ARRASATEKO KRISTAU EUSKAL ESKOLAK. 1932

Jakina da, 1936ko gerraren aurretik Arrasaten ikastola bat bazela, EAJren bultzadaz eta, geroago euskal eskolaren 1970 inguruko berpizkundean bezala, elizaren babespean. Hastapen latzak izan ziren gerra aurrekoak, Errepublikako erregimenak laguntza luzatu zuela pentsa genezakeen arren. Ez zen horrela gertatu eta 1936ko abertzale euskaltzaleek gorriak ikusi behar izan zituzten eskolaren egitasmoa aurrera eramateko. 

Urte batzuk atzera egin beharko genuke, proiektuaren hastapenak aurkitzeko. Hain zuzen, 1927an Jose Joakin Arin Arrasateko parrokoa abade-etxe baten ideiarekin zebilen eta aurki gauzatuko zen eraikin eder batean, harrez geroztik Abade-Etxe bezala ezagutu duguna. Arinen esanetan, “Apaizetxe bat, parroku ta bere bost apaiz-lagun bakoitzarentzat etxe bizitza bana izango duen etxe aundi bat” Baina orduko erretorearen asmoak zabalagoak ziren: “Apaizetxeak bere beian areto (salón) nagusi andi bat izango du eta bertan “ume euskaldunei kristau-ikasbidea euskeraz” egunero erakusteko bearkuna artuko degu gure gaiñ” Eta Arrasateko apaiz gogoangarri haren hitzak honela amaitzen ziren abade-etxearen inguruan: “Batetik bat ortarako izango da apaiz-etxeko gela nagusia. Baina orretzaz gañera beste gauza askotarako ondo izango da gela nagusi ori” Eta borobiltzen zuen adieraziz, Mateo Mujika gotzainaren baimena bazuela bide hartatik barrena egiteko.

Bost urte emango ziren Arinen aitorpen haietatik euskal eskola martxan ikusi arte. Indarrez ekin zioten Arrasateko euskaltzaleek egitasmoari, eragozpen asko gainditu behar izan baitzituzten. EAJ eta ANV ezik garaiko indar politikoak ez zeuden ikastola haren alde eta abertzaleek zailtasun guztiak eta gehiago aurkitu zituzten bidean. 1933ko apirilean “Guraso bat”ek  izenpeturiko artikulu bat agertu zen Argia aldizkarian eta hartan aurki ditzakegu maldan gorako ibilbide haren gaineko erreferentzia batzuk. 

“Oraintxe urte bete dala ekin gotzan, Españiako lege beltzak ikusi ta, geure Arrasate erri maite ontan kristau eusko ikastolak nola jarri geikien, ta jo alde batera eta jo bestera eta geixen baten itz onak aurkitzen gituen. Españiara begira dauden emengo “moro lealak” ikusten gituen itzakin bakarrik etzabitena, baizik egipenak ta gañera onurik etorriko jakon begiratu barik erriari, bape lotsa barik eta irakasle gorenguak kendu eta Jaungoikoak dakien lekuetako irakasle arrotzak ekarten.

Ori ikustian aberats batzuen itz leunari begira ezin geikien egon eta Batzordeak artu eban asmoa Txaunburu (1)  jaunari bere etxian dauken areto bat eskatutzia, bertan ikastola jartzeko ta olan erriari erakutsi, geuk ikastolak eurak uste zuten lana egiteko etzala. Geure Txaunburu jaun agurgarriak poz pozik emon euskun beren Abade-Etxeko areto aundi bat” 

Abadetxeko ikastola hark 1932ko maiatzaren erdialdera ireki zituen bere ateak, eta hasieratik 70 bat mutikok izan zuten jesarleku aretoan. Mutiko idatzi dut, bai, neskatilarik ez baitzen, garaiko moralaren arauetara egokitua. Bi irakaslerekin ekin bazitzaion ere aurki konturatu ziren hirugarren baten beharraz, haur asko geratzen ari baitzen euskaraz eskolatu gabe. “Guraso bat” ezezagun hark jarraitzen zuen idazten bere artikuluan:

 “Baten batek esango du bere artian: arrasatearrak nola konpontzen ete dira? Gaur arrasatearrak su biren erdian daude, bañan ez uste izan su orietako bat ezkertarra izango danik. Ezkertar sua ez degu zenbatzen, ezker sua gaurko ludi ontan biarrekua ikusten degu, geuk zintzo yokatzeko. Ezker suak geu garbitu egiten gaitu.Tamalgarria da eskumutur su bien erdian bizibidian aurrera urtetzeko yokatu biarra. Erri ontan badira aldutenak ta beren buruak katoliko eta euskaltzale egiten dutenak; baña kristau-eusko ikastolari laguntzeko beti atxekiren bat. Bateko abertzale usaña izango ez duan, ta besteko aurtxuriak bihar edo etzi euren menpian eukiteko eran aziko diran” 

Arrasateko udalean ezkerreko indarrek zuten nagusitasuna, abertzaleak –hiru EAJkoak eta ANVko bat- gutxiengoan zeudela. Ezkerrekoei, jakina, tradizionalisten jokaera ezkorra gehitzen zitzaien euskal eskolei dagokienez. Alkatea Eugenio Resusta errepublika zalea zen. Artikuluak amaitzen zuen adieraziz:

 “Gaur Arrasateko ikastolari euskaltzale txiro ta langille edo lana eginda bizi diren batzuek lagundu diote. Badira bi edo iru jaun euskaltzale laguntza agindurik eta laguntzen dutenak. Batez ere Adan de Yartza´tar Maren eta bere emazte agurgarria” 

Ezaguna den moduan, Mariano Adan de Yarza izan zen herriko batzokia prestatzeko – bere etxeko solairu batean- eta Gurea pilotalekua  eraikitzeko – bere terrenoetan- erraztasun guztiak eman zituena. Arrasateko alkatea izan zen Mariano 1920an.

1932-33 lehen ikasturte haren amaiera eta bigarrenaren hastapena ospatzeko 1933ko uztailaren 15ean – larunbata- jai bat antolatu zen. Goizeko mezaren ostean, ikastolan bertan ikasturte buruko azterketak egin ziren. Eta jarraian sari banaketa. Arratsaldean, berriz, hamabost urtetik beherakoentzako aurreskulari txapelketa eta ezpata dantzari txikien erakusketa. Arratsaldeko egitarauarekin amaitzeko, herriko pilotalekuan ikastolako lau mutilen arteko pilota partidua: Santi Etxebarria eta Jesus Larrañaga; Jose Mari Lasagabaster eta Joseba Iturberen aurka. Ikusten denez, “Zurdo de Mondragón” bazebilen bere iaiotasuna erakusten 14 urterekin. Eguneko ekintzekin bukatuz, gauean Abelino Barriolaren “Lagun txar bat” antzezlana eskaini zen. Hori bai, atseden tartean, Euzko Gaztediren neskatilek euren dantza eta jolas abestiak eskaini zituzten. 

Ikastola haren sostengu ekonomikoaz asko hitz egin liteke, baina apuntetxo bat gehiago ez dut emango. Bigarren ikasturtearen amaieran – 1934ko ekainean- ikastolako umeek eskabide bat egiten zuten komunikabideetan. “Euzkadi” egunkariak bakarrik eman zion toki haurren eskutitzari. Irakur dezagun: 

“Eskola laiko nazionaletan joan dan astean izan ditue azterketak eta sariak. Guk ere ilaren erdialdean izango omen ditugu. Gure irakasle jaunak eurak nai izan arren, ezin izango omen dizkigute Kristau Euskal Eskola ontako eun-da-ogetamar mutikooi beste eskola laiko oietan zabaldu diran besteko saririk eman. Eta benetan naigabea artzen dute. Gure ikastola emengo Eusko Langileak eurak bakarrik ia sostenitzen dute, ta ez du Gotzai jaun maitagarria kendu ezkero, ta beste laguntzailerik” 

Amaitzeko, diodan, eskola haietako irakasleak Juan Mari Zaitegi, Patxi Mendizabal eta Patxi Etxebarria  arrasatearrak izan zirela. Goiko argazkiak lehen ikasleriaren ikuspegi bat ematen digu, eta nagusien artean bi irakasle ezagutu ditut: ezker aldean Juan Mari Zaitegi; eskuin aldean, Patxi Mendizabal. Badira bi apaiz ere; oker ez banago, eskuinekoa Jose Markiegi da, eta ezkerraldekoa Leonardo Guridi liteke.

(1) Erretore

Argazkia: JMVM

JESUSEN BIHOTZAREN TRONURATZE KARLISTA ARRASATEN. 1915

Erromako Benedikto XV.aren aginduei jarraiki, 1915ean Jesus Bihotz Sakratuaren tronuratzea burutu zen kristau munduan. Gizarteari inguratzen ari bide zitzaion deabruari aurre egin ahal izateko hiritarren mobilizazioa eskatzen zuen aita santuak, eta horretarako denetariko deiak egin ziren, ofizialak eta ez hain ofizialak. Udaletxeetatik aldarrikapenak haizatu ziren, Jesusen Bihotz Sakratuarekiko biztanleen zintzotasuna ziurtatuz. Zirkulu partikularretan ere halaxe gertatu zen, eta gaur dakardan albistean irakur daitekeenez, Arrasateko karlistak ere prest agertu ziren, behar izanez gero euren biziak sakrifizioan eskaintzeko… euren aurrekoek egin zuten bezalaxe. 

“A” sinatzen zuen Arrasateko karlista – jaimista- batek honela idatzi zuen Donostiako “El Correo del Norte” egunkarian, 1915eko ekainaren 22an: 

“Cumpliendo al pie de la letra el programa anunciado, celebróse ayer en el Círculo Jaimista, con grandes solemnidades, la entronización del Sagrado Corazón de Jesús, según orden de la muy digna Junta Provincial. El sábado por la tarde, hábiles manos de entusiastas señoras y señoritas jaimistas de la localidad se dedicaron a preparar el altar en el salón del Círculo, con gusto verdaderamente artístico y profusión de flores colocadas en caprichosos tiestos, resultando el conjunto de un efecto sorprendente y maravilloso después de que en él fue colocada la imagen del Deífico Corazón. Mide éste un metro de alto, siendo una verdadera obra de arte, muy ponderada por cuantas personas entendidas ha sido vista estos días, que son muchas, pues los salones del Círculo semejaba una peregrinación de gente que iba y venía a ver y admirar, tanto el primoroso altar preparado como la efigie del Sagrado Corazón en él colocada. 

A la comunión de la mañana, en la iglesia del convento de RR.MM Franciscanas (1), asistieron nutridos grupos de veteranos jaimistas, pues los jóvenes fueron a la parroquia, a la función de la Congregación de San Luis Gonzaga, a la cual pertenecen todos. A las doce, después de rezar el Ángelus por el dignísimo Párroco Arcipreste don José Joaquín Arin, que con su asistencia nos honraba, procedióse por éste a las ceremonias de ritual y bendecida la imagen fue colocada por el presidente en su trono, donde será honrado y venerado por siempre. Asistió también a este acto el respetable capellán del convento, nuestro buen amigo don Bruno Zavala. El Círculo estaba de bote en bote” 

Hogeita bat urte geroago Jose Joakin Arin

Jose Joakin Arin erretorea

erretorea fusilatu zuten frankistek, karlista batzuen salakuntza zela eta. 

“Fue éste el acto más solemne y conmovedor que por su ternura hizo derramar abundantes lágrimas a los concurrentes. Los Ángeles sonríen en el Círculo. El Sacratísimo Corazón de Jesús bendice amoroso a todos diciendo “Yo reinaré en España” En la sala el silencio es absoluto, el momento es de una grandiosidad muda pero elocuente. Todos los corazones laten al unísono movidos y derretidos por el fuego de amor y ternura que les comunica y reciben del Sacratísimo Corazón de Jesús, y exclaman fervorosos “Tú reinarás” cuyo eco repercute por todos los ámbitos de la sociedad venal y decrépita. “Tú reinarás, Corazón Santo” volvemos a repetir los jaimistas de Mondragón, y juramos defender tu religión Santa, emulando en el campo de batalla, si preciso fuese, las proezas de nuestros antepasados que derramaron su sangre y dieron su vida por ella. ¡Dulce Corazón de Jesús! Amparadnos y protegednos de la asechanza de Satán y sus corifeos en la tierra” 

Mende luze baten ondoren, erlijioek borrokarako deia egiten jarraitzen dute. Gizakiok tematiak gara, baita gure errakuntzetan ere. 

(1) Kontzezinoko mojak 

Argazkiak: JMVM

ARRASATEN 1936ko GERRAN JAZOTAKOAK, PELI UGALDEREN BEGIETATIK

Peli Ugalde Oxinaga, 1935ean

Beste behin ere aipatu dut “La guerra civil en Euzkadi” (Jose Maria Gamboa eta Jean Claude Larronde. 2006) liburua. Bertan badira 136 lekukotasun, Jose Miguel Barandiaranek Gasteizko apaiztegian edukitako ikasle eta apaizkideengandik 1936ko gerra ondoren jasoak. Itzelezko gertaera haren inguruko aipamenak eta bertatik bertara ikusitakoak noizik behin gogoratzeak, aurrera begira jarrita,ostera gerta ez daitezen balio du; eta, jakina, gizarte zibil eta baketsuaren kontra gaizkile faxista haiek burututakoak salatzeko. 

Gaur Arrasateri dagokion testigantza ekarri nahi dut hona. Peli Ugalde - Aretxabaletan 1893an jaio arren gerra orduko Arrasaten hogeita hamaika urte bizitzen zeramazkiena- ahalbidetu zizkion On Jose Migueli. Hona hemen Pelik – gerra aurretik zenbait euskal agerkaritan korrespontsal gisa aritu zena- Barandiarani informatutakoa. Daturik gehienak, jakina, ezagunak dira beste iturri batzuetatik, baina Pelirena izango da lekukotasun idatzi zaharrena, 1937an egina. Dakusagun: 

“Frankotarrak Arrasaten sartu ziran ezkeroz, eurak il zituzten arrasatear lagunen izenak ara emen: Arin´dar Jose Joakin, jaupalburua; Guridi´tar Leonard, jauparixa; Markiegi´tar Joseba, jauparixa; Gastañares ´tar Benantzi, ezkondua, abertzalia; Bengoa´tar Jon, ezkondua, bost ume ditu- abertzalia; Urionabarrenetxea´tar Andoni, ezkondua, lau ume ditu, abertzalia; Mondragon´dar Norberta, ezkondua, abertzalia; Madina´tar Bizente, ezkondua, abertzalia; Iturbe´tar Isidro, ezkondua, abertzalia; Aranburu´tar Agustin, ezkondua, abertzalia; Olazagoitia´tar Flora, emakume ezkondua, gorria. Aur-eiteko zegoen il zutenean; Lupierro-Elortza´tar Benantzio, ezkondua, gorrietakoa; Union Cerrajerako serenua, otxandiotarra semez, ezkondua; Zeziaga´tar Joseba, ezkongaia, abertzalia; San Pedro´tar Gregori, ezkongaia, abertzalia; Ugalde´tar Marcelino; Aranbarri, Lorenzo, ezkondua, abertzalia; Kulebra (Berezibar Roman) andria, gorritakua; Galarrako andra zarra; Bengoa´tar Joan (sei umeen gurasoa) abertzalia; Elorrixa baserriko gizona; Mirabuni´tar Francisco, abertzalia”

Guztietara berrogeita bost mondrago´tar il zituzten frankotarrak Mondrago´n sartu ta bereala” 

Peli Ugaldek erbestean zegoela ere beste idazki bat bidali zion Barandiarani, La Roseraietik, 1938ko apirilaren 20an. Bere sinadurarekin bidali ere, fede-lekukotasuna emanez. Honela zioen Ugaldek: 

“Olazagoitia´tar Flora, frankotarrak Arrasaten sartzera zijoatzenean, bere umeakin Udalara igo zan. Andik egun batzuetara, umeak Udalan utzita, Arrasatera jetxi zan bere etxe eta dendeari jarraitze arren. Gero berriro, jateko zerbait artuta, Udala zijoan egun batez bere umeak ikustera. Bidean artu zuten eta gero Donostiko espetxera bialdu zuten. Nunbait espiatzat artu zuten. Bere senarrak ezin zuan sinistu: “Nola liteke sein-eiteko dagon emakumea iltzea? esaten zuan.

Unión Cerrajerako serenuari guardia zibilek argiak ametatzeko agindu zioten. Berak Udaletxera galdetu zuan ea zer egingo zezakean guardia zibilek argiak ametatzeko agintzen ziotela-ta. Ori galde ori egin zualako, guardia zibilek espetxeratu zuten, gero Donostiara eraman zuten eta an illa izan zan” 

Eta azkenik Peli Ugaldek datu interesgarriak eskaintzen dizkigu, gerrako une latz haietan Arrasaten jasandakoaren jatorria ulertzera laguntzen dutenak. Jose Joakin Arin pertsonaia interesgarria izan zen testuinguru hartan, gerra aurreko urteetan gizarte zatituan erretore bezala sosegu apur bat jartzera bidali baitzuen elizbarrutiak Arrasatera. Sarraskiaren ondoren eta gerra osteko miseria izpirituala nolabait konpontzen hasteko elizbarrutiak beste erretore bat igorri zuen Arrasatera: Jose Luis Iñarra. Arin eta Iñarra ditugu, zalantzarik gabe, Arrasateko eliza modernoan izandako bi erretore nagusiak. Biak 35na urte inguru aritu ziren herrian eta biek oroitzapen itzalezina utzi zuten eliztarrongan. 

“Jesús (Mendia) monárquico, de Renovación Española. Su apellido verdadero es Gorosábel. Mendia es el nombre de la casa. Fue nombrado alcalde de Mondragón  a los pocos días de haber entrado en este pueblo los franquistas. Era gerente de una fábrica papelera. En Mondragón solía parar poco tiempo. En el tiempo de su mandato fueron fusilados cuarenta y tantos individuos en Mondragón, y de ello se culpó a él. 

D. José Arin, estaba de cura en Aretxabaleta hace unos treinta años. Fue por entonces cuando se fundaron las Escuelas Viteri en Mondragón. Cuando formó el Patronato que había de regir estas escuelas Viteri en Guipúzcoa, Machimbarrena fue quien propuso que en tal patronato no debiera haber ningún cura.

Esta noticia llegó a oidos del entonces cura de Mondragón Sr. Zatarain (D. Tiburcio), carlista, y empezó éste a poner la proa a las escuelas Viteri de Mondragón, diciendo que eran laicas, hasta el punto que hasta depuso del oficio de monaguillos a los niños que iban a ellas. Alrededor de este asunto, se formaron en el pueblo dos bandos que mutuamente se hacían guerra, Hay que advertir que en tales escuelas se enseñaba el catecismo, la cruz presidía las clases etc. Los contrarios de las escuelas eran los carlistas; los demás eran favorables, desde luego más numerosos que aquéllos. Así, quedaron divididos los católicos en carlistas y no carlistas (estos últimos junto a elementos de izquierda en el asunto de las escuelas) 

 

Joxe Joakin Arin erretorea

El maestro de dichas escuelas ya no iba a la iglesia parroquial, sino que iba a otras iglesias, aún para cumplir con Pascua. Por entonces salía en Mondragón un semanario local, La Verdad, del partido favorable a las escuelas Viteri. Cuando se retiró el Sr. Zataráin, fue de cura a Mondragón D. José Joaquín Arin y Oyarzabal. Éste empezó a ir a hacer visita semanal (los sábados) a las escuelas Viteri, según tenía él costumbre de hacerla en las escuelas de Aretxabaleta. El maestro Sr. Arano se dio por muy satisfecho y ya fue borrándose todo resto de resquemor que la conducta del cura anteriior había provocado entre las escuelas y el clero parroquial. Entonces el maestro empezó a acudir a la iglesia parroquial, adonde llevaba, además, desde entonces a sus niños todos los domingos. Los carlistas cobraron por esto odio al Sr. Párroco, que les quitó uno de los motivos de su lucha con los restantes del pueblo.

El Sr. Arin ha sido uno de los sacerdotes que más han trabajado en Mondragón en sus ministerios sacerdotales; lo mismo también en lo que atañe a las atenciones de los pobres del pueblo. También ganaba mucho dinero, pero él poseía poco. De cinco a seis lustros estuvo en Mondragón. Reformó la fábrica de la iglesia parroquial y de la iglesia de San Francisco; construyó la Casa Cural con su salón parroquial y escuelas; el Vïa Crucis en el camino de San Jospe”

Jose Joakin Arin Billabonan jaio zen 1875ean eta 1900an apaiztu zen. 1936ko urriaren 21ean sartu zuten Ondarretako presondegira eta 24-25 bitarteko gauean fusilatu zuten Oiartzungo hilherrian. Peli Ugalde Oxinaga, berriz, 1964an hil zen, euskalgintzan bere arrastoa utzi ondoren.

 
Argazkiak: JMVM