa aldetik Asentziora, ta emetik Untzilla aldetik Murura.

  - Ementxe arrapau biaut – esaten eben.

Eta itxututa lez alderik alde ibili zan. Aramayo guztiak olan, abadea ikusirik, bere aurka gatz esaten jarri ziran.

Angeru guardakoa be, lotsatuta gelditu zan eta Jaunari esan eutzon. Eta Aita Jaungoikoak onetaraxe zigortu eban:

"700 urtean gau guztietan, gabaz Udala, Tres

Caminos, Muru, Ipiztikarria, Arangio ta Aramayoko auzune guztietatik ibiliko az, txakur pillo bategaz. Eta zazpi urteik zazpi urtera, Aramayotekoak (1) jo eta ordubete beranduau, etxetik kanpora aurkitzen doan neskea erbien orde garbitukok"

Oraindiño be gau askotan, Martin abadeen txakurren zaunkak erreka onduetan entzuten dira. Batzuk diñue ur-txakurrak dirala, beste batzuk beste gauza batzuk dirala. Nik eztakit. Baña oraindiño erreka ondoetan txakur zaunkak, gaberdien be entzuten dira…”

Neska berantiarren aurkako Jainkoaren zemaia bete ote zen ez da jakin, orain arte behintzat.

(1) Iluntzeko kanpai jotzeari Aramayotekoa esaten zitzaion.

Argazkiak: Gerardo Lopez de Gereñu Galarraga, JMVM

EKAITZA UDALA AUZOAN

Udala auzoa. Julio Galartaren margo irudia

Aurtengo irailaren 17a igaro berri da eta gainera eguraldi bikainarekin egun osoan. Ez zen berdina gertatu 1885 urtean, ekaitz batek Arrasateko inguruak astindu zituenean. Udala auzoan ikaragarria izan ei zen.  Ekaitza bera izan zen aitzakia Miguel Madinabeitia arrasatear udal idazkari eta herriko historia egileak Bilboko “El Noticiero Bilbaíno” egunkarian artikulu interesgarria idazteko. Ekaitzaren ondorio batzuk ezagutzeko aukera eskaintzen digu Madinabeitiak eta, bestalde, bi tximista erori zireneko auzoaren gaineko xehetasun batzuk azaltzen ditu. Hona hemen, besterik gabe, arrasatearrak egunkarian zioena:

“Serían las tres de la madrugada del día de ayer cuando una exhalación eléctrica espantosa introdujo dos rayos en la iglesia de San Esteban de Udala, situada en las estribaciones de la peña de su nombre, y destrozó la parte más interesante de la espadaña levantada de nueva construcción no hace todavía tres meses, con la particularidad de dejar intactas las dos campanas de que consta la torre.

Los meteoros igneos se abrieron paso por las bóvedas hasta el altar mayor, que quedó hecho astillas. Desde allí continuaron su viaje a la sacristía, taladrando una pared de cinco pies de espesor, sembrando en todas partes sus huellas de destrucción, hasta que, pasando otra pared de igual grosor y otra que existe fuera del edificio, penetraron en una heredad donde quedaron hundidos”

Eta eguraldiaren gaineko bere jakintza txikia aitortu ondoren, Madinabeitiak hainbeste maite zuen historiari luzatzen dio eskua eta bere ezagutzaren iturriko datu batzuk eskaintzen ditu, Udala auzoko zehazkizun historikoak geureganatzeko zubi aproposa eraikiz:

Udala auzoa. Julio Galartaren margo irudia

“Como no soy fuerte en geografía astronómica, dejaré y dejo para otros entendidos la tarea de explicar los fenómenos de la astronomía, que por cierto no dejan de ser admirables.

Esta iglesia y barrio, juntamente con las otras tres que forman el valle de Ugarán, se anexionó a la villa en 1391 (1), y la sesión para tratar de tan importante asunto la celebró el ayuntamiento en la iglesia de San Juan, el día 17 de febrero de dicho año. Sin embargo, dentro del santuario de Udala nada hay que denote antigüedad. Las bóvedas, cuya traza existe en el archivo municipal, se construyeron en 1609 por Juan Bautista de Salturri, maestro cantero. Es curiosa el acta de remate, donde figuran como vicario Pedro de Oro, por delegación de D. Pedro Manso de Zúñiga, obispo de Calahorra; Juan de Elorduy, escribano; Ascensión abad de Barrutia, cura; y los Mayordomos de Fábrica Anton Bengoa, Juan Barrutia, Juan Beascoa y Marto de Arteta, oriundos todos de las casas solariegas y de apellido que existen en dicho barrio.

El altar mayor era obra del año 1763 de los escultores Antonio Antía y Manuel Olaran, de Villarreal y de Oñate respectivamente. Una de las campanas era fundida por José de Lastra, vecino de Aramayona, en 5 de septiembre de 1774”

Oharra:

(1) Madinabeitiak dokumentuan agertzen den data hartu du, 1391 (espainiar arokoa)  Data hori gure 1353 urteari dagokio.

BANDERETAKO GERRA ARAMAIOKO UDALETXEAN (1.931)

II Errepublikaren sorrera ekarriko zuten 1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetan Aramaioko Udaletxean 10 zinegotzi aukeratu ziren. Alderdi bezala EAJ izan zen garaile, bost zinegotzirekin. Emaitzak ezagutu eta hiru egunetara, ordurarteko alkatea Domingo Etxebarriak dei egin zuen apirilaren 15eko udal bilerarako eta EAJko bost hautatuek -Daniel Larrañaga, Eusebio Madina, Meltxor Unzueta, Faustino Bengoa eta Justo Jauregi- Faustino Bengoa Zilaurren izendatu zuten alkategai, harik eta hilaren 19an izango zen osoko bilkura burutu arte.

Apirilaren 19an, beraz, EAJko bost zinegotziez gain, Martin Beitia, Alberto Unda, Valentin Lasaga, Felix Areitio eta Juan Arriolabengoa ere agertu ziren udal aretora. Martin Beitia, hauteskundeetan botorik gehien eskuratu zituenari egokitu zitzaion bilera hartako hasierako lehendakaritza. Eta besterik gabe, ezkutuko bozketa egin ondoren, zinegotzi guztien botoak jaso zituen Faustino Bengoak. Hamarretatik, hamar. Horri alkategaiarenganako konfidantza edukitzea esaten zaio, bai jauna!

Simon Landa idazkariak fede eman zuen, aurrerantzean Aramaioko alkatea Bengoa izango zenaz. Lehen alkateordea, berriz, Eusebio Madina Ibabe hautatu zuten eta bigarrena Justo Jauregi Uribarren. Zinegotzi sindiko edo ordezkari juridiko bezala Martin Beitia Ormaetxea ariko zen aurrerantzean, eta bere ordez Daniel Larrañaga Aristegi. Azkenik, gainerako bost zinegotzien artean eta bakoitzak jasotako botoen arabera, haien maila zehaztu zen, balizko ordezkapenei begira. Bilera hartan ere erabaki zen, udal batzaren bilerak igandeetan burutuko zirela, goizeko 9etan.

Alkatearen izendapenerako udal batzak erakutsitako adostasunak, dena den, ez zuen luze iraun. Apirilaren 26an, hain zuzen, EAJko zinegotziek idazki bat aurkeztu zuten, Udaletxeko balkoian Errepublikako banderarekin batera euskal ikurriña ere jartzea eskatuz. Eskabidea atzera bota zen, eta Errepublikakoa bakarrik edukitzea erabaki zen, “por unanimidad”.

“Unanimidad” hori ezin dut ulertu, bost zinegotzi sinbolo biak egotearen alde zeuden-eta. Deliberamendua akta liburura pasatzean, idazkariaren lapsus calami ote? Haren azpijokoa, agian? Batek daki! Edozein modutan, garbi dago banderetako gerrak ez dituela bere sustraiak oraingo alderdien arteko ezadostasunetan. Duela laurogei urte ere, auzi horretan ari ziren...

Margo lana: Aramaioko Udaletxea (Eguzki Erripa auzoa)