Luis Armengou etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak
Luis Armengou etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak

azaroa 02, 2022

LUIS ARMENGOU PRUNES, MARRAZKI IRAKASLE ETA ARTISTA

 

Armengou Marro sendia, Arrasaten, 1912

Amalia eta Pilar Armengouri, Sevillan bizi diren Luisen biloba eta Paco Armengou “Mondragón”en alabak, haien anaia Luis arrasatearra ere gogoan dudala.

Luis Armengou Prunes Arrasateko pertsonaia esanguratsua izan zen XX.mendearen lehen bi hamarkadatan. Viteri Eskoletako Marrazki, Pintura eta Frantseseko irakasle bezala ihardun zuen Felix Aranoren ondoan. Marrazki teknikoaz gain, Armengoouk pintura artistikoaren oinarrizko kontzeptuetan trebatu zuen arrasatear asko. 

Luis Armengou Kataluniako Berga herrian jaio zen, 1873an, eta Arrasatera 1902an heldu zen. Hogei urtez eman zituen klaseak eta aldi berean bere dohainak erakutsi zituen pintore bezala, bere ekoizpenaren emaitza gaur egun ere disfruta dezakegularik. Erretratoak eta paisaiak izan ziren gehien jorratutakoak, bodegoiren bat edo besterekin.

Barbastroko Dolores Marrorekin zegoen ezkonduta eta Arrasaten hiru seme izan zituzten: Jose Mari, Frantzisko - Pako Armengou "Mondragón" bezala ezagutua-  eta Antonio. Argazkian sendi osoa agertzen da. Maalako Errebalaren 12. zenbakian  bizi ziren. Alberto Loiti adiskidearen datu bati esker dakit Luisek argazkilaritza ere lantzen zuela eta denda bat izan zutela Viiteri Etorbideko 1. zenbakian. Aitak zaletasun artistikoa transmititu zien semeei eta Antoniok irabazi zuen aitaren kargua, azken honen heriotzan. 

Arrasaten zendu zen Luis Armengou, 49 urterekin, 1922ko abuztuaren 7an, gaixoaldi luze baten ondorioz. Viteri Eskolaren aurreneko giza galera garrantzitsua izan zen, hogei urteren buruan irakaslearen hazia lehen fruituak ematen hasi baitzen, gerora Arrasaten bere uzta artistiko eta industriala utziko zuena. Sentitua izan zen Arrasaten  irakaslearen desagerpena, prentsak jaso zuenez: 

“El católico vecindario de Mondragón tributó el martes al finado maestro una muestra de su consideración y piedad de duelo y sentimiento a su memoria, modesto y caritativo, que a la edad de 49 años ha fallecido, después de una larga temporada en que una cruel enfermedad le tenía imposibilitado para su difícil cargo. Hoy, el pueblo de Mondragón, por este triste motivo pierde un hombre que con su sabiduría ha enseñado a todos o casi todos el arte del dibujo que hoy está arraigado en Mondragón” 

Eliza bete egin zen eta kanposantu bitarteko kaleak jendez lepo zeuden. Esan daiteke – zazpi urteko diferentzia zeuden- Felix Aranoren heriotzako egunean herrian izandako giza pilaketaren aurrekaria zela (1). Arrasatearrek bi maisu haiek estimu handian izan zituzten eta euren hileta zeremoniak horren testigantza bezala geratu ziren. Kronikak segitzen zuen:

“Las cintas del féretro eran llevadas por los señores don Julio Aguirrebeitia, don Ildefonso Herrador, don Daniel Arcauz y don Gregorio Echevarria (2) El coro reforzado con valiosos elementos ha interpretado la hermosa misa de Requiem de Perosi. No hace falta decir, tratándose de la dirección de nuestro veterano y competente organista señor Balerdi (3), que la composición musical ha obtenido un ruidoso éxito. Durante el funeral se ha observado una seriedad imponente, pues todos los allí presentes oraban piadosamente por el eterno descanso del alma del señor Armengou. Nuestra condolencia a los allegados del extinto, y que el cielo haya concedido al alma del finado la gloria inmarcesible de los justos”

Zenbait lerro izan dira, Viteri Fundazioko irakasle lanetan, XX. mendeko Arrasateri zentzua emango zion giza belaunaldi oso bat hezi zuen gizona gogoratu eta ohoratzeko.

Luis Armengouren Arrasateko margo lan batzuk:

Popillo baserria (1909)

Bizente Goikoetxea (Aramaioko Udala. 1916)

Jose Maria Resusta (Unión Cerrajera. 1912)

 ======..=====

LUIS ARMENGOU PRUNES, PROFESOR DE DIBUJO Y ARTISTA

A las nietas de Luis e hijas de Paco Armengou “Mondragón” Amalia y Pilar Armengou, quines viven en Sevilla,  con un recuerdo para su hermano Luis – también mondragonés.

La familia Armengou Marro, al completo

Luis Armengou Prunes fue una figura significativa de Mondragón durante las dos primeras décadas del siglo XX. Ocupó el cargo de profesor de Dibujo, Pintura y Francés en las Escuelas Viteri, junto a Felix Arano. Además del dibujo técnico Armengou enseñaba los conceptos básicos de pintura artística.  

Luis Armengou había nacido en la localidad catalana de Berga en 1873 y llegó a Mondragón en 1902. Enseñó durante veinte años y al mismo tiempo mostró su talento como pintor, dejándonos muestras de su producción en cuadros que aún hoy podemos disfrutar. El retrato y los paisajes fueron su fuerte, si bien también plasmó algún que otro bodegón.

Casó con Dolores Marro, natural de Barbastro y el matrimonio tuvo tres hijos, los tres naturales de Mondragón: José Mari, Francisco - conocido como Paco Armengou "Mondragón"- y Antonio. La foto nos muestra a la familia al completo. Vivían en el número 12 de la calle Magdalena. Gracias a un dato aportado por el amigo Aberto Loiti sabemos que Luis tuvo así mismo un estudio de fotografía en el número 1 de la Avenida Viteri. El padre  transmitió su pasión artística a los hijos, tal es así que Antonio ganó en propiedad la plaza dejada libre por su padre, a la muerte de éste.

Luis Armengou falleció en Mondragón el 7 de agosto de 1922, a los 49 años de edad, tras una larga enfermedad. Se trataba de la primera pérdida humana significativa de la Escuela Viteri. Habían sido veinte años de trabajo docente, y la semilla sembrada por el profesor había comenzado a dar sus frutos, que al tiempo llegarían a representar una brillante realidad artística e industrial en Mondragón. La desaparición del profesor fue recogida por la prensa:

“ El católico vecindario de Mondragón tributó el martes al finado maestro una muestra de su consideración y piedad de duelo y sentimiento a su memoria, modesto y caritativo, que a la edad de 49 años ha fallecido, después de una larga temporada en que una cruel enfermedad le tenía imposibilitado para su difícil cargo. Hoy, el pueblo de Mondragón, por este triste motivo pierde un hombre que con su sabiduría ha enseñado a todos o casi todos el arte del dibujo que hoy está arraigado en Mondragón”

La iglesia se llenó  y las calles hasta el cementerio se encontraban a rebosar de personas que querían dar el último adiós al profesor. Se puede decir - hubo una diferencia de siete años - que resultó el precedente del gentío reunido en Mondragón  el día de los funerales de Félix Arano (1). Los mondragoneses tenían en alta estima a los dos citados maestros y sus ceremonias fúnebres fueron testimonio de ello. La crónica periodística continuaba:

“Las cintas del féretro eran llevadas por los señores don Julio Aguirrebeitia, don Ildefonso Herrador, don Daniel Arcauz eta don Gregorio Echevarria (2)  El coro reforzado con valiosos elementos ha interpretado la hermosa misa de Requiem de Perosi. No hace falta decir, tratándose de la dirección de nuestro veterano y competente organista señor Balerdi (3) que la composición musical ha obtenido un ruidoso éxito. Durante el funeral se ha observado una seriedad imponente, pues todos los allí presentes oraban piadosamente por el eterno descanso del alma del señor Armengou. Nuestra condolencia a los allegados del extinto, y que el cielo haya concedido al alma del finado la gloria inmarcesible de los justos”

Han sido unas pocas líneas, para recordar y honrar a un profesor y artista, que durante su labor docente en la Fundación Viteri forjó una generación que dio sentido al Mondragón del siglo XX.

 Arriba aparecen algunas obras que Luis Armengou realizó en Mondragón

Argazkiak: JMVM

(1) Arrasaten, urtetan, inon jende asko bildu zela adierazteko, esamolde bat erabiltzen zen: “Aranoren entierruan baino jente gehixau” /En Mondragón durante años, para expresar que en un acto se había reunido mucha gente se utilizaba la expresión: "Más gente que en el entierro de Arano"

(2) Lauak bere ikasle izandakoak /Los cuatro eran exalumnos

(3) Prudentzio Balerdi Urreta apaiza, organo jole titular bezala 1913tik zegoena/ El sacerdote Prudencio Balerdi Urreta, de organista titular desde 1913


PACO ARMENGOU "MONDRAGON" REAL MADRIDEKIN ARITU ZEN LEHEN ARRASATEARRA

https://txemax3.blogspot.com/2020/06/paco-armengou-mondragon-real-madridekin.html

otsaila 22, 2017

MARTINEZ DE UBAGO ARRASATEARRAK


Luis Armengouren margo lana
Umetan Luis Martinez de Ubago arrasatearra izan nuen haginlaria. Oraindik bizi-bizirik daukat nire gogoan bere itxaron gelako margo tragiko bat – “Asesinato en una taberna”- (Luis Armengou.1910) kontsultara sartu aurreko artegatasuna areagotzen zuena. Baina aitortu behar dut gehiago estimatzen nuela umeekiko Ubagoren sentsibilitatea – horrela esaten genion- Luis Garcia “Luisón”ena baino. Edozein modutan ez naiz idaztera jarri haurtzaroko Arrasateko haginlarien nolakotasunak azaltzeko, Martinez de Ubago abizenarekin zer ikusirik duen istorio bat adierazteko baino. 

Luis Martinez de Ubagoren etxean, 1940 inguru
Luis Martinez de Ubago Milikua Arrasaten jaio zen, 1904ko azaroaren 18an. Haginlari-kontsulta Nafarroa Etorbideko 1. zenbakian izan zuen lehenik – artean Paseo de la Estación genuen- eta geroago Erdiko Kalera igaro zen.Gerra piztu zenean, 1936an, Luis zinegotzia zen Arrasateko Udaletxean, errepublikazale bezala hautatua. Eta 1931-36 urteen bitarteko zenbait alditan alkate bezala ere aritu zen.(1)

Luisen aita ere Arrasateko medikua izan genuen: Alberto Martinez de Ubago Lizarraga,Iruñean 1874an munduratua eta Arrasaten 1945ean hil zena. Iturriotz kaleko 13. zenbakian zeukan kontsulta. Aita-semearen afiliazio politikoa errepublikaren aldekoa zen. Eta horrela agertu zuten euren burua 1936an Herri Frontearen sostengu ekonomikoan parte hartuz. Aitak 15 pezeta eman zituen eta semeak, berriz, 25. Alberto Martinez de Ubago XX Milikuarekin ezkondu zen, hain zuzen Arrasateko ostaturik entzutetsueneko jabearen alabarekin. Antero Milikua Oarberrietak Erdiko Kaleko 3an zeukan negozioa. Bestalde, XIX. amaieran eta XX. lehen urteetan udal zinegotzia izan zen. 

Baina Alberto ez zen izan Arrasatera mediku bezala sendiko lehena iritsia. Bere anaia bat, Eduardo Martinez de Ubago Lizarraga, lau urte zaharragoa, 1898an izendatu zuten herriko mediku titularra. Maria Candelaria Okendo arrasatearrarekin zegoen ezkonduta eta bikoteak seme bat izan zuen Arrasaten, Vicente. Sendiak 1900an Iruñera aldatu zuen bizitokia. Maria Candelariaren ahizpa bat, Maria Josefa, lehendik bizi zen Iruñean,eta horretaz aritu izan nintzen artikulu batean.

Eduardo, Arrasateko mediku izendatu baino lehen, Nafarroako Probintzia-Benefizentziako osagile titularra izan zen. Eta 1873an Iruñeko alkate errepublikazalea hautatu zuten.  Eusko Ikaskuntzaren 1920ko II Kongresuan txosten bat aurkeztu zuen Iruñeko langileriaren egoera txarra salatuz. Txosten hartan honela zioen bere amaieran: 

“Y si blancos, rojos y amarillos trabajamos con la alteza de miras y el amor y cariño que estas obras sociales necesitan, no lo dudéis que al fin conseguiremos que el santo ideal de la igualdad humana, por lo menos se vislumbre como un hecho de posible realidad en la Región Vasca, por devolverse aquí en forma equitativa y justa al miserable, en los momentos angustiosos de su vida, lo que al rico le sobra, pues sabiendo éste que en justicia no le pertenece, es indudable que el mismo hecho aliviará a los dos. Y si este caso, motivo de orgullo regional fuera patente, muchos hijos de aquí, que hasta ahora les tenía sin cuidado la Región, en donde quiera que estuviesen gritarían, lo que algunos sin tanto fundamento gritan hoy: ¡GORA EUZKADI!” 

Alderdi Errepublikazale Autonomoaren kidea zen eta 1936ko gerra piztean Iruñeko Kartzelako mediku izateari utzi behar izan zion. Iruñean hil zen 1939an. 

Vicente Martinez de Ubago Okendo
Azaldu dut Vicente Martinez de Ubago Okendo izan zela Eduardoren semea, Arrasaten 1898ko abuztuaren 30ean jaioa. Urtebete bat zuela sendiak Iruñera aldatu zuen egoitza. Iruñean batxilergoa ikasi zuen Vicentek, Municheko Unibertsitatean Filosofia, eta Iruñean irakasle-eskolako titulua lortu zuen. Eusko Ikaskuntzak beka bat eman zion 1921ean Dinamarkan kooperatibismoari buruzko ikerketa egiteko. Zuzenbidean lizentziatu zen 1927an eta bulego bat ireki zuen Iruñean. 

Oso gazte zela hasi zen idazten Iruñeko kazetetan. Ideologia sozialistakoa genuen eta oso kritikoa azaldu zen bere artikuluetan Nafarroako kazikismoarekiko. Sozialista izateak ez zion euskal abertzaleekin hurbil egotea eragozten eta “La Voz de Navarra” eta “Vida Vasca” agerkarietan idatzi zuen, Arturo Campion, Manuel Irujo, Estanislao Aranzadi eta gisa horretako pertsonaia publikoekin batera. Baita “Vida Navarra” aldizkarian ere (1933) irakur dezakegu bere lan interesgarri bat. 

“Pamplona se divierte” titulatu zuen 1930eko “Vida Vasca”ren artikulu batean honela zioen sozialista arrasatearrak, Iruñeko udalak sanferminetan euskal kulturari toki gutxi eskaintzen ziola salatuz: 

“Oh! encanto del recogimiento en un cuarto de estudio, de la sensación de una melodía vasca, de la alegría de un niño o de un anciano en un momento de expansión tranquila y sana! ¿No podréis inspirar a quienes organizan nuestras fiestas un número más en la lista de los que completan nuestros carteles anunciadores? Así lo espera este entusiasta admirador de los valores intelectuales y sentimentales de nuestro gran pueblo vasco” 

“La Voz de Navarra” egunkari abertzaleko erredaktorea izan zen 1930ean eta urte berean “La República” astekariaren zuzendari izendatu zuten. Bi urte geroago “La Voz de Guipúzcoa” egunkari errepublikazalearen korrespontsal izatera pasatu zen. Arrasateko Maria Mendizabal Kormenzanarekin ezkondu zen 1933an. 

Bere aita bezala, Alderdi Errepublikazale Autonomoan afiliatu zen 1931n, PSOEtik aldenduta. Euskal Estatutuaren kontra azaldu zen, Euskal Herrian eskuindarren sendotasuna ekarriko zuelakoan. EAJ-PNVren kontra azaldu zen bere artikuluetan baina, aitzitik, ANV sortu zenean zeharo alderdi haren alde jarri zen, ziurrenik bere anaia Manuel bertan afiliatu zelako. 

Fronte Popularrentzako botoa eskatu zuen eta gerra zibilaren hastapenetan errepublikar esparrura igaro zen Iruñetik. Atxilotu egin zuten eta heriotzara kondenatua, bere burua defendatu zuen epaiketan. Amnistiatuta, Gasteizera joan zen bizitzera. Eta 1951n,
Alberto Martinez de Ubago
Errepublika Dominikarrera emigratu zuten senar-emazteak, hain justu ANVko anaia Manuel bizi zenera. Santo Domingon hil zen, bertara ailegatu eta gutxira.


  (1) Luis Martinez de Ubago Milikuaren semea ere – Alberto Martinez de Ubago Ugarte- haginlaria izan zen Arrasaten. Sendiaren azken kidea izan genuen.

  Argazkiak: JMVM, Carmelo Letona