SANTA AGEDAKO URAK. 1889

Ezagutzera eman nuen aspaldi Aramaioko

osasun-bainuei buruzko ikerketa bat, 1889an Narciso Carbó Alcoyk Bartzelonan argitaratutako “Catálogo general de las aguas minero-medicinales de España y del extranjero y Ultramar” delakoan azalduta. Oraingoan ikerlari berberak Santa Agedako urei buruz publikapen berdinean zioena dakart txoko honetara:

“En la primera región hidrológica, ó pirenaica, se halla este establecimiento en la aldea de su nombre, á cuatro kilómetros de Mondragón, á cuyo Ayuntamiento pertenece, en el partido judicial de Vergara, de donde dista 14 kilómetros, á los 43°4'16" de latitud N. Iº14'21" de longitud-E. del meridiano de Madrid, y á 233 metros sobre el nivel del mar.

Hay tres manantiales en explotación, de aguas

Narcis Carbó

sulfurosas, conocidos con los nombres de Fuente del Cura, de los Baños y del Jardín; y otro ferruginoso, distante 100 metros del establecimiento, que sólo se emplea para bebida. Todos brotan en terreno cretáceo.

El manantial de los Baños da 28,233 litros; el del Jardín, 29,29; el del Cura, 3,3, y el ferruginoso unos cuatro litros, aumentando o disminuyendo en relación con las lluvias.

La temperatura de la fuente del Cura, es de 14°5; la de los Baños, 15°5; y la del Jardín 17°5. 

Sus densidades son: 1.0024; 1.0025; 1.0034, y 1.0000084, respectivamente, de cada uno de los cuatro manantiales citados. 

El análisis de los manantiales sulfurosos practicado por el Dr. Saenz Diez es el siguiente:     

     

Posteriormente analizó también el manantial ferruginoso, habiendo obtenido en cada litro de agua los resultados siguientes:

Pertenecen estas aguas á las sulfuradas-cálcicas, variedad sulfhídrica; y el otro manantial á las ferruginosas bicarbonatadas.

La mayoría de enfermos padecen de escrofulismo, herpetismo, clorosis, anemias, neuropatías, sífilis, catarros bronquiales y laríngeos, y enfermedades del aparato uterino.  Su especialización terapéutica corresponde á las escrofúlides, al herpetismo visceral, á los catarros bronquiales) y á las enfermedades de los órganos sexuales de la mujer.

La concurrencia es aproximadamente de unos 600 bañistas en cada temporada oficial, que empieza el 15 de Junio y termina el 30 de Septiembre.  Es uno de los establecimientos mejor montados, tanto en el departamento de baños y de aparatos hidroterápicos, como en

lo que se refiere al hospedaje y fonda, con jardines y cuanto puede hacer agradable la estancia de los enfermos. 

El viaje se hace por el ferro-carril del Norte hasta Vitoria ó Zumárraga, de cuyas estaciones salen carruajes que van al establecimiento en tres ó cinco horas respectivamente.  Son los propietarios los Sres. Mendía, hermanos”

Argazkiak: JMVM

ARRASATEK 1869ko KONSTITUZIOARI: EZ

Isabel II

Isabel II espainiar erregina, 1868ko iraultzaren bidez tronutik kentzen dutenean, Serrano jeneralaren ekimenez behin behineko gobernuak Konstituzio berri bat aldarrikatu zuen – 1869koa- eta baita Kongresuak onartu ere. Amadeo I.aren erregetza laburrean egon zen indarrean eta Lehen Errepublika iristean, 1873an, indargabetu egin zen. 

Adituek diotenez, 1869koa da espainiar historiako lehen Konstituzio demokratikoa, nahiz eta iritzia erlatiboa izan daitekeen alde guztietatik. Monarkia gobernu sistema bezala egonkortu zuen, alde batetik. Eta alderdirik berritzailearena erlijioari zegokiona izan zen, kultu askatasuna adierazi baitzuen Konstituzioak. Erlijioko puntu honek ekarri zuen espainiar gizartera printzadura handia. Eta ondorioz, gizabanakoen askatasunak eta boto unibertsala defendatzen zituen arren, gizarteko sektore desberdinen errefusatzea bereganatu zuen. Batzuentzat aurreratuegia zen eta besteentzat laburra. 1869ko ekainaren 6an onartu zen. 

Konstituzioaren aire berriak aurki iritsi ziren Arrasatera eta urte hartako ekainaren 27an Udaletxean, Jose Maria Mendia alkateak deituta, bilera bat izan zuen gai ordenako puntu bakar batekin: “Proceder a la jura de la Constitución de la Monarquía Española votada por las Cortes Constituyentes y promulgada en 6 de junio actual” 

Bilerara orduko korporazioaren kide gehienak azaldu ziren, alkateaz gain: Juan Gualberto Gorosabel (alkate ordea), Jose Mendizabal, Manuel Arana, Isidro Ozaeta, Juan Pio Gorosabel, Francisco Ibarzabal, Vicente Zugasti, Bernabe Azkoaga, Jose Maria Zugasti. Bestalde zortzi auzo alkateak ere bertan egon ziren. Konstituzioari zin egitera pasatu zen eta bilerako aktak dioenez: 

Serrano Jenerala

“Recibido el juramento por el orden y en la forma que establece el Decreto del Ministerio de la Gobernación de 17 del corriente, resultó que juraron con arreglo a la fórmula los señores Alcaldes y D. Vicente Zugasti  negándose a verificarlo los demás señores concejales y todos los alcaldes pedáneos”

Jose Maria Mendia alkatea, Santa Agedako bainuetxearen ugazaba zen. Vicente Zugasti, berriz,  urte pare bat lehenago kontsul nagusia izan zen Argelen eta Madrileko bizitza politikoari eusten zion, baita jubilatu ondoren ere. 

Udal korporazioko kideen ostean, herriko zenbait pertsonaia adierazgarriri egokitu zitzaien txanda. Ikus dezagun zeintzuk ziren eta zein kargutan ari ziren. Haien artean Konstituzioari baldintzarik gabeko baiezkoa eman zietenak honakoak izan ziren:

Udaletxea XIX.aren amaieran

Benigno Villafranca (Santa Agedako bainuetxeko mediku zuzendaria) Leoncio Vergara (herriko Posta zerbitzuko administratzailea) Pedro Mendizabal (postaria) Eduardo Muñoz (herriko mediku titularra) Jose Fernando Lasa (herriko botikarioa) Eusebio Elosua ( herriko osasun-batzordekidea) Jose Patricio Herrasti (organo jolea) Saturnino Iturriaga (diruzaina) Miguel Artiz eta Jose Bedia (maisua eta laguntzailea) Eugenio Pasade (danbor jolea) Gabriel Guridi

(alondegiko arduraduna) 

Baiezko botoa eman arren, baldintzapeko egin zutenak honakoak izan ziren: Martin Galdos (okela-begiralea) Manuel Arrieta eta Jose Arana (lehen eta bigarren kale-zainak) eta Miguel Madinabeitia (udal idazkaria) Jarri zuten baldintza bakarra: euskal foruak eta Euskal Herriko ohitura eta azturak errespetatzea izan zen. Eta ezetza eman zuen bakarra Tomas Isasmendi (herriko osasun-batzordekidea) izan zen.

Arrasateko Udalak, beraz, ezetza eman zion 1869ko Konstituzioari. Aurrerategia ote udal kideen ustez? Zintzotasuna (menpekotasuna) Arrasate 1845ean bisitatu zuen erreginarekiko?

Jarrera horrek zer suposatu zion udalari ez dago inon jasota. Dena den, arreta irabazi didana da handik zenbait hilabetetara Gipuzkoako Diputazioa udalaren kontrako agerpena. Diputazioaren erabaki administratibo bat zela-eta, Udalak dimisioa azaldu zuen irailaren 4an baina Diputazioak ez zion onartu. Beren jarreran berretsi zuten udal kideek, argudiatuz: 

“Insiste nuevamente en la determinación de que se le admita la dimisión, robusteciendo las razones anteriormente expuestas y aduciendo una nueva cual es la de no haber prestado juramento a la Constitución ultimamente promulgada la mayor parte de la Corporación”

Diputazioak ez zion jaramonik egin.

Esan behar da, Arrasateko Udalak ezetz esanda zenbai egunetara,  ekainaren 27an, ostera bildu zela Udala eta "ezetza morala" atera zen arren, azkenik baiezkoa eman ziotela Konstituzioari. Ikus:

https://txemax3.blogspot.com/2020/11/espainiako-konstituzioari-bai-1869.html

Serrano jeneralari buruz gehiago:

http://txemax3.blogspot.com.es/search/label/Serrano%20Jenerala

http://www.fentmuntanyaiformacio.es

Argazkiak: Mendia bilduma, Wikipedia, JMVM

ARATUSTEAK ARRASATEN, 1855

Musika Banda, 1890ean

http://www.fentmuntanyaiformacio.es

Arrasatear asko gara gure gaztaroan Karnabalak

zer ziren ozta-ozta genekienak. Urrutiko erreferentzia moduan geratzen ziren jai hauek, egoera politiko beltz batek estali baitzuen aratusteen muina behar bezala dastatzea, nahiz eta atez barneko bilkuretan batzuek askatasuna ematen zioten euren irudimenari, eta batez ere herriko elkarteetan jai inozo samarrak antolatzen zituzten. Batzuen eskandalurako eta askoren etsipenerako.

Hogeigarren mendean, adibidez, bi diktadurek- Primo de Rivera, 1923-30, eta Francorena, 1936-75, zeharo erreprimitu zuten Garizumaren atarteko jaien ospakizuna. Baina historian zehar indarrez bizi izan dira Arrasaten jatorri paganoa duten jaiak eta baditugu horren gaineko erreferentzia batzuk. Eta horietako bat dakart gaur. Saltotxo bat egingo dugu 1855era arte, Arrasateko orduko alkatearen bando bat irakurtzeko. 

“Para que las diversiones propias de los próximos días de Carnaval puedan tener efecto sin que se opongan a la Cultura y civilización de los habitantes de esta Villa, evitando a la autoridad local la necesidad de adoptar medidas de represión contra los díscolos o perturbadores del orden público, he dispuesto se observen las disposiciones siguientes:

1º En los tres días de Carnaval se permite andar con disfraces por la calle y con careta hasta el anochecer.

2º Queda prohibido el uso de vestiduras de ministros de la religión.

3º Ninguna persona disfrazada podrá llevar armas.

4º Se prohíbe toda clase de insultos y amenazas, tanto a los que lleven disfraces y caretas, como entre éstos y los que no vayan disfrazados. Así también se prohíbe el uso de acciones y palabras que ofendan al decoro y moral pública.

5º Ninguna persona, esté o no disfrazada, podrá quitar a otra la careta, ni obligarla a que se la quite aun cuando hubiera cometido algún exceso, causando algún disgusto o faltando al dueño correspondiente; pero podrá presentarlo a la autoridad para que en vista de la falta en que el disfrazado hubiere incurrido, adopte la determinación que tuviere por conveniente.

6º Queda prohibido el uso de la careta en las posadas, tabernas y bajo la responsabilidad de los dueños.

7º Los que con instrumentos de cualquier clase manchen o rompan los vestidos, o causen daño a las personas, serán entregadas a la autoridad para el condigno castigo.

8º Quedan responsables de hacer observar las anteriores disposiciones los alguaciles de la Villa.

Y a fin de que nadie pueda alegar ignorancia, he mandado fijar el presente Bando en sitio de costumbre. Mondragón, 7 de febrero de 1855. El alcalde, José María Mendia”

Ordudanik zenbat denbora eman den ikusita, zibilizatu samarrak iruditzen zaizkit inauterietarako arauak. Eta nahiko aurrerakoiak. 

Ez dut amaitu nahi gaurko hau, gogoratu gabe Jose Mari Uranga zenak aldarrikatu egiten zuela XX. mendearen hasierako Arrasateko aratusteetako jantzien izena: kukumarroa. Gure ondare materiala zein inmateriala desagerrarazteko daramagun lasterketa zentzugabean, izen hori hor daukagula gogoratzea ez litzaiguke gaizki etorriko. Ondo ibili!

Argazkiak: JMVM 

http://www.fentmuntanyaiformacio.es

 

ARRASATEKO HAUTESKUNDEAK, 1845ean. MILLARISTAK

Udaletxea, XIX.aren amaieran

Erdi Aroko udal-sistemaren gain beherarekin, zenbait herritan baldintza bat nagusitu zen, ohitura bilakatu arte, alkate edota zinegotzi izan ahal izateko hidalgo eta millarista izan behar zela zioena.  Hidalgo izateko prozesu zabal bat abiarazi behar zen, interesatuaren jatorri egoki eta huts gabea frogatuko zuena. 

Garaiko esaera batek zioen moduan, hidalgia Jainkoak eta denborak ematen zuten. Millaristaren izaera, berriz, aberastasunak eskaintzen zuen.  Hitzak berak adierazten duen legez, millarista “millarak” zituena zen. Eta zer zen “millar”a? Ondarearen araberako titulua genuen: etxe bat eta ortutxo bat hiribilduan edukitzeak eman zezakeen “millar”aren maila; baita baso emaritsu baten jabea izatea edota burni-ola batena. 

Arrasate, XVIII. mendean

Ez zegoen arau finkorik eta uler daitekeen bezala, tokiko boteretsuek ezartzen zituzten baldintzak “millarista”ko titulua eskuratzeko. Jakina, zenbat eta itxiagoa izan millaristen zirkulua aukera handiagoak zituzten udal gaietan eragiteko. Millaristagamia dei lekioke “gaixotasun” horri –oligarkiaren seinale garbia-,  eta ohiturak indarrean iraun zuen bitartean istilu handiak eman ziren, aberatsak ez ziren gainerako hidalgoek sarritan euren parte hartzea ere aldarrikatzen baitzuten udaletxeetan.

Arrasaten 1845eko abenduan izan zen udal taldearen aldaketa. Urtean behin berriztatzen zen ekipoa eta 1846erako hautatu beharra zegokien hautesleei. Lehenik, millaristen sailkapena egin behar zuten, zeintzuek-eta millaristek eurek. Horretarako 1845eko abenduaren 28an bilkura izan zuten udaletxean. Hauxe irakur daiteke aktan: 

“En la sala consistorial de esta N. y L. Villa de Mondragón, a veinte y ocho de Diciembre de mil ochocientos cuarenta y cinco: se reunieron en Ayuntamiento por testimonio de mí el Secretario y bajo la Presidencia del Sr. Alcalde D. Mateo Nicolás de Aranguren y a campana tañida como lo tienen de uso y costumbre, con el objeto de celebrar el escrutinio de los millares para las próximas elecciones, los Sres. D. Mateo Nicolás de Aranguren, Alcalde; D. Vitoriano Echavarria y D. Bernabe de Azcoaga Regidores; D. Andrés de Telleria Síndico Procurador General ; los caballeros hijos dalgo  D. Ramón de Mendía, D. José María de Mendía, el Excmo. Sr. Conde de Monterrón,  D. Vicente Cándido de Barrutia, D. Vicente de Arregui, D. José Joaquín de Barrena, D. Gregorio de Sagasta, D. Juan Recalde, D. José María Zugasti, D. Bartolomé Zubía, D. Juan Pedro de Viguri, D. Leandro de Azcoaga, D. Bruno de Guruzeta y D. Agustín de Altube, todos millaristas,  que dijeron ser la mayor y más sana parte de los que componen este Ayuntamiento” 

Lehen planoan, Kontzezinoko komentua

Aurreko izenen artean une haietako arrasatear “who´s who” daukagu. Diodan, alkatea Monterrongo Kondearen semea zela, urte batzuk geroago kondetzako titulua eskuratuko zuena. Bilkuran onetsiriko boteretsuen sailkapen berri bat egitea zen bigarren urratsa, izan ere denok ezin zuten 1846an udal karguetan ostera agertzerik. 

Horretarako, “voz” deituriko nolakotasunaren araberako sailkapena burutzen zen. “Voz activa” eta “voz pasiva” ziren tipoak. Zer ziren bata eta bestea? “Voz activa” zuenak alkate edota zinegotzi hautatua izateko eskubidea zeukan. “Voz pasiva”, berriz, boza eman ahal izateko eskubideari zegokion. Beraz, bi ahotsak zituztenek hautatu egin zezaketen eta, aldi berean, hautatuak izan zitezkeen. Bakarra zeukanak zegokiona soilik buru zezakeen. Eta ez bata ez bestea zuenari ez zion sistemak aukera ematen hauteskunde haietan parte hartzeko.  Abenduko bilera hartan honela sailkatu zuten ahotsen aukera udal aretora agertutakoek: 

“Y estando así reunidos se leyó la lista de los señores vecinos millaristas, que es la siguiente y se calificaron las voces en esta forma:

Mateo Nicolás Aranguren,  Vitoriano Echavarria, Bernabé Azcoaga, Andrés Tellería: ninguna voz;  Jose Joaquin Barrena, Greorio Sagasta, Excmo. Sr. Conde de Monterrón, Juan Recalde, Ramón Mendía, Juan Pedro Viguri, Bruno Guruzeta, Vicente Arregui: la activa; Jose Maria Zugasti, Bartolomé Zubia, Vicente Cándido Barrutia, Jose María Mendia, José Azpiazu (ausente), Carlos Azcoaga, Leandro Azcoaga, Eduardo Larrea, Agustín Altube: activa y pasiva. Ausentes, José Sola y Marcos Sola. 

En seguida expuso el Sr. Alcalde que no se ha presentado ningún memorial solicitando ser concejante. Y el caballero Síndico Procurador General hizo presente que no tiene noticia de que ninguno de los vecinos concejantes hubiese pretendido (hasta) hoy (presentar) millares, Con lo que se termina esta acta de Escrutinio. Mateo Nicolas Aranguren, alcalde y Juan Francisco Azpiazu secretario” 

Sistema haren ondorioz,  1846ko urtarrilaren lehen egunean udal berriak hartu zuen toki udaletxean. Hauexek ziren kargurik nabarmenenak: Alkatea Jose Maria Mendia; lehen zinegotzia, Jose Joakin Barrena; bigarren zinegotzia, Agustin Altube; sindiko prokuradore orokorra, Leandro Azkoaga. Jose Maria Mendiak zin egin zuen ekitaldian: 

Santa Agedako Bainu Etxea

“… el alcalde saliente recibió juramento en forma legal del referido Sr. Alcalde en el acto, entregándole su Real vara, quien ofreció ser fiel a su S.M. la Reyna, guardar y hacer guardar la Constitución a la monarquía española, las leyes, la unidad constitucional que prescribe la ley del 25 de octubre de 1839, y cumplir bien y lealmente su cargo guardando las ordenanzas y buenos usos y costumbres de esta villa” 

Millaristek zirkulu itxiari eusten zioten, ahalik eta modu hoberenean euren interesetarako. Kontuan eduki behar ditugu, 1845 hartan Arrasate herria Espainia osoaren begietara agertu zela, Isabel II erreginaren gortea astebete batez bertan egon baitzen. Beraz, Santa Agedako Bainu Etxeen deiari jende boteretsu eta aberats ugari iristen zen.  Horrek negozioa adierazten zuen herrian eta diruak dirua erakartzen du. Arrasateko millaristek ez zuten aukera galdu nahi, hautatua izan zen alkate berriarengandik hasita, bera baikenuen Santa Agedako instalazioetako sortzaile eta jabearen semea.

Argazkiak: 1 eta 3: Mendia bilduma