ARAMAIO. 1931. ZENBAIT ALBISTE EUSKARAZ

Hogeigarren mendeko lehen erdialdean Aramaiotik eguneko prentsara heltzen ziren albisteak ez ziren asko. Are gutxiago euskarazkoak. Gaurkoan azken horietako baten berri eman nahi dut. Apaltxoa da, xehea. Baina abertzaletasunaren hastapen haietan Aramaioko herrian ere idazle konprometituak sortzen ari zirela esan genezake. Bokazioa bazuten… Aukerak, ordea, gutxi. Beste inoiz ere komentatu dut izan zirela Euzko Gaztediren inguruko gazte batzuk, Aramaiotik euskarazko komunikazioari bultzada eman nahi izan ziotenak. “El Dia” egunkariak 1931ko maiatzaren 14ko kronikan Aramaioko albisteak ematen zituen euskarazko orrian, “Intxaur” batek sinatuta. 

"Mayatzeko lorak. Joan dan ostiralean asi ziran Mayatzeko lorak. Mariaren Alabak oso ederki, euskeraz, abestu dute. Mariaren irudia ere, soñeko berriaz da, inoiz baño dotoreago dago. 

Eriotz samingarria. Ostegun goizeko iruretan bere gogoa Jaungoikoaren eskuan eman zuen Jauregi´tar Timoteo jaun adiskide on-onak. G.B. Bere eriotzakin Aramayoko zugatzak ongilerik onena galdu dute. Millaka piñu asko bere eskuekin ipiñi dituz. Bere emazte ta senide guztiei atsekabe agur samiña. 

Erriko alkate jaunari. Urte asko onetan geixotetxea itxita egon da, eta au-dalata, oraindiño ile asko eztirala eskeko bat kizkilduta il zan. Eskekoen errukigarrien ezkero, ta agintari barriak erriko guztiai laguntzeko igo daben ezkero, ainbat eta ariñen geixotegi ori ondu ta zabaltzeko eskatzen deutzegu. Eta benetan lengo agintariak, ondu ta zabaltzeko gauza izan ezpadira, oraingoak gauza izango dirala uste degu. 

Eta bide batez. Agintari kementsu barri onei, gaur berriz agurra emoten deutzegu. Alanda guztiz, axeriei solorik solo jareinda ibiltzen ezteiziela itxi bear uste dogu. Orretarako, ba, eperdun txakurrak lez, zur egon! Bestelan… len beste izango da… Txakurrak izen barriak baña betiko kolarra. Eta orrek eztau ola izan bear: agintari barriak egitare barriak; au da, lengo okerrak zuzendu ta erabaki barriak artu. Eta dana Jaungoikopean eta euskel erri onean. 

Euskal izena. Loiti´tar Joane, Jauregi´tar Justoren emazteak, ume eder bat izan dau. Zorionak gurasoai, batez ere euzkel-izen zoragarri “Mari Itziar” ezarri diotelako.

 Joan etorriak. Egunokaz kanpotar asko ikusi dogu Aramayon: Jauregi´tar Migel jaun, Donostiko San Ignacioko abade jakintsua; Gabriel Aba Karmeldarra; Mundakan dagoan foral Bizente aramayoarra; Portugaldik betik-be idazten dauzkun P. Anjelo Jauregi bertako semea; emen orren maite dogun Peruko Felipe erdi paristarra; Ibarrola Aba; eta beste asko"

Diodan amaitzeko, kronikan apatutako udal talde berria 1931ko apirilaren 19an osatu zela eta alkatea Faustino Bengoa zela. Legez Aramaiori zegozkion hamar zinegotzietatik beste bederatziak, Martin Beitia, Alberto Unda, Felix Areitio, Daniel Larrañaga, Eusebio Madina, Meltxor Unzueta, Justo Jauregi, Balendin Lasaga eta Juan Arriolabengoa ziren.

Gaiarekin erlazionatutako beste idazki bat:

https://txemax3.blogspot.com/2019/10/aramaioko-albisteak-euskarazko-prentsan.html

 
Argazkia: JMVM

LASAITASUNIK EZA ARRASATEN. 1931

II Errepublikak, aldaketa politiko guztietan bezala, berrikuntza ugari ekarri zituen bizitza arruntera. Denak ez bide ziren onak, eta gerra zibilera arteko giro politikoak bazterrak nahastu zituen lehen  unetik. Arrasatetik ere sentitu zen fenomenoa eta gauzak ez ziren oso eroso jarri herritarren bizikidetzan. Horren testigantza da gaur islatu nahi dudana, agerbideetako erreferentziei toki emanez. Donostiako “El Dia” egunkariak, adibidez, lehen ere “Euzkadik” egin zuen moduan, 1931ko uztailaren 15ean Arrasatetik bidalitako eskutitz bat publikatu zuen, herrian bizi omen zen giroa erretratatuz. 

Arrasate, 1931an

“Nos dirigimos a usted en súplica de que haga sentir su autoridad en la debida forma de justicia en ésta, hasta hace poco, pacífica localidad, informándose por cuantos medios tenga a su alcance de lo que viene ocurriendo en ella, para imponer su sanción a cuantos se hayan hecho acreedores a ella y para retornar a este vecindario a su tranquilidad habitual.

Algunos elementos que se titulan izquierdistas parece que han tomado a Mondragón por campo propicio para sus experimentos pseudodemocráticos, entregándose a desmanes que dicen muy poco a favor de la democracia que quieren ser representantes. 

La exhibición de armas cortas de fuego y la expresión de amenazar a todos aquellos que lícitamente mantienen sus creencias y convicciones políticas, es cosa que está a la orden del día. La actitud provocativa de estos pretendidos demócratas tiene indignado a la mayor parte del vecindario. Apenas pasa día que las personas sensatas y amantes del orden y de la libertad no tengan que comentar alguna actitud provocativa e intolerable de tales izquierdistas, quienes parecen creer que la república se ha instaurado para su exclusivo beneficio y para que ellos puedan dar rienda suelta a sus bravatas. Se han producido ya algunos incidentes, que aunque no han tenido hasta el momento consecuencias graves, son un aviso de lo que puede llegar a ocurrir si no se pone coto a estas demasías y se enseña a estos elementos que las ideas son respetables aunque no coincidan con las de ellos. Nuestro propósito no es otro que el de avisar a las autoridades, y especialmente a su autoridad, del peligro que la conducta de estos elementos, muchos de ellos mozalbetes con unas cuantas ideas revueltas en la cabeza, está cerniendo sobre Mondragón con sus intemperancias. 

Euzko Gaztedia, el Cículo Tradicionalista y el Centro Católico pueden dar fe de estas actitudes, y con ellos la mayor parte del vecindario, que ve en ellas un peligro para su paz, pues se teme que la resignación de lo que padecen estas provocaciones llegue a su límite, ya que las autoridades locales no parecen hallar medios de acabar con esta situación, no obstante habésela señalado el peligro.

No pedimos otra cosa sino que vuelva el imperio de todos los derechos legítimos y se ponga coto a las peligrosas intemperencias y provocaciones, único medio de que retorne la tranquilidad imprescindible para que la vida del pueblo discurra normalmente entregada a su trabajo Yy su vida libre de toda coacción. Varios mondragoneses” 

Apirilaren 14ko hauteskundeetatik Errepublika  sortzean Arrasateko udalaren buruan  Eugenio Resusta errepublika zalea zegoen. Eskutitz ireki horren eraginak ez bide zuen giroa baretu eta egunkari berdinean irakur dezakegu uztailaren 22an, Arrasateko korrespontsalak bidlaitako kronikan: 

“Después de esta pública denuncia se han repetido nuevamente excesos intolerables sin que tengamos aún noticia cierta de que hayan sido denunciados o entregados a la autoridad correspondiente, quienes de esta manera tratan inconscientemente de provocar una seria alteración de orden” 

Eta kazetariak bere hitzak indartzearren adibide bat jartzen du: 

“La interminable fila de coches de turismo y autobuses que han desfilado por nuestra villa de regreso de Ezquioga todos estos días, han sido molestados con insultos e increpaciones del peor gusto a su paso por nuestras calles, siendo insuficientes los esfuerzos realizados por la guardia municipal, miqueletes y guardia civil para evitarlo” 

Ezaguna den moduan, 1931ko ekainaren 30ean Ezkioko Birjinaren agerpenetako fenomenoa hasi zen. Milaka lagun abiatu zen herrixka hartaraino Euskal Herri osotik eta asko Arrasatetik joan ziren, Ama Birjina ikusteko esperantzan. Arrasateko kaleetan bizi ari zen giroari buruz berriro dator korrespontsalak  uztailaren 31ko “El Dia”ren edizioan, eta honela irakurtzen da: 

“Aclarando. Así encabeza una hoja que el Juzgado de Mondragón ha editado y repartido profusamente, dando a conocer su intervención en el asunto de la detención y encarcelamiento de tres individuos que la semana pasada fueron denunciados a la autoridad de la misma, por escándalo, blasfemias, desobediencia y amenzas a la autoridad.  Respecto a este mismo asunto, en la sesión de anoche en el Ayuntamiento, quedó nombrada una comisión de concejales que informará sobre el tanto de culpa en que pudieran haber incurrido algunos funcionarios municipales por dejación de servicio esa misma noche del escándalo” 

Orain arteko “El Día” eta “Euzkadi” egunkarietako kronikak ekarri ditut –biak EAJren ingurukoak- baina egun haietan “La Voz de Guipúzcoa” errepublika zaleak ere Arrasateko istiluei tartetxo bat eskaini zien. Dakusagun zer zioen urte hartako uztailaren 22an, “Las luchas políticas” titulupean: 

“Con motivo de paso de automóviles a Ezquioga, el sábado último se registraron en esta villa algunos incidentes entre derechas e izquierdas, que precisaron la intervención de la Guardia civil. Por fortuna, la sola presencia de la fuerza pública bastó para que abortase el conflicto que se presentía, incubado por las inconveniencias extremistas de unos y otros.

Interesa y conviene para la tranquilidad del pueblo y bien de todos, el procurar no dejarse llevar de extremistas impenitentes, cuya única misión solo parece tender a provocar reacciones peligrosas. El respeto a la idea ajena ni puede consentirse que sea violado por quienes exclusivamente conviven con la intransigencia. Resulta doloroso y altamente perjudicial para el buen nombre de Mondragón, la grave frecuencia con que se vienen repitiendo hechos de esta naturaleza. Nuestra censura, si es que de censura puede calificarse este noble deseo de paz y concordia que exponemos, va dirigido directamente a esos exaltados que un día u otro, de no tomarse determinaciones radicales, terminarán con sus desgraciadas intervenciones, por originar un serio choque de consecuencias lamentables. Interesa, pues, lo repetimos, el velar que estas pasiones no se desborden. Como forzosamente tiene que ocurrir, si no ponemos todos en evitarlo la firmeza y voluntad que ya comienzan a reclamar estos primeros chispazos” 

Jose Diez korrespontsala

“La Voz de Guipúzcoa”ren idazkia “C” batek sinatzen zuen eta  horren atzean Jose Diez errepublika zalea zegoen.Noizean behin bere idazkiak Donostiako egunkari horretara bidaltzen zituen, korrespontsal gisa. Egun hartako kronika honela amaitzen zuen “C”k:

“Por su parte, la Alcaldía, de acuerdo con el gobernador, dictó el domingo un bando prohibiendo el estacionamiento de personas en las calles que sirven de paso a los vehículos, así como también el proferir gritos o hacer manifestaciones en uno u otro sentido. En el mismo se indica que los contraventores serán puestos a disposición de la primera autoridad civil de la provincia. Para nosotros, todo cuanto se haga sobre este asunto nos parece bien” 

Ikusten denez, tentsio politikoak muturretatik datoz, edozein tentsiorekin gertatzen den bezala. Historiak diozkunez, lehen tirabira haiek suntsipenera eraman zuen Arrasateko gizartea. Lehenik 1934ko urriaren iraultza izenekoaren bidez eta gero 1936ko hondamendia, eskuineko indarren eraginez.

190408

Argazkiak: JMVM 

KALE IZENEN ALDAKETA ERREPUBLIKAREKIN

Errepublikarekin batera, Arrasateko kale izendegian aldaketa eman zen. Erregimen politiko batetik bestera igarotzeak dakarren fenomenoa da.  Horrela, Alfontso XIII.aren Plaza  Errepublikakoa bilakatu zen, 1931ko apirilaren 18an, hots, udal batzak lehen bilera izan zuen egunean. Baina gaiarekin sartu aurretik, aurrekari batzuk azaldu nahi ditut, dena erlazionatuta dagoelakoan bainago. 

Gaizka Barandiaranen biografia-liburuan (1997) idatzi nuen, haren anaia Julio oso ezaguna egin zela Arrasaten, soldadutza denboran. Jakako errebolta deiturikoa 1930eko abenduan izan zen. Operazio hartan Galan eta Garcia Hernandez armadako kapitainak errepublikaren alde matxinatu ziren eta Julio bezala Jakako hainbat soldaduk parte hartu behar izan zuten altxamendu armatuan. Baziren arrasatear gehiago: Damaso Azkoaga, Bizente Etxebarria eta Luis Inda, besteak beste. Matxinada aurki amatatu zen eta bi kapitainak fusilatzen zituzten bitartean, soldaduak Afrikara bidali ziren, hango presondegi batera. Baina zenbait hilabete geroago errepublika aldarrikatzean, aske utzi zituzten eta arrasatearrak Arrasatera itzuli ziren, heroi bezala.

 

Julio Barandiaran

Sekulako euri jasa zen arren, apirilaren 25ean, larunbata, Azkoaga eta Barandiarani (1) ongi etorri egiteko herrikide ugari zegoen udaletxearen inguruetan. Txistularien soinuetara eta etxaferoen abisuarekin, plaza jendez bete zen, udalak egindako bando bati jarraiki. Eta balkoira atera behar izan zuten soldadu ohiek, herriari harrera eskertzeko, Barandiaranek Errepublikako bandera haizatzen zuen bitartean. Galan eta Garcia Hernandez euren kapitainen aldeko hitzak izan zituzten. Gero, Resusta alkateak errepublika defendatu zuten bi militar haien oroitzapenari eusteko premia azpimarratu zuen bere diskurtso txikian. 

Eta goian nioen moduan, aurreko horrekin zer ikusia dauka izendegian aldaketak egiteko planteamendua. Begira: apirilaren 27an udal osoko bilkuran Zarugalde kaleko bizilagun batzuek idatziz eskatu zioten udalari, kaleari aurrerantzean Fermin Galan izena ematea.

Eta proposamena aurrera atera zen, nahiz eta zinegotzien artean desberdintasunak eman ziren, noski.  Ikusi genuen, korporazio berriak izandako apirilaren 18ko lehen bilera hartan, hartutako erabakietako bat izan zela udal batzar areto nagusian Felix Arano eta Galan eta Garcia Hernandez kapitainen erretratuak jartzea. Eta hain zuzen, 27ko batzarrean abertzaleek zioten nahikoa zela harekin, kaleetako izenak aldatzen ibili gabe. Sozialista eta errepublika zaleek argudiatu zuten eskabidea herritik zetorrela eta herriarekiko konpromisoak eraman zituela udaletxera. Tradizionalistek, berriz, Zarugaldeko bizilagun haiek zenbat ziren jakin nahi izan zuten, herria ordezkatzen zuten ala ez argitzeko. Eztabaida luzea gertatu zen eta azkenik botoen bidez izenaren aldaketa eman zen. Zarugaldek, handik aurrera, Fermin Galan deitura izango zuen. 

Patrizio Osinaga zinegotzi eta etxegilea

Kale izenen dantzan sartuta, bilera hartan zentzu bereko beste bi proposamen geratu ziren mahai gainean. Lehena, alkatearena, Tren Geltokiko ibiltokiari aurrerantzean Patrizio Osinaga izena ematea planteatuz. Resusta alkateak argudiatzen zuen kale hartako etxe asko Osinagak eraiki zituela eta errekonozimendua merezi zuela. Eta egia zen Osinagari ezker hasi zela eraikitzen lur eremu hartan. Ziurrenik, tren geltokia artean irekitzeke zegoela kale hark Arrasateko garapenaren etorkizunean edukiko zuen garrantziaz jabetuta, Osinagak etxeak jasotzeari ekin zion. Eta beheko argazkian ikus daitekeenez, 1917rako lehena zeukan eraikita. Gero besteak etorriko ziren, gerra aurretik.

Patrizio Osinaga, etxegile izateaz gain, zinegotzia zen, EAJkoa, eta alkatearen proposameneko egunean ez zen bilerara joan ahal izan. Mahai gainean geratutako bigarrena, sozialistena zen, Ferrerias kaleari izena aldatu eta Pablo Iglesiasena ematea eskatuz.

Maiatzaren 4an ostera batzartu ziren zinegotziak eta Eugenio Resusta alkateak gogoratu zuen berak aurkeztu zuela Patrizio Osinagarena, kale hartan etxegileak burututako hainbat lanen ohorezko sari gisa. Baina alkateak gehitu zuen zinegotziak berak erregutu ziola proposamena erretiratzea. Eta hori egin zuen, udal taldearen izenean Osinagari eskerrak emanez. Horren ondoren, Antonio Pagoaga zinegotziak  eskatu zuen Tren Geltokiko ibiltokiari – egun Nafarroa Etorbidea- aurrerantzean Foruen Kalea deitzea. Planteamendua mahai gainean utzi zuten zinegotziek. 

Nafarroa Etorbidea, 1917an

Eta jarraian etorri zen sozialisten proposamena, Ferrerias kaleari Pablo Iglesias deitzekoa. Oraingo kasu honetan bilkuran erabili ziren iritziak zuzenean aldatuko ditut, irakurleak bere ondorioa atera dezan. Begira 

“El señor Uriarte (EAJ) dice que, respetando la moción del señor Gómez, los buenos propósitos que le animan y los merecimientos del apóstol del obrerismo español, Pablo Iglesias, no debe accederse a lo propuesto por razones de tradición. A este respecto hace una ligera descripción del comienzo de la industria en Mondragón, que en aquella calle precisamente tuvo su iniciación, con pequeñas herrerías o ferrerías, de donde proviene su actual denominación. 

El alcalde (Errepublika zalea) es del parecer del señor Uriarte, agregando que en el mismo sentido se le han acercado algunas personas, por lo que si el señor Gómez no tiene inconveniente en retirar su moción, propone, en cambio, que el nombre que se solicita se le dé al Arrabal de la Magdalena. 

El señor Gómez (sozialista) defiende su proposición diciendo que aparte de ser un deseo expreso y unánime de la Sociedad que representa, el mismo argumento empleado por el Sr. Uriarte para rechazarla, le sirve a él para mantenerla, ya que si, como dice, antiguamente se trabajaba de esa forma, con elementos insuficientes y jornada de trabajo de catorce y más horas, actualmente, gracias a la evolución social sufrida, han progresado las industrias, el obrero es considerado y disfruta de innumerables ventajas que antes no tenía, y todo o, si no, gran parte de esas aspiraciones de la clase obrera fue debido al sacrificio ejemplar de ese hombre que se llamó Pablo Iglesias. Por eso estima que a ninguna mejor que a esa calle le corresponde el nombre del “Abuelo” 

Iritzi kontrajarriak zirenez, sozialisten proposamena ez zen aurrera atera, zazpi boto kontra izan zituelako, abertzale eta tradizionalistena. Deigarria da Resusta alkatearen erabakia, aldaketaren alde eman baitzuen bere botoa, nahiz eta adierazi zuen Uriarterekin bat zegoela. Hurrengo bilerarako, mahai gainean geratu zen Resustaren eskabidea, hau da, Pablo Iglesias izena Magdalena Kaleari ipintzekoa.

Eta heldu zen bilera hura, maiatzaren 11koa, eta gai zerrenda luzea ireki zen, mahai gainean zintzilik geratutako gaiarekin. Honako hau gertatu zen: 

Eugenio Resusta alkatea

“En relación con la proposición de la presidencia referente al cambio de nombre del Arrabal de la Magdalena por el de Pablo Iglesias, se lee un escrito que presentan algunos vecinos de dicha calle como contraprestación a esos deseos. La Alcaldía lamenta que en la solicitud se hable de católicos en términos que parecen más bien un clamor contra un ataque a sus creencias, cosa que no estima justificada. Dice que su proposición fue hija de las mejores intenciones, ya que con ella solo quiso solucionar, o mejor dicho, dar satisfacción a un anhelo popular defendido por el concejal señor Gómez, anhelo que no pudo prosperar en su primitiva forma. El señor Gómez agradece esa delicadeza de la presidencia y por su parte no tiene inconveniente en que la propuesta se retire, como así se hace. A petición del señor Uriarte el señor Pagoaga retira también su proposición de que al Paseo de la estación se le denomine de los Fueros” 

Bilera hura amaitu aurretik, Uriarte zinegotziak erregutu zuen izenetako saltsa hura albo batera uztea eta udalak esku artean zituen gai garrantzitsuei heltzea, indarrak alperrik galdu gabe.  Eta horrela amaitu zen auzia? Ez, inondik ere, jaramonik egiten badiogu,  maiatzaren 22an La Voz de Guipúzcoa egunkarian, Arrasateko korrespontsalak idatzitakoari: 

“La Agrupación Socialista convoca a todos sus afiliados a la junta general extraordinaria, para el 22 del actual, a las ocho de la noche, en su domicilio social, Pablo Iglesias, 42 primero”
 
Baina zertan zihoan hura? Izen aldaketa onartu gabe zegoen arren sozialistek euren jarreran jarraitzen zuten, behintzat modu ez ofizialean. Bakarrik, ez ofizialean?...Ba, ez. Eta horretarako euren estrategia aurrera eraman zuten. Ekainaren 7an beste batzar bat izan zuen udal taldeak, baina hartara ez ziren abertzaleak agertu. Protesta egin nahi zuten, maiatzaren 27ko osoko bilkuran alkateak saioari amaiera eman ziolako euskal estatutuari buruzko puntua eztabaidatzen ari zenean. Orduan… Baina irakur dezagun zer gertatu zen ekainaren 7ko bilkuran: 

“Se lee un escrito avalado por más de 90 firmas de Ferrerías, solicitando se dé a dicha villa el nombre del apóstol del trabajo, Pablo Iglesias. Sobre este asunto se promueve un ligero debate, con la intervención del señor Echevarria, que presenta otro contrario a la petición, con gran número de firmas también. El señor Martinez de Ubago se extraña que se hayan podido recoger tantas firmas, para ir en contra de un hombre que sólo bien hizo en el mundo.

El señor Gómez defiende con calor la proposición primera, que dice que es del pueblo. Tras la discusión se aprueba con el voto en contra de los tradicionalistas”

Kondekozubi aurrean, Resusta alkatea hitz egiten ari

Beraz, onartuta izen aldaketa. A! Eta plaka berriak urte hartako, 1931ko, irailaren 13an, igandea, jarri ziren  Zarugalde eta Ferrerias kaleetan. Ondoko argazkian, Eugenio Resusta alkatea bertaratutakoei zuzentzen ari, Kondekozubi aurreko bidean. Bilboko Gazte Sozialisten karabana bat heldu zen Arrasatera, mila bat lagun, hogei autobusetan, Zarugaldeko ekitaldiari kolore ipini ziotenak.

Honaino heldu naiz, baina egon badago gehiago. Ez dut irakurlea nekatu nahi. Zer esan horrezaz guztiaz? Ba, betikoa; erabilpen edo interes publikoko ondasunei norbanakoen izen propioak jartzea arriskutsua gertatzen dela gehienetan. Eta ez dugu ikasten.

     (1)    Etxebarria eta Inda pare bat egun lehenago heldu ziren Arrasatera.

      Argazkiak: JMVM, Sainz Osinaga sendia, Carmelo Letona, Karmele Barandiaran