Jose Maria Resusta etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak
Jose Maria Resusta etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak

martxoa 19, 2025

SIMON PLAZAOLA SARRAILAGILEA. 1894



Sarritan irakurketa batek berezko helburura eraman beharrean beste nonbaiteko ibilbide desberdinetik zuzentzen zaitu eta horixe bera gertatu zait gaur, Miguel Madinabeitiaren idazki batetik abiatu naizenean.

Madinabeitiak 1894ko azaroaren 24an, Arrasatetik atera eta Gantzagako malda gainditu ondoren trena hartu zuen Legutioko tren geltokian jaitsi ondoren, Izuzkitza aldeko Erroiatxetako bazterretara heltzeko. Bertako burdin mehatzeak  bisitatzera gonbidatu zuten ugazabek eta amaitzean handik Gasteizera aldatu ziren denak, gaua ematera. Beraz, bi egunetako bidaia izan zen. Baina niri, artikulua polita dela aitortu ondoren, eta bigarren batekin jarraipena duela esanda, bukaeran ematen dituen datuek irabazi zidaten arreta eta aurki piztu zen nigan tarte hura beste datu batzuekin lotzeko ideia. Madinabeitiak honela amaitzen zuen Arrasatetik abenduaren 8an “La Voz de Guipúzcoa”-ra bidalitakoa: 

“Sabía yo que aquel día (25 de noviembre) era de ir al portazgo de Iñurrieta, a visitar a sus parientes, mi amigo D. Simón Plazaola, uno de los artistas mas inteligentes de la fábrica de cerrajería de este pueblo (Arrasateri dagokio) Y siguiendo la carretera nos dirigimos a dicho domicilio, donde, en efecto, le encontramos de sobre mesa. Compartimos con él y con otros varios alli reunidos, hasta poco antes de la hora de la llegada del tren, que es cuando subimos al alto…” 

Simon Plazaola eta J.M.Resustaren
 arteko hitzarmena
Arrasateko korrespontsal eta, halaber, historia zaleak aipatzen duen Iñurrieta baserria, Arabatik Gipuzkoan sartzean ezker aldean dagoen lehen baserria da. Eta bertan zegoen gara hartan “katea” ospetsuak, hau da bi lurraldeen arteko zerga-muga, hots merkantziak garraiatzeagatik ordaindu behar zen tokia. Jakina da, garai hartan trenak Gasteiztik Arlabaneko gainera heltzen zela eta handik gero zaldi-gurdiz egin behar zuten bidaiariek Leintz bailarako herrietara heltzeko. Madinabeitiak Legutioko geltokitik oinez egin zuen bidea Iñurrietaraino, Simon Plazaola ikustera. Eta gizakume horren izena izan zen niri arreta desbideratu zidana, izan ere Plazaola aspaldiko ezaguna nuen… nire paper zaharretan. 

Simon Plazaola, Gatzagan jaioa, Arrasatera aldatu zen bizitzera eta “Almacén de Cerrajería” zeritzanean hasi zen lanean 1864an, Jose Maria Resustarekin sinatutako hitzarmenaren araberako baldintzetan. Horren bitartez, akzioduna bilakatu zen negozioan. Plazaola eta Miguel Madinabeitia enpresa horretan izan ziren lankideak, Madinabeitia Udaletxera igaro aurretik..
Sarrailetako garapen teknikoak. 1864




























Plazaola oso gizon ezaguna izan zen XIX.mendearen bigarren aldean, bere ofizioan gailentzeaz gain gizarte entramatuan ongi sustraitua baitzegoen. Karlisten denboran, Arrasateko alkate izatera heldu zen 1874ko urrian. 

Diodan, bestalde, Simon Plazaola Iokin Zaitegi euskaltzalearen aitona izan zela, eta sarrailagileari buruz heldu zaizkidan datuak Iokinen paper zaharretan etorri ziren. Horiei esker, koaderno oso batean Simonen eskutik sarrailetako eskema eta garapen teknikoak ailegatu zitzaizkidan, “Almacén de Cerrajería”, “Vergarajuregui, Resusta y Cia” eta azkenik "Unión Cerrajera S.A" enpresetako ekoizpenetan aplikatuak. Nik ditudan apunte tekniko orijinal zaharrenak dira, Arrasateko industriaren historiari dagokionez.

Argazkiak: JMVM

otsaila 07, 2024

RESUSTARREN ETXEKO TRAGEDIA, 1887an


Higinio Resusta
Behin baino gehiagotan idatzi dut, Miguel Madinabeitia Arrasateko historialaria odol berokoa zela eta gutxi behar zuen bere idazkien bitartez bronka pizteko. Izan zirenen kasu batzu disgustu handiak ekarri ziotenak. Gai honetaz, 2012ko abenduaren 12an Arrasateko Kulturaten Madinabeitiari buruz eman nuen hitzaldian mintzatu nintzen. Eta orduan nioen bezala,  arrasatearrak bihotzezko minez sentitu zuena, 1887ko urriaren 12an idatzitakoa da  Madinabeitiak egun horretan egunkariko zuzendariari adierazi zion:

“Escribo a vuela pluma, a deshora de la noche y suplicándole perdone la falta de corrección...” 

El Noticiero Bilbaíno egunkariaren 4120. zenbakian, 1887ko urriaren 12ko datarekin Miguel Madinabeitia Arrasateko korrespontsalak bidalitako kronika beltza irakurtzen zen. 

“Un caso verdaderamente horroroso, que todavía tiene consternado al vecindario de esta villa, ocurrió ayer en Mondragón, a cosa de la una de la tarde. A esa hora fue teatro la casa número 5 del Arrabal de Abajo del suceso más horrible que puede concebir imaginación alguna. Doña Lorenza Uriarte, después de asesinar con un hacha en el desván a sus tiernos hijos Filomena, de seis años, e Isidoro de cuatro, se arrojó ella desde el tejado a la calle, pereciendo al poco rato. 

El marido de la sujeta, D. Higinio Resusta, que momentos antes había ido a la fábrica de Cerrajería después de acariciar a los tiernos niños, volvió rápidamente en vista de la carta que había recibido de su esposa (que en copia va a continuación) y tuvo el inmenso infortunio de desgarrar su corazón de padre al ver tendidos a sus dos hijos. 

Union Cerrajeraren bazkideak
No se concibe drama tan espantoso en una familia unida y cariñosa y de las más acomodadas del pueblo. El público está consternado, horrorizado y sin darse cuenta de lo acaecido. El juzgado municipal desde el momento de la perpetración del crímen, continuó sin levantar mano en la instrucción del sumario, y a las siete menos cuarto de la mañana de hoy se ha constituido en esta el juzgado de instrucción de Vergara. También ha llegado el fiscal de la audiencia de lo criminal de San Sebastián.  

He aquí la copia de la carta que la suicida envió a su marido a la fábrica, incluyéndole dentro del sobre una llave de cómoda:
 
Higinio Resusta
“Querido Higinio: Toda esta temporada no sé lo que pasa en mí, todo es un temblor y un miedo, y todo es no poder vivir. Dios Todopoderoso tenga misericordia del acto que voy a cometer;  de mis intereses o de lo que me pueda corresponder de mis padres: 4.000 reales en sufragio de mi alma, lo demás mitad para tí y la otra mitad partido entre mis hermanos. Adiós hasta la enternidad, Lorenza” 

Lorenza Uriarte Makazaga zen emakume  haren izena, Oñatin 1859an jaioa.  Eta 1880ko azaroaren 3an ezkondu zen Oñatin bertan Higinio Resusta Madinabeitiarekin. Lorenzaren aita, Francisco Uriarte Sarasketa,  Vergarajauregui, Resusta y Cia.ren akziodun boteretsua berriz, Vergarajauregui, Resusta y Cia enpresako zuzendari eta akziodun nagusia zen Jose Maria Resustaren seme eta Miguel Madinabeitiaren loba genuen. Magdalena kaleko 5. zenbakian bizi zen bikotea seme-alabarekin, hain justu gero Olatxoren harategia izan zen etxean.

Lorenza eta Higinio senar-emazteak hiru seme alaba izan zituzten:  aipatutako Filomena eta Isidoro, eta gazteena 1887ko maiatzaren 8an jaio eta hil berdinaren 20an zendua: Pastora. Izango al zen hirugarren umetxo horren heriotza Lorenzaren buru desbideratzearen arrazoia?  

Dena den, Lorenzak egundoko hoztasuna erakutsi zuen Higinio senarrari lantegira bidalitako idazkitxoan. Nahastea, egin zuen bezala, egitear zegoen sarraskiaren asmoa eta bere diruen banaketa.   

UCEMeko zuzendaritza eta agintariak Oñatin
Madinabeitiak Bilboko egunkarira igorritako informazioa zekarren egunkaria hiru egun geroago heldu zenean... herri osoak irakurri ahal izan zuen kronika hura. Eta Madinabeitiak bere sendi politikoaren mespretxua jasan zuen beste behin. Hala dio 15ean bertan idatzi zuen beste kronika mingots batean, bere burua desenkusatuz. Eta El Noticiario Bilbaínoko zuzendariak bere bizkarrera bota zuen:  

“… reconociendo que incurrimos en un error, fácil de explicarse teniendo en cuenta la precipitación con que se hacen los trabajos periodísticos, al no reparar en que una carta de nuestro estimado y discreto corresponsal de Mondragón, tuviese alguna parte de confidencial” 

Miguel Madinabeitia korrespontsalak idatzi zuen egunkariko zuzendariarentzat: 

“Si terrible fue para mí el suceso del día 10, porque además de mis sentimientos humanitarios me ligan estrechos lazos de parentesco con el infortunado padre de las víctimas, no ha sido menor la impresión que me ha causado ver hoy publicada en su apreciable diario, la carta que con carácter particular y en forma distinta de la ordinaria le escribí la noche del 12.

… El público dirá ahora (y en particular los parientes, que es por quienes más me aflijo) que he obrado con ligereza y que he quebrantado un sigilo, con el mero hecho de sacar a relucir nombres propios, que es lo que la prudencia aconsejaba evitar. Confieso a fuer de honrado que mi intención no era esta.  Ruego, por lo tanto, al público, y muy encarecidamente a las personas y familia que están sumidas hoy en el más profundo dolor, me perdonen mi involuntaria falta, que indudablemente ha venido a acibarar la situación mía, de antes harto penosa y que no se mitigará en mucho tiempo” 

Magdalena kaleko gertaera ilun eta ikaragarri hark disgustua adierazi zion Madinabeitiari. Baina jakin izan zuen barkamena eskatzen.

Argazkiak: JMVM








abendua 06, 2023

DAGOBERTO RESUSTA

Dagoberto Resusta Mujika
Dagobertoren biloba den eta Villa Amparon jaio zen Maria Luisa Martin-Moro Resusta lagunari, eskerronez, 

Ziurrenik bere izena ezagunagoa egingo litzaiguke karlista edo monarkikoa izan balitz. Baina errepublikazalea genuen eta, ene ustez, horrek nolabaiteko isiltasun-geruza ekarri zion heriotzaren ostean. Dagoberto Resusta Mujikari buruz ari naiz, belaunaldi berrientzat ezer gutxi adierazten duen arrasatearra.

Egia esan, ez dirudi “erresustarren” kabia toki aproposa zenik errepublikazalerik sorrarazteko, baina horrela gertatu zen Jose Maria Resusta Altuna enpresa kapitainaren hamahiru seme-alaben arteko gazteenarekin. 

 Dagoberto Resusta Mujika 1879ko martxoaren 9an jaio zen. Aita Jose Maria eta ama Bizenta Mujika ziren, biak arrasatearrak. Ezaguna den moduan, Unión Cerrajeraren sortzailea birritan ezkondu zen – lehen emaztea Petronila Madinabeitia Aristegi zen, hain zuzen Miguel Madinabeitia arrasatear polifazetikoaren arreba- eta harekin lau seme-alaba izan ondoren, emaztea hil eta 1859an bigarren aldiz ezkondu zen. Bizenta Mujikarekin beste bederatzi seme-alaba izan zituen, eta azkena Dagoberto Ponziano bataiatu zuten.

Unión Cerrajerari dagokionez, garrantzi eta zerikusirik handien izan zutenak, lehen emaztearekin sortutako Higinio (1857), eta bigarrenaren Fermin (1865) eta Dagoberto (1879) ditugu. Unión Cerrajera 1906an sortzean, Jose Maria Resustak eta seme-alabek kapitalaren %20 zuten. Aitaz gain,  1598 akziorekin, Juana Resusta Mujika 700rekin, Fermin, 33rekin eta Higinio 32rekin agertzen dira akzioen titular gisa. Dagoberto ez dago akziodunen zerrendan. Diodan, une hartako kapitala 6 milioi pezetakoa zela. Eta azpimarratzekoa da, aurki enpresaren factotum izango zen Toribio Agirre sortze une hartan %3ren jabea zela.

1913ko abuztuaren 10an enpresaren kapitala bikoiztu egin zen – sei milioitatik hamabira- eta Dagobertok esku zuzena hartu zuen erabakian. 1911an Jose Maria Resustak utzi zuen elkartearen lema eta lemari berria Toribio Agirre izendatu zen, ahalmen zabaleko zuzendari bezala. Une hartan Zayas Yohn zen presidentea eta Fermin Resusta idazkaria.

Dagobertok zuzendaritzako karguak izan zituen Unión Cerrajeran, Higinio eta Ferminek bezala. Azken biek 1906tik ihardun zuten administratzaile bezala, Toribio Agirrerekin batera. Dagoberto, berriz, enpresako diruzaina izan zen eta 1917an Administrazioko Batzordeak Toribio Agirre ordezkatzeko izendatu zuen, zuzendariak bere funtziotan Arrasatetik atera behar zuenerako. Bitxia da, erabaki hori hartu zenean Rikardo Azkoaga Resusta ere hautatu zutela betebehar berdinetarako. Concepción Resusta Madinabeitia zen Rikardoren ama, beraz Dagobertoren arrebaordea, eta alde horretatik Dagoberto Rikardoren osabaordea zen.  Biak protagonistak izango dira 1934ko urriaren 5ean.

Dagoberto eta Bizenta, ezkontza egunean


Dagoberto Resusta 1904ko otsailaren 13an ezkondu zen, eta honela iragartzen zuen garaiko prentsak: “Se anuncia para muy breve la boda en Mondragón del propietario de dicha villa señor Resusta con una distinguida señorita, hija del boticario de Mondragón” Emaztegaia Bizenta Hevia Azkoaga zen, Lukas Hevia Iturriotz kaleko botikarioaren alaba. Ezkontza agirian, Dagoberto "oficinista" bezala agertzen da. Bikoteak bost alaba izan zituen: Esperanza (1905) Isabel (1906) Natividad (1908) Luisa (1910) eta Amparo (1916). Euren egoitza Iturriotz kaleko 15 zenbakian jarri zuten. Etxe berri bat egiteko udal-lizentzia 1912 lortu ondoren, azken alabaren izena eman zion Dagobertok, handik aurrera euren bizitokia izango zenari: Villa Amparo.


Dagoberto-Bizentaren bost alabetatik lau. 
Txikia Amparo da.

Villa Amparo







Eta 1934ko urriaren 5ean Villa Amparotik atera zen Dagoberto heriotzerantz. Bertsioak idatzi dira, iraultzaileek Herriko Etxean (Magdalena kaleko Okendo etxean) zenbait preso zituztela Resusta bere kabuz hara agertu izanaren zergatiaz. Teoria barregarrienetik – alaba txikiarentzako esnea erosteko atera zela etxetik; Amparok ordurako 18 urte zituen- gehien hurbiltzen deneraino: Dagobertoren alaba nagusia Jose Maria Azurza tolosarrarekin zegoen ezkonduta, eta Iturriotz kalean bizi ziren. Azurza, tradizionalista bere ideologian, atxilotua zeukaten Herriko Etxean eta badirudi Dagoberto haren egoeraz galdetzera hurbildu zela. Aurre egin bide zien bertakoei eta beraren kontra ez zutela ezer adierazi ei zioten arren Dagobertok intsistitu zuen berarekin eraman behar zuela suhia. Orduan, Resusta ere sartu zuten detenituekin batera.

Aurki Oreja eta Rikardo Azkoagarekin batera Trinkete aldera atera eta tiroketatu zituzten. Dagoberto hilik gertatu zen unean. Orejak bizirik atera ahal izan zuten erreskatatzaileek baina bere etxean zendu zen.

Dagobertoren heriotze-agirian irakurtzen da:


“… domiciliado en la calle de Arrabal de Maala, nº 42 piso 1, de profesión rentista, y de estado casado con Doña Vicenta Hevia Azcoaga, habiendo dejado de su matrimonio cinco hijas llamadas Esperanza, Isabel, Natividad, Luisa y Amparo.

Falleció en la huerta de la Casa del Pueblo el día cinco del actual, sobre las catorce horas, a consecuencia de muerte violenta producida por arma de fuego, según resulta del informe de autopsia practicado al cadáver, y reconocimiento practicado, y su cadáver habrá de recibir sepultura en el cementerio de esta villa de Mondragón.

Esta inscripción se practica en virtud de diligencias sumariales practicadas por el Juzgado militar constituido al efecto en esta villa”

Bizenta Hevia Azkoaga, bost alabak eta bilobak, Villa Amparon

Hurrengo ekarpen batean Dagoberto Resustaren alde politikoa ikusiko dugu.


Argazkiak: Maria Luisa Martin-Moro Resusta, JMVM

VILLA AMPAROri BURUZ

otsaila 06, 2019

GREBA ARRASATEN 1890ean



VRyCiaren sortze-idazkia

Miguel Madinabeitia izaera odoltsukoarengatik izan ez balitz historiarako oihartzun gutxi utziko zuen 1890ean Arrasaten izan zen lan auziak. Udal idazkari, kazetari korrespontsal eta historiagilea izan genuen Vergarajauregui, Resusta y Cia  enpresaren baitan sortutako arazoaren berri eman zuena, eta beraren bitartez heldu naiz albistera, nahiz eta, aurretik adierazi behar dut, liskarra zehazki nola amaitu zen ez dakigun. Baina tira, demadan bederen auzi haren hari nagusia. Gainerakoa – batez ere grebetan gertatzen dena ikusita- samur asma daiteke. 

“El Noticiero Bilbaíno” egunkariak honako kronika hau argitaratu zion Madinabeitiari, 1890eko apirilaren 29an:

“Hoy (apirilak 27) hace ocho días que, después de cerrada, tuve que inutilizar la carta que dedicaba a las ocurrencias de este pueblo, porque me temía que ciertas apreciaciones en ella emitidas no me habían de dar gloria ni provecho. Ahora sucederá lo propio; y cuando la oportunidad ha pasado ya, hubiera sido lo más cómodo el callarme; pero como parte de la prensa regional ha llamado huelga a un hecho que en concepto mío no le cuadra tal nombre, es por lo que me aventuro a trazar estos renglones contra todo el lleno de mi voluntad. No he preguntado nada a nadie, y no sé más noticias que las tomadas al vuelo, siempre pronto a rectificar cualquiera inexactitudes que hubiese, pero lo ocurrido debe de ser lo siguiente” 

Ez dirudi informazio orokorreko kronika bat hasteko modu egokiena denik, baina Madinabeitiaren estiloa zein zen sarri aipatu dut eta aurreko paragrafoan Madinabeitia hutsa agertzen zaigu. Adierazi behar dut, bestalde, “El Noticiero Bilbaíno” egunkarian bertan, apirilaren 23an sinatu gabeko albiste txikitxo bat irakurtzen zela: “En Mondragón se han declarado en huelga los obreros de una fábrica, pidiendo la elección hecha por ellos de las diversas operaciones de fabricación” Baina segi dezagun Madinabeitiarekin, apirilaren 29koan:

“El día 16 de febrero último un grupo numeroso de obreros de la fábrica de cerrajería de los Sres. Bergarajáuregui, Resusta y Cia. de este pueblo, se dirigió a sus principales, pidiendo aumento de jornales o, más bien, puesto que la mayor parte trabajan a destajo, que se aumentara el 20% a la tarifa de precios de las piezas que elaboraban. El obrero de aquí es sufrido y dócil: sufrido porque soporta un trabajo penoso de 5 a 7 horas todo el año, y dócil porque su honradez no le permite imponerse a quien le da el pan en los 27 años que lleva de existencia la fábrica, en la que, a pesar de las vicisitudes que ocurren en el comercio, no se ha dado todavía el caso de despedir a trabajadores por falta de trabajo. Lo que hay es que hoy la vida es cara en todas partes y el problema no se resuelve sino mejorando la situación del obrero y encareciendo relativamente los productos de la fabricación” 

Baieztapen ausarta Madinabeitiak egiten duena, jakina. Lan neketsuari dagokionez, iruditzen zait, goizeko
5etatik arratsaldeko 7ak artekoa esan nahi zuela. Izan ere, Madinabeitiak oso ongi ezagutzen zuen Vergarajauregui, Resusta y Cia. berak – Udaletxera aldatu arte- enpresa horretan lan egin baitzuen administrazioan. Gainera, Madinabeitia eta Jose Maria Resusta enpresako burua koinatuak ziren. Hori bai, euren arteko sekulako istiluekin, baina azken finean koinatuak, Miguelen arreba Resustarekin baitzegoen ezkonduta. Goazen aurrera korrespontsalaren eskutik:


“Por fín, si no el 20% que pedían se les aumentó el 15, y todos continuaron pacíficamente trabajando. A los quince días, sin embargo, asomó su cabeza una sociación de resistencia titulada La Solidaridad, formada entre los obreros mismos; y sin meterme a discurrir si esto es bueno o malo, porque no lo entiendo, pero dueño de mis apreciaciones, diré que ninguna cosa, hasta ahora, me ha impresionado tan tristemente como semejante novedad, porque presagiaba que dentro de poco tiempo tendríamos algo. Y así fue, en efecto, pues el día 16 del actual, porque un obrero de los afiliados a dicha asociación se creyó postergado a causa de que dieran a otro las piezas que antes se daban a él, promovió un incidente que dio por resultado el que a nombre de los coligados se dirigiera a la gerencia una carta pidiendo que, como venía observándose hasta ahora, se continuara en lo sucesivo, dando a cada operario aquella clase de piezas o de fabricados a que estaban habituados por la práctica. 

El principal, en un momento de disgusto o de irreflexión, o sea porque no creyó que el incidente envolvía tanta importancia, de lo que indudablemente estará pesaroso, denegó la contestación, y entonces fue cuando 97 obreros, los más padres de familia, marcharon a Arechavaleta, donde los señores hijos de Echevarría tienen fábrica de la misma clase, habiendo sido bien recibidos y admitidos al trabajo.

No hay para qué dudar que este suceso ha ocasionado y está ocasionando grandes disgustos en las familias, y que redundará en detrimento de los intereses comunes del pueblo. Lástima es, por lo mismo, que las dos fábricas no se uinieran, porque sieno las primeras de su género en España, y que marchan en creciente desarrollo, tendrían vida próspera, con reconocida utilidad y bienestar de ambos pueblos” 

Jose Maria Resusta
Honaino Madinabeitiaren deskribapena, egun haietan Arrasaten bizi ari zen auziari buruz.  Zaila da ulertzea nola Arrasatetik Aretxabaletara joan ziren ia ehun langile eta denak hartu zituzten “Hijos de Echevarria y Cia” delakoan. Baina zerbait egosten ari zen bi enpresa haien artean, izan ere 1890eko azaroaren 9an bat egin zuten biek – Madinabeitiak eskatzen zuen moduan- eta Aretxabaletakoa demontatu egin zen produkzio osoa Arrasatera ekartzeko. Dena den, hori beste istorio bat da eta orain lot gatzaizkion apirileko lan auziari.
Madinabeitiaren kronikari VRyCia enpresa buruaren eskutitz batek segitu zion, “El Noticiero Bilbaíno”n maiatzaren 3an argitaratua. Egunkariak ez zuen idazkia berez  bere osotasunean argitara eman, laburpena baizik: 

“Con motivo de la carta en que nuestro apreciable corresponsal de Mondragón nos daba cuenta de la huelga ocurrida en aquella villa, se ha dirigido a nosotros la respetable sociedad Vergarajáuregui, Resusta y Cia, a la que pertenecían los obreros huelguistas, con objeto de que hagamos constar lo siguiente:

Que dicha Sociedad industrial no ha despedido jamás ni a un solo obrero; que pudo muy bien pasarse en sus talleres sin ninguno de los huelguistas, pero que prefirió acceder a sus pretensiones concediéndoles en sus tarifas un aumento del 15%, d elos 20 que solicitaron, manifestando los obreros qedar satisfechos. 

Después y cuando llegó el caso de estar colocada la sociedad ante la abdicación de su jerarquía, se atuvo a los resuelto por el jefe de talleres, que se había negado a acceder a la exigencia arbitraria de uno de los obreros, el cual sacaba un jornal de 20 y 21 reales. Entonces fue cuando los huelguistas volvieron a hacer causa común y abandonaron la fábrica, no sin que posteriormente se hayan presentado algunos al gerente del establecimiento en demanda de protección y trabajo, y otros hayan vuelto a la fábrica” 

Ikus daitekeenez, enpresaren zuzendariak –hots, Jose Maria Resusta, Madinabeitiaren koinatua-  eta Madinabeitiak gauza bera azaltzen zuten. Egunkariak amaitzen zuen adieraziz: “El programa de la empresa se puede resumir así: consideración y protección al obrero; dignidad en el principal; libertad de acción de ambos” 

Baina Arrasateko giroa ez zegoen hain garbi. Eta VR y Ciako langileek pentsatu zuten eurek ere parte hartu behar zutela kroniken bataila hartan eta idazki bat bidali zuten “El Noticiero Bilbaíno”ra. Egunkariak maiatzaren 8an publikatu zuen: 

“Suscrita por los obreros de la huelga de Mondragón recibimos ayer una extensa carta en la que los comunicantes comienzan por afirmar que nuestro apreciable corresponsal de aquella villa refirió “con la imparcialidad que le caracteriza la huelga obrera del 16 de febrero y lo ocurrido en el 16 de abril último” 

Egunkariak, ordea, ez zuen dena publikatu nahi izan, inoren ahotsgailua ez bilakatzeko. Nahikotzat ematen zituen Madinabeitiaren eta Jose Maria Resustaren idazkiak. Madinabeitiak, hala ere, eta albiste desberdin batekin bazebilen ere, aprobetxatu zuen aukera, estilo madinabeitiarra ostera agertzeko. Eta maiatzaren 11an, egunkariak publikatzen zuen Arrasateko Eskutitza sailean honako hau: 

“Respetando la actitud e que se ha colocado el digno periódico de Vd. respecto de la cuestión promovida por mi cata del 27 del pasado, que ninguna trascendencia hubiese tenido a no ingerirse en la cuestión cierta persona, hago el sacrificio de no volver sobre el tema, sin que esto signifique haber renunciado a escribir, pues no lo haré mientras Vd. me franquee las columnas de su apreciable y popular diario. 

Conste que yo nunca he tomado la pluma en la mano para mentir a sabiendas, ni con el deliberado
propósito de ofender a nadie, ni de faltar a cosas y personas. Dicho se está que la tal carta la puse contra mi voluntad, y añado ahora que lo hice impulsado por el amor propio herido, porque no siempre se está de humos para aguantar el que le digan a uno en sus barbas que escribe antiguallas y tonterías, y hace caso omiso de asuntos culminantes de actualidad” 

Bistan da Madinabeitia presioa sufritzen ari zela bere inguruan. Eta tiroak nondik zetozkion aurki ikusi zen, Jose Maria Resustak erresorte bat izan balu bezala egin baitzuen salto. Eta “El Diario de Bilbao” egunkarira beste idazki bat bidali zuen, maiatzaren 13an publikatu ziotena. Berean Resustak denuntzia egiten zuen, beraren ustez “El Noticiero Bilbaíno”k maiatzaren 11an emandako tratamendua okerra baitzen. Eta azken honek erantzuten zion, biharamunean,  honela: 

“Suscrito por D. José María Resusta, gerente de la sociedad Vergarajauregui, Resusta y Cía de Mondragón, apareció ayer en el Diario de Bilbao un comunicado, cuyo encabezamiento contiene alusiones a El Noticiero Bilbaíno, que debemos nosotros recoger. Dice el comunicante que la rectificación publicada por ENB en la gacetilla no podía satisfacerlo por su forma y menos por sus conceptos. Pues aquella rectificación, como nosotros probaremos si es necesario, estaba totama casi al pie de la letra del comunicado del Sr. Resusta, del cual extractamos las afirmaciones que más podían convenir a dicha sociedad.

Si el Sr. Resusta en su escrito se hubiese limitado a poner en claro los hechos sin meterse a ofender, como lo hacía, a nuestro apreciable corresponsal de Mondragón, incapaz de decir una cosa por otra, y menos de faltar a nadie, no hubiéramos tenido nosotros inconveniente en publicarlo; pero creyendo como creemos que para rectificar el contenido de una carta no es necesario insultar a nadie, nos negamos a acceder a la pretensión del Sr. Resusta, a quien privadamente nos dirigimos por el correo, diciéndole que nos parecía suficiente para el objeto la gacetilla publicada en este periódico. 

Por cierto que el Sr. Resusta no nos ha contestado todavía a la carta, y eso que ayer viene en El
Miguel Madinabeitia
Diario como asombrado de no haber obtenido contestación a otra que dice habernos dirigido. Después de todo, y como puede verse en el comunicado de los huelguistas que ayer publica El Norte, resulta que nuestro corresponsal de Mondragón estaba en lo cierto al escribir lo que escribió acerca de este asunto. Lo que hay es que el Sr. Resusta, incapaz por lo visto de comprender la noble actitud en que nosotros desde un principio nos hemos colocado, pues también nos negamos a publicar el escrito que nos dirigieron los operarios que abandonaron la fábrica, ha querido arremeter contra nuestro corresponsal y contra nosotros, sin más objeto, tal vez que el de lucirse con sus elucubraciones, y sin considerar que está desprovisto de razón. Cualquiera en su caso se hubiera dado por satisfecho con la gacetilla publicada en ENB, pero se conoce que la ira es mala consejera”
 

Esan bazuen esan zuen! Resustari iraina iruditu zitzaion aurrekoa eta ostera hartu zuen luma, El Diario de Bilbao eta El Noticiero Bilbaino-ra igorritakoa idazteko. Bigarrenak ez zion publikatu. EDB-k, ordea, bai, maiatzaren 17an. Eta hortik atera ditut zati batzuk: 

“ El corresponsal de su periódico en esta villa supone en su comunicado haber procedido yo como lo hice, en un momento de disgusto o irreflexión, y estar pesaroso de mi actitud ¿Y quién es el corresponsal para suponer tal cosa, ajena a la verdad y ofensiva a mi persona? ¿Ha de tener libertad de ofenderme y yo ni siquiera libertad de darle un consejo, que estimo provechoso, he de tener? Limitárase  a narrar, bien o mal, los sucesos, sin aludir a personas en sentido ofensivo.

No puedo decir qué puntos calzo en capacidad, pero sí que la tengo en grado suficiente para estimar como poco correcto el proceder de quien da lugar a la ofensa, y niega al ofendido la rectificación en igual forma; y en este modo de pensar han coincidido la inmensa mayoría de los suscritores de esta villa a su periódico, dándose de baja, como Vd. sabe , en su lista de suscrición, para hacerlo en otro periódico que ampare sus derechos, como procede en justicia” 

Jose Maria Resustak garbi uzten du auziaren ardatzari buruz – hau da, grebari buruz-  ez zegoela zuzentzerik; amorrua ematen ziona bere koinatuaren idaztankera zen, askotan esan dudan moduan estilo madinabeitiarra, hain zuzen.

Baina, idazki uholde horren erdian, langile batzuen eskubideak eta enpresaren jokaera zegoen. Eta gorago adierazi dudan bezala, nola uler daiteke 97 langile egun batetik bestera, Aretxabaletako “Hijos de Echevarria y Cia” enpresan sartzea? Agian, zehazkizun batzuk ezagutu beharko genituzke, “Ama Cerrajera”  liburuan idatzi nuenetik aterata: Agustin Mendizabal Biain, “Otxan” bezala ezagututako sendi industrialekoa, “Hijos de Echevarria y Cia”ko ugazaba zen. Enpresa horrek 30 langile inguru zituen 1890an. Oso ondo joan izan balitz ere, gai al zen enpresa atxabaltarra hiru bider gehiago langile hartzeko goiz batean? Nola uler daiteke, bestela, 1890eko azaroan VR y Cia. enpresak , “Hijos de Echevarria y Cia” absorbitzea eta Aretxabaletako instalakuntza guztiak desmuntatzea? Eta langileak? Zer gertatu zen haiekin? Egon al liteke erantzuna Jose Maria Resusta eta Agustin Mendizabalen arteko orduko harreman onetan?  Datu bat: Mendizabal izan zen absorbitze hartatik VRy Ciaren akziodunik inportanteenetakoa… Eta Union Cerrajera, 1906an sortu zenean, kapitalistarekin handiena, Resustaren gainetik. 

Ezagutzen ez dugun dokumentu idatzirik aurkitu ezean, sekula ez dugu ezagutuko greba haren ondoriozko Jose Maria Resustaren estrategia zein izan zen. Nolanahi ere, 1890koa, hiru urte geroago izango zuen beste greba baten ataria gertatu zen.

Argazkiak: JMVM