industria etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak
industria etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak

iraila 29, 2026

ARRASATEKO INDUSTRIA SUSPERTZE BIDEAN. 1942


Gaurko idazkiño honek BEHIN IZAN ZIREN nire blogean du jatorria. Hantxe publikatu nituen sasoi batean, Jesus Trincado eta Marcos Vitoria Arrasateko sozialisten arteko gerra ondoko gutundegiaren ale batzuk. Baina gaurko ekarpen hau, handik atera eta beste honetara ere ekartzea otu zait, azken finean Arrasateko historiaren unetxo bat ezin hobeto islatzen duela iruditu zait-eta.  
Jesus Trincado, erbestean
Marcos Vitoria, erbestean



Arrasateko Pedro Goitiak Toulousen erbesteratua zegoen Marcos Vitoriari igorritako eskutitzean, 1942ko gizarte-argazkitxo bat egiten dio. Askotan lerro gutxitan sekulako deskribapena egin daiteke, egoerari buruzko ideia zehatza egiteko. Eta Pedro Goitiak horixe lortu zuen gaurko eskutitz honen bitartez. Ez noa nire hitzekin luzatzera. Goitiarenak nahikoak ditugu, gerra osteko Arrasateko giroaz apur bat gehiago jakin dezagun.

Hori bai, diodan Osla SL, Arrasateko Pedro Goitia eta Ceferino Mendizabal bazkideek jarri zutela martxan, eta tailer mekanikoa zen. Bere bezeroen artean, Facundo Kortabarria, Pedro Murgoitio eta Damian Sagastizabal bazkideen Magdalena S.L  izenekoa zuten, urtzagintzako lantegia, Arrasateko egoitzarekin. Une batean, 1945 inguruan, bi enpresek bat egitea erabaki zuten, eta  Magdalena Osla S.L sortu zen.


Mondragón 2 de a Agosto de 1942
 
Apreciado amigo Marcos:
Van para seis años desde que nos vimos la última vez. Era en la provincia de Santander, cuando nos dirigíamos al frente. Durante este tiempo han pasado y visto tantas cosas que casi me atrevo a decir que he perdido la sensibilidad para todo aquello que antes lo consideraba valores inmutables, tales como la amistad, el prójimo etc. No quiere esto decir que me haya olvidado de vosotros y que tu amistad sea tan superficial que la distancia que nos separa la haya entibiado. ¡No! Al contrario. Entre todo, aquellos que creíamos amigos...¡qué pocos han resultado serlo! Bástame decirte que cuando estamos en tertulia la desconfianza es tan grande que hay que pedir permiso para hablar. Con todo esto comprenderás el vacío tan grande que a uno le rodea. 

Te supongo enterado del nuevo rumbo de nuestras actividades de trabajo. Ante el hecho de tener que estar trabajando fuera de casa –pues lo hacíamos en Escoriaza- teníamos que pensar algo y después de varias gestiones nos pusimos por nuestra cuenta a trabajar con un taller modestito, dos tornos mecánicos, una fresadora, taladros etc. Por ahora hacemos una maquinilla afiladora manipuladora sobre rodamiento de bolas, para una velocidad de 3500 a 4000 r.p.m, y para muelas de 150x25 a 200x25 mm. Además, otras cosillas de menor importancia como mirillas para las puertas con una lente cóncava de cristal para el exterior, muy práctica. En estos momentos tratamos de encauzar a otras actividades, pues dichos cristales no los podemos agenciar. Si hubieses visto por ahí alguna cosa útil que se pudiese fabricar con los elementos de que disponemos, acuérdate de estudiarlo, pues en muchas ocasiones nos acordamos de ti y de Trincado para las actividades que se podrían agarrar teniendo la especialidad que tenéis en el manejo de la pantómetra, para hacer troqueles. 

Estamos enterados de la mala suerte que has tenido con la pérdida de un ojo, pero siendo tu salud buena es un mal menor. 

¡Qué quieres que te diga de la vida de aquí! Está ya uno cansado de lamentaciones por las innumerables privaciones a que nos somete este estado de cosas. En todos, chiquillos y grandes, no hay más que una obsesión: la comida. Si quieres conseguir algo, multiplica por 10 los precios anteriores a la guerra, y no te faltará de nada. Pero si te atienes a los jornales vigentes no puedes llevar a la boca ni suficientes patatas. 

Aquí lo único que está floreciente es la industria y las grandes compañías, sean de lo que fueren. Me dicen –porque yo no he visto- que los Talleres de la Cerrajera han quedado después de las grandes reformas hechas en ellos algo formidable, luego de sustituir las transmisiones –todas- por motores acoplados a cada máquina; el piso, dice, no envidia a un salón de baile y hasta la columnas han sido pintadas de purpurina. La construcción ha tenido también gran actividad, pues los pabellones nuevos se han prolongado hasta enfrente del viejo Almacén y éste ha sido revisado e instalada en ella la Escuela de Aprendices, contándose entre los profesores de la misma Lasa, Marcaide, Ezcurra, Uriarte (gafas) y hermanos de San Viator, que son quienes tienen monopolizada la enseñanza en el pueblo, si bien no con tan buenos resultados como muchos creen, pues yo he podido comprobar con algún alumno. Las Escuelas Viteri, después de una vida precaria y del abandono de que han sido objeto, se han cerrado. 


A las Escuelas Profesionales se les está dando un gran impulso por el estado, así como a la marina mercante. Se me olvidaba decirte que ante la perspectiva de un buen rancho son muchos los jóvenes de 18 años que se alistan voluntarios al Cuerpo de Aviación. 

El aspecto general del pueblo sigue siendo el mismo, aparte la amplitud que van tomando “Elma” (casi duplicada) e “Industrias Asam” en franco aumento (léase millones) para Arrue y S. Martin Hnos. que son los nuevos ricos. 

Marcelino verá aumentada su familia este mes (existe una buena legislación en la materia que va orientada con buenos resultados) y yo sigo como antes, por ahora. Recuerdos a tu señora de nuestra parte y un cordial saludo de tu amigo,
Pedro Goitia.

Argazkiak: JMVM



maiatza 27, 2026

PRADERE ERLOJULARI ARRASATEARRA

 


Aritu izan naiz beste inoiz, Arrasateko industria-gizon baten gain. Frantses jatorriko Jose Pradere Uribesalgori nagokio, latoiarekin merkaratzen zuena, eta horrezaz gain erlojutako negozio bat zuena. Ezer gutxi dakigu arlo horretako Pradereren jardueraz, eta dakiguna Erromantizismoko Museo Nazionalari esker da, bertan baitago arrasatearraren eskuetatik igaro zen erloju bat.

Diodan, ezer baino lehen, Pradere ez zela fabrikatzaile, merkatari edo salerosle hutsa baizik. Eta badirudi erlojuak Frantziatik ekartzen zituela, behintzat daukagun adibideari erreparatuz gero. Adituek diotenez, Franche-Comté lurraldeko erloju fabrikatzaileak oso maila onekoak ziren eta Pradererenak handik ekarri ei ziren.

Euskal Herriko gizarte maila ahaltsuetan maiz ikus zitezkeen aparailuak ziren eta horregatik pentsa daiteke Jose Pradere inportatzaile izan zela. Iritsi zaiguna, beraz, “comtoise” 
zeritzan  estilokoa zen, aipatu lurralde hartan XVIII-XX mendeen artean ekoitzi zirenak. Aipatu Museoan gordetzen dena XIX. mendearen bigarren aldian datatzen dute gaian adituek. Pradereren negozioak erloju mota desberdinak hartuko zituela suposa daiteke, eta beraz beste itxuratakoak ere salduko zituen.

Hori bai, denei inportatzailearen izena ipintzen zitzaien, eta hortik Pradere abizenaren hedapena gustu oneko hiritarren artean. Bi metro eta hamahiru zentimetroko aparailua da eta intxaurezko zuraz dago eginda.

1898ko urriaren 13an hil zen Jose Pradere, baina negozioek aurrera segitu zuten semearekin. Horrela, 1914an “Euskal Arte eta Gipuzkoako industrien lurralde erakusketa” Eibarren antolatutara  joandako Arrasateko bi erakusleen arteko bat “Pradere y Compañia” izan zen “ fabricación de batería de cocina y cubiertos de mesa”. Diodan, halaber, beste erakuslea Leonardo Alberdi izan zela, “instalación de muelas de esmeril de primera calidad”

Pradere izan da Arrasateko industriaren historia hurbilean pisu espezifiko interesgarria izan zuen sendia. Gera bitez aurreko lerroak horren lekuko gisa.

PRADERE DULTZAINA EGILEA

https://txemax3.blogspot.com/2024/01/jose-pradere-arrasateko-dultzaina-egilea.html

 

apirila 30, 2025

ARMEN SALEROSKETA ARRASATEN

 


Gaurko ekarpentxo honetan Arrasateko industriaren historian armagintzak izandako garrantziaren lagintxo bat besterik ez dut zehaztuko. Valladoliden 1702an izenpetutako errege-agindu bat da, Arrasaten armak erosteko. Suposatzen dut, garaian egiten zen bezala, erregeak izango zituela gure herrian erret-negozioetan aritzen ziren pertsonak eta aginduaren mandatariak horietako batengana joko zuen, armen salerosketa burutzeko. Ez du alde horretako xehetasunik ematen, eta dokumentua jaartzen dut, bitxikeria bezala.

“En la ciudad de Valladolid a veinte y cuatro de septiembre de mil 
setecientos y dos años,  don Juan Manuel de Isla y Borja… Caballero del Orden de Santiago, del consejo de su Majestad en el Real de Castilla, presidente en esta su corte de cancillería; en conformidad de las ordenes de su majestad en el real consejo, en razón de la compañía de caballos con que esta ciudad sirve a su real majestad para la guerra de Andalucía contra los ingleses, para poderla conducir con toda provisión de armas de fuego; manda y mando se despache orden y provisión para que las justicias de las villas de Mondragón y Placencia entreguen y hagan entregar a la persona o personas de ... ciento veinticuatro pistolas y sesenta carabinas, de toda satisfacción pagando por ellas en dinero de contado lo que se ajustaren y concertaren…”

Dokumentua sinatzen duen Juan Manuel Isla Borja 1700-1704 bitartean izan zen Valladolideko Kantzileriako lehendakaria. Diodan, 1702ko abuztuan Cadizeko bataila izan zela, ingelesak eta holandarrak hiri hura setiatu baitzuten, hilabete batez. 

Argazkia: JMVM


azaroa 27, 2024

ZINKEKO MEATEGIAK ARRASATEN. MAREZELINO ALBERDI

 

Mines de Zinc de Mondragon
enpresaren bost akziotako titulua

Arrasateko meategien  historia zirriborrotsu samarrean zokoratua geratzen da – erabat ezabatua ez esatearren- zinkeko mehatzen errealitatea. Nahikotxo idatzi da burdin eta altzairuaz baina ezer gutxi dakigu zinken ustiaketei dagokienez. Ziurrenik, garrantzi larregirik izan ez zutelako. Baina, sorginak bezala,  baziren izan.

Gure gaztaroko esaera batek erreferentzia egiten zuen Malbeko meategiari buruz,  eta itxura denez zink zen bertako gaia. Oraingoan zinkeko beste meategi baten gaineko informazio zabalagoa dakart.  Arrasateko industria historia adreiluz adreilu joan da eraikitzen, osatzen, eta horren adibidea da gaurko aipamena. Diodan, informazioaren iturria Alberto Loiti adiskideak eskaini zidala, berari ere Oskar Gonzalez Uriartek ahalbidetu ondoren. Biei eskerrak.

“Mines de Zinc de Mondragón” dei genezake gaurko idazki hau, izan ere albistearen jatorria Arrasatetik urrun dago, Belgikan, hain zuzen. Estatu hartako hiriburuan sortu zen 1900eko abenduan izen horren elkarte anonimoa. Estatutuetan irakurtzen da, frantsesez itzulita:

“Lehen Artikulua. Honen bidez, sozietate anonimo bat eratzen da Mines de Zinc de Mondragón, elkarte anonimoa.

Art. 2. Egoitza Bruselan ezarrita dago, esamolde honek Bruselako metropoli-eremua barne hartzen du.

Art. 4. Elkartearen helburu nagusia aurrerantzean ekarpenen epigrafean aipatzen diren zink meategien ustiapena da. Gainontzeko meategi guztiak ustiatzeko gai izango da...

Art. 10. Xavier Verdu jaunak, izen-abizenak, elkarteari dagozkion eskubide guztiak ekartzen dizkio:

1.- San Jose bigarrena izeneko (1809) zink meategi bat, San Josepe Larrea izeneko tokian kokatua, Arrasateko hiriaren lurraldean, ehun eta hogei mila metro koadroko azalera duena, ipar, ekialde, hegoalde eta mendebaldean lur komunalak dituela muga.

2.- Beste zink meategi bat, San Jose hirugarrena izenekoa (1871. zk.), toki berean kokatua eta aurrekoaren edukiera bera duena, iparraldean lur libre bati eta aurreko jabetzari dagokio (1809. zk.) muga, hegoaldean, ekialdean eta mendebaldean lur libreetara eta, horrez gain, ekialdetik eta mendebaldetik aurreko jabetzara.

3.- Batera, meategiaren zoruan kokatutako materialak, ateratako mea izakinak eta orain arte egindako lan guztien onura.

Jabetza hauek Xavier Verdu jaunari dagozkio, 1900eko urtarrilaren 27an Marcelino Alberdi Izaguirre Arrasateko industrialari, hark bereganatu baitzituen, eta harenak ziren Espainiako Gobernuaren emakida 1899ko azaroaren 20an eta 11n lortuta.

Alberdiren izenean erregistratu ziren 1900ko urtarrilaren 9an, hurrenez hurren, Arrasateko 18. artxiboko 308. liburukiko 223. folioan, 798. zk. finka, lehen inskripzioa, eta Arrasateko 18. artxiboko 308. liburuko 218. folioan, 797. zk. , lehen inskripzioa, eta Verdu jaunaren izenean, folio, zenbaki eta liburuki berdinen azpian, 1900eko otsailaren 10eko ertzean dagoen inskripzioz.

Gaur egungo konpainia 1901eko urtarrilaren 1etik arituko da...”

Aurrekoa ikusita, suposatzekoa da “San Jose” lehen meategia ere izango zela.

Zein zen Marzelino Alberdi Izagirre? Arrasaten 1849ko apirilaren 26an jaiotako industriala genuen. Duela zenbait urte berari buruzko aipamena egin nuen, 1883ko albiste bati jarraiki:

“ En Mondragón existe un horno de cementación de acero, resto de antiquísima y universal industria de este pueblo, y que su ingenioso dueño D. Marcelino Alberdi, a fuerza de ensayos, ha conseguido preparar correaje para maquinaria que puede competir con el del extranjero, habiendo él mismo inventado una pasta de esmeril para pulimentar el hierro de que hasta ahora se proveían de Inglaterra los que lo necesitaban: objetos ambos que su autor se propuso presentar en la exposición regional de esa capital”

Donostiako erakusketaz ari da aipamena. Bi urte geroago Marzelino Alberdi Zaragozako 1885-86 Industria Erakusketara aurkeztu zen, bere produktuekin: esmeril-harriak. Eta lehen mailako domina lortu zuen. Bi urte geroago ere Bartzelonako Erakusketa Unibertsala izan zen. Hartara Arrasatetik Vergarajáuregui, Resusta y Cia  eta Marzelino Alberdi enpresak joan ziren. Aritu nintzen bere egunean sarrailei buruz. 

Gipuzkoako Aldundiak lagundu egin zien lurraldeko industrialei Bartzelonara joateko. Amaieran bi publikapen egin zituen erakusketaren laburpen gisa. Lehenean, A. Satrustegik idatzia, argazki eta enpresa bakoitzaren datuak ikusten dira. Bigarrenean, "Guipúzcoa en la Exposición Universal de Barcelona de 1.888", Nikolas Bustinduyk burutua,  irakurtzen da Alberdiren gain:

Alberdiren sei esmeril-harriak 
Bartzelonako stand konpartituan

“Instalación núm. 51. Don Marcelino Alberdi, de Mondragón, fabricante de muelas de esmeril, pulimento de hierro y toda clase de metales, como para afilar las sierras mecánicas, presenta seis de estas piedras, formando una sencilla instalación.

 Aunque dispone una instalación tan sencilla, esta fábrica es de mucha importancia en esta Provincia y principalmente en la región en que se halla. Está situada á un kilómetro del casco de población, en dirección á Vizcaya, y data de 1884, en cuyo año consiguió el fabricante, después de muchísimos ensayos, encontrar el producto químico con la preparación necesaria, llegando así á obtener estas muelas de esmeril, con todas las buenas condiciones que eran de desear para emancipar á la industria española, del extranjero, de donde hasta entonces se adquiría.

Verificados los primeros ensayos en las fábricas de cerrajería, de la misma villa y de Arechavaleta, dio tan buenos resultados, que atendiendo á ellos y á la economía de precios, fueron desde luego adoptados también en otras fábricas de Eibar, Bilbao, Santander, etc.; llegando así, no solo á sostener la nueva industria, sino á continuar su desarrollo. Estas muelas de esmeril, además de servir para el desgaste del hierro y demás metales, sirven igualmente para las fabricas de peines, siendo buena prueba de ello el gran uso que hace la fábrica del Sr. Artiz en Zumarraga”

Baina Alberdiren haritik tiratzen hasteko gorago ere joan daiteke, ondoko apunteari erreparatuz. Marzelino Alberdi lantegiaren gain dio 1894ko “La industria guipuzcoana en fin de siglo” liburuaren Nikolas Bustinduy egileak:

“Este industrial, dueño de una de las curtiderías más antiguas de la provincia, pues data del año 1759, trabaja por los procedimientos ordinarios, produciendo baquetas blancas para calzado y asillerados para guarniciones; movido el mecanismo necesario con una rueda hidráulica de 4 caballos de fuerza”

Itxura guztien arabera, larrugintzako lantegi hori Alberdik Smith-Welldon enpresari irlandarrei erosi zien, Arrasaten XVIII.aren hondarretatik martxan ari zena.

Ikusi dugu, beraz, Marzelino Alberdi Izagirre zenbait lantegitako kudeaketan. Larrugintza, esmeril-harriak, burdina leuntzeko esmeril-pasta, meategiak… Diodan, halaber, sasoi hartan Marzelino Alberdi datu emaile bezala agertzen dela “Anuario del Comercio, de la industria, de la magistratura y de la administración” (Bailly-Bailliere) zeritzanean. Gizon lanpetua, zalantzarik gabe.

Marzelino hil zenean Leonardo Alberdi Mondragón semeak jarraitu zuen esmeril-harrietako negozioarekin, eta 1914an Eibarko Industria Erakusketan ikusten dugu. Diodan, erakusketa horretan Arrasateko beste enpresa bat egon zela: Pradere y Compañía, sukaldeko eltze eta mahai-tresnekin.

Amaitu aurretik, beste datu txiki bat eman nahi dut. Herriko 1946ko San Juan jai egitarauan agertzen den iragarkia da ondokoa. Alberdi abizenak indarrean zirauen lehengo ildotik, "Aker" markarekin:


Egia esan, gaurko ekarpenaren tituluak aukera eman digu, arrasatear baten bitartez XIX. mendeko Arrasateko industriaren zenbait arlo ikusteko. Bagoaz mende horren industriaren mapa osatzen. Oraindik asko geratzen da.


GEHIAGO ARRASATEKO INDUSTRIARI BURUZ

https://txemax3.blogspot.com/2021/11/arrasateko-sarrailak-bartzelonan-1888an.html

https://txemax3.blogspot.com/2013/01/arrasateko-industria-1883an.html

Argazkiak: JMVM

martxoa 20, 2024

MONDRAGON IDAZMAKINA

 



Duela zenbait urte Arrasateko Roneo U.C-ren enpresaren produktu bati buruz aritu nintzen 1949arrasate nire blogean. Idazmakinak ziren 1934ko Roneoren katalogoan harri bitxi bezala publizitatzen zirenak eta arreta erakarri zidan produktu hark. Gutxi idatzi baita berataz, ezer gutxi geratu baita arrasatearron oroimenean salgai hari buruz. Gaira itzultzen naiz oraingoan, informazio apur bat gehiago aurkitu baitut, eta beti bezala Arrasateko historiarekiko zaletasuna duten guztiekin konpartitu nahi dut aurkikuntza.

Interneteko bide bihurrietatik nenbilen arratsalde batean ezusteko galanta eraman nuen, “Ama Cerrajera” nire liburuaren gaineko aipamen bat Ameriketako Estatu Batuetan aurkitu nuenean.  Guztiz harrituta geratu nintzen, aipamena idazmakina zaharren adiskideen elkartearen 2016ko aldizkarian baitzegoen. Egundoko aldizkari aberatsa gainera, eta hari jarraiki… topo egin nuen gaur aurkeztu nahi dudanarekin.

“The Mondragon Typewriter” titulupean, honela hasten zen aldizkariaren idazkia: “One day, I spotted an ad for a portable typewriter with eye-catching red and black paint. It looked just like one versión of the Remington Remie Scout, but it had a strange name: “Mondragon.” (1) 

Remington AEBetako rifle et idazmakinen ekoizlerik garrantzitsuenetakoa izan zen XIX.ean. 1927 Remington Rand sortu zen, eta, besteak beste, idazmakinez gain ordenagailuak ekoiztea izan zuen jomuga. UNIVAC eta Unisys marken bitartez ezaguna da egun munduko merkatuan.

Aldizkariaren artikuluak, jarraian, Mondragon zer zen eta non zegoen azaltzen du, modu luzexkaz, eta baita Unión Cerrajera eta Roneoren gaineko informazio zabala eskaini ere.

Fransu Marin artikuluaren egileak 1932-36 aldira mugatzen du Roneo-Remington enpresen arteko akordioa. Eta, goian aipatutako nire artikuluan ere nioen moduan, ez dirudi Roneok hasiera batean behintzat produktua industrializatzeko asmo izan zuenik. Berriz, Remington markaren espainiar estatuko eragile bakarra bilakatu zen Roneo, hitzarmen haren bidez. Horrela ondorioztatzen da, 1936ko iragarki batetik.

Remingtonen exklusibitatea duela dio iragarkiak

Artikuluaren egileak, dena den, jarraian jauzi bat egiten du, ez dakit zertan oinarritua, eta dio:

 “Pentsa genezake Mondragon makina UCEM eta Remingtonen arteko akordioaren aurrekaria izan zitekeela, gerora Remington markako idazmakinen  fabrikazio-tailer bat instalatzeko. Hala ere, akordio hau ez zen praktikan jarriko,  1934ko urriaren 5eko iraultzarengatik.  Marcelino Oreja eta Dagoberto Resustaren heriotzeekin eten egiten da aurreratua zegoen fabrikaziorako proiektua”

Roneo eta Resustaren erailketek errotik erauzi al zuten idazmakinen egitasmoa? Batek daki! Gauza ziur bakarra da Mondragon markako idazmakinek “Made in USA” labela zeramatela atzealdean.

Roneo eta UCEMen gaineko deskribapenaren ostean, artikulu egileak idazmakinaren deskribapenari eskaintzen zion tartea. Egia esan, datuen zorroztasunari Fransu Marinek bere uztako elukubrazioekin segitu zuen. Dakusagun:


“Mondragon makinaren kolore gorri eta beltzaren konbinazioa Remie Scout-eko beste modelo batzuetan ere agertzen da. UCEMek eta Roneok bi kolore horiek-sartu zituzten euren marka irudian. Kasualitate hutsa?”

Diodan, argitze aldera, kasualitatea izan zela, UCEMek gorri eta beltza koloreak bere markan askoz geroago sartu baitzituen. Horren harira, Mondragon makinaren diseinuak, kolore gorri eta beltzean aurkeztua, oso aurrerakoia zela iruditzen zait, garai hartako ohiko diseinuekin alderatuta. Eta esan behar dut, aldizkari amerikar berdinaren beste zenbaki batean agertzen den Mondragon makina baten koloreari “red Mondragon” esaten diotela. Esan liteke okertzeko beldur handirik gabe, Roneok gorri hori eskatu zuela exklusibitatean bere produkturako. Diseinu ausart eta modernoa, zalantzarik gabe, ene gusturako, noski.

Mondragon izeneko lehen idazmakinak 1932koak direla adierazten da artikuluan eta teklatuari dagokionez, aldakorrak ziren. Izan ere, espainiar teklatu daukatenak ezagutzen dira, baina baita alemaniarrekoak ere. Zer dela eta bi teklatuak?


Badirudi Remington-Roneo hitzarmenak espainiar merkatua ez ezik Europa – edo behintzat Alemania- ere hartzen zuela bere helburuan. Eta baieztapen horren oinarria dago, hain zuzen, Mondragon markako makinak Berlingo saltoki batzuetan ere agertu zirelako.

“Mondragon” marka, beraz, nazioarteko testuinguruan ezaguna izatea ez da gaur egungoa. Lehenago, altzairua izan zen eta gero idazmakinak.


(1) Egun batean, pintura gorri eta beltz deigarria zuen idazmakina eramangarri baten iragarki bat ikusi nuen. Remington Remie Scout-en bertsio baten antza zuen, baina izen arraroa zuen: “Mondragon”

 Argazkiak: aldizkaria, JMVM

urtarrila 24, 2024

UNION CERRAJERAREN YALE GILTZA. MODERNITATEAREN GILTZA

 

1888an Bartzelonan

Duela zenbait urte idatzi nuen XIX. mendearen amaieran herriko industria iraultzarako atartean zegoela Arrasate.  Industriak aurrera egiten zuen heinean herriko produktuak kanpora ateratzeko premia begi bistakoa zen, industria egonkortuko bazen. Kanpo erakusketak ziren, gaur bezala, sistemarik egokienetakoa, nahiz eta garaian ez ziren oso ugariak. Baina erakustoki publiko eta ireki batean produktuak modu masiboan aurkez zitezkeen. Oihal ona kutxan saltzen dela dioen atsotitzak ez du balio lehia denean.

Vergarajauregui, Resusta y Cia 1869an osatu zenerako sarrailagintzako sektorean bazebiltzan beste fabrikatzaile batzuk , gehien bat tokiko merkatuetara heltzen zirenak. Eta ez zegoen beste biderik, merkatal politikan inbertitzea baino. Horregatik katalogo txukun, erakusgailu apropos eta erakusketetan intziditu zuen enpresak. Horren adibidea da, 1888ko Bartzelonako erakusketan arrakasta handia izan zutela Arrasateko sarrailek.

Gero Unión Cerrajera S.A sortu zen 1906an, eta enpresa berriak politika komertziala areagotu egin zuen, bere merkatua estatutik haratago eraman baitzuen, Europa, Afrika eta Ameriketaraino.

Nik beti erlazionatu dut XX. mendearen Arrasateko modernitatearen esnatzea Unión Cerrajeraren produktu batekin: YALE giltza. Mendetako ohiko giltza – burdin forjatukoa- Estatu Batuetan Yale etxearen profil zerratuko giltzak ordezkatu zuen. Inbentoa UCEMek eskuratu zuen bere produktuetan aplikatzeko eta 1915-36 bitartean estatuko fabrikatzaile bakarra izan zen. Unión Cerrajeraren gaineko historia bat idatzi zuen Iñigo Agirrek bere lanean zioen moduan, enpresak Zaldibarreko instalazioetan pabiloi berezi bat prestatu zuen bere teknikoentzat, begi luze eta espioietatik babestuta egon zitezen.

1929an Sevillan
Eta modernitatea diot, giza talde espezializatu  hartan  konbinazio numerikoen gaineko ezagutza baitzen. Ez da harrigarria, kontuan izanda tekniko haietako batzuk Viteri Fundazioko ikasle ohiak zirela, Felix Aranorekin zenbakien magia ikasi zutenetakoak.

Eta enpresa moderna hartan burututako merkatal estrategiari dagokionez, ondo dago gogoratzea 1929-30ko Sevillako Exposición Ibero-Americana ospakizunean parte hartu zela, beste euskal enpresa batzuekin batera.

Behean Sevillako Erakusketara UCEMek eramandako YALE giltzaren erakusgailua, orduko eta gaurko argazkietan.




Huraxe zen izar produktua, sarrailgintza sektoreko produzkioa bestelakotu zuena.

Yale zeritzan giltzak irauli egin zuen merkatua eta bonbilloen ekoizpenean lan egiten zuten Gregorio Aiala eta Teodoro Etxebarria teknikoek erdi ezkutuan aritu behar zuten, fabrikazio metodoa inork kopia ez zezan.


Aipa dezadan, halaber, Sevillako topaketa erraldoi hartara, Arrasaterekin erabat lotuta zegoen beste enpresa bat agertu zela, nahiz eta instalazioak Errenterian zituen. “Gregorio Echevarria y Compañía S.en C” zen, “Euzkaria” izenarekin ezagutua. Osagai elektroteknikoak ekoizten zituen eta bere ugazabak Arrasateko Elmako Gregorio Etxebarria Zubia, Daniel Arkauz Leibar eta Pantaleon Leibar Egidazu ziren.

Garbi dago, Arrasateko industria beste aro berri batera igaro zela XX. mendearen hasieran eta horixe izan zen geroko garapenaren motorea.

Argazkiak: JMVM