Santa Agedako Bainu Etxeak etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak
Santa Agedako Bainu Etxeak etiketadun mezuak erakusten. Erakutsi mezu guztiak

otsaila 11, 2026

SANTA AGEDARI BURUZKO PUBLIZITATEA.1830

 Ur bainuetako jabea zen Mendia sendiak bazekien zer zuen esku artean eta Santa Agedako urak urre mehatzea bihur zitezkeela ikusi zuten lehen unetik. Baina arrasatear haiek, negoziorako jaioak zirela ziruditenak, edozein lantegik behar dituen baliabideak martxan jartzeko prest zeuden. Instalakuntzetan hobekuntzak eta kudeaketan teknikarik aurreratuenak, publizitatea barne.

Espainia guztira zabaldu ziren 1830ean Santa Agedaren gaineko publizitate foiletoak eta horietako baten aurkezpena egin nahi dut jarraian. Bi orrien irakurketak ematen digu argazki polit bat, Gesalibar auzoan eraikitzen ari zen negozioari buruz. Makala izan ez zela.





urria 04, 2023

SANTA AGEDAKO URAK. 1889

osasun-bainuei buruzko ikerketa bat, 1889an Narciso Carbó Alcoyk Bartzelonan argitaratutako “Catálogo general de las aguas minero-medicinales de España y del extranjero y Ultramar” delakoan azalduta. Oraingoan ikerlari berberak Santa Agedako urei buruz publikapen berdinean zioena dakart txoko honetara:

“En la primera región hidrológica, ó pirenaica, se halla este establecimiento en la aldea de su nombre, á cuatro kilómetros de Mondragón, á cuyo Ayuntamiento pertenece, en el partido judicial de Vergara, de donde dista 14 kilómetros, á los 43°4'16" de latitud N. Iº14'21" de longitud-E. del meridiano de Madrid, y á 233 metros sobre el nivel del mar.
Hay tres manantiales en explotación, de aguas
Narcis Carbó
sulfurosas, conocidos con los nombres de Fuente del Cura, de los Baños y del Jardín; y otro ferruginoso, distante 100 metros del establecimiento, que sólo se emplea para bebida. Todos brotan en terreno cretáceo.
El manantial de los Baños da 28,233 litros; el del Jardín, 29,29; el del Cura, 3,3, y el ferruginoso unos cuatro litros, aumentando o disminuyendo en relación con las lluvias.
La temperatura de la fuente del Cura, es de 14°5; la de los Baños, 15°5; y la del Jardín 17°5. 
Sus densidades son: 1.0024; 1.0025; 1.0034, y 1.0000084, respectivamente, de cada uno de los cuatro manantiales citados. 

El análisis de los manantiales sulfurosos practicado por el Dr. Saenz Diez es el siguiente:     
     
Posteriormente analizó también el manantial ferruginoso, habiendo obtenido en cada litro de agua los resultados siguientes:

Pertenecen estas aguas á las sulfuradas-cálcicas, variedad sulfhídrica; y el otro manantial á las ferruginosas bicarbonatadas.

La mayoría de enfermos padecen de escrofulismo, herpetismo, clorosis, anemias, neuropatías, sífilis, catarros bronquiales y laríngeos, y enfermedades del aparato uterino.  Su especialización terapéutica corresponde á las escrofúlides, al herpetismo visceral, á los catarros bronquiales) y á las enfermedades de los órganos sexuales de la mujer.

La concurrencia es aproximadamente de unos 600 bañistas en cada temporada oficial, que empieza el 15 de Junio y termina el 30 de Septiembre.  Es uno de los establecimientos mejor montados, tanto en el departamento de baños y de aparatos hidroterápicos, como en
lo que se refiere al hospedaje y fonda, con jardines y cuanto puede hacer agradable la estancia de los enfermos. 

El viaje se hace por el ferro-carril del Norte hasta Vitoria ó Zumárraga, de cuyas estaciones salen carruajes que van al establecimiento en tres ó cinco horas respectivamente.  Son los propietarios los Sres. Mendía, hermanos”

Argazkiak: JMVM

urtarrila 17, 2018

PRAXEDES SAGASTA SANTA AGEDAN



Praxedes Sagasta

Arrasateko historiaz apurtxo bat dakienak ere ezagutzen du Canovas del Castillo espainiar goi politikoa 1897an hil zutela Santa Agedan. Eta huraxe izan zela inflexioko puntua Bainu Etxea Ero Etxea bihurtzeko, bainuen gainbehera hasi baitzen urte hartan. Baina hain ezaguna ez dena, Espainiako politikan Canovasek izan zuen kargu berean egondako  Praxedes Sagasta ere Santa Agedako uren ontasunaren bila etorri zela, Canovas bera baino lehenago. Bai, eta bitxia da Miguel Madinabeitiak horren berririk ez ematea bere idazkietan; edo, behintzat, nik ez dut bere paperen artean aurkitu. 

Zein zen Praxedes Sagasta? Praxedes Mateo-Sagasta Errioxan 1825ean jaioa,  1866an parte hartu zuen, Prim jeneralarekin, Isabel II tronutik kentzeko iraultzan. Gaizki atera zitzaien eta erbesteko bidea hartu behar izan zuen. Baina azkenik Isabel II bota zutenean, itzuli egin zen Espainiara eta Serrano jeneralaren gobernuan hartu zuen parte, Gobernazioko ministro bezala, 1868an. 1871an, Amadeo de Saboyaren denboraldian, Gobernu Burua izendatu zuten. Liberala bere ideietan, Canovas del Castillo kontserbadorearen arerio politikoa izan zen bi hamarkadatan, sistema bipartidistari eite emanez.

Sagasta  1871n iritsi zen lehen aldiz Santa Agedara, hain zuzen ere Serrano jeneralaren gobernuko  Gobernazioko ministro ohi bezala. Honela irakurtzen da “La Igualdad” egunkarian,urte hartako abuztuaren 2an: 

“!Qué diferencia Sr. D. Práxedes, entre la vida que hacíais antes de septiembre del 68, cuando vivíais en aquel modesto cuchitril del barrio Saint Dénis en Paris, y la regalada y cómoda que os lleváis ahora, saliendo a veranear, a tomar baños y haciendo lo que sólo pueden hacer los capitalistas! ¡Luego dirán que no se saca nada de ser ministro!"

Sagasta Santa Agedan egon zen bitartean –urte hartako abuztuaren 3 eta 21 bitartean- bilera politiko ugari burutu zituen Bainu Etxean. Madriletik zenbait diputatuk eskatu zioten
bere burua Kongresuko presidentziarako aurkeztea.  Irakurtzen dugu, abuztuaren 15ean“La Igualdad” egunkarian: 

“Va tomando cierto carácter de verdad la noticia de que sea nombrado presidente de la Asamblea el Sr. Sagasta. Los ministeriales, o una gran parte de estos, aplauden tan feliz ocurrencia, porque de este modo creen haber acabado completamente con sus enemigos los unionistas, privándoles de todo cargo de importancia…” 

Sagastak, ordea, proposatzaileei Santa Agedatik erantzun zien eskerrak emanez, diputatu xume bat izan nahi zuela gehituz. Eta, diodan bezala, gorteko prentsaren albisteen arabera, bilera politikoak biderkatu egin ziren Santa Agedan eta horren ondorioz izango da 1871ko urriaren 5ean gobernua aldatu zela Madrilen. Aldaketaren eragilerik inportanteena Sagasta bera zen, nahiz eta itzalean aritu. Handik bi hilabetetara, abenduaren 21,desoreka politikoak beste aldaketa bat ekarriko du eta Sagasta izendatuko dute gobernu burua. Beraz, Madrileko prentsak zioen moduan, Santa Agedak “osasun politikoa” ekarri bide zion errioxarrari. 

Serrano Jenerala
Sagastaren Santa Agedako hurrengo egonaldia bost urte geroago eman zen. Bigarren karlistada amaitu berria, 1876ko abuztuan heldu zen Bainu Etxera. Canovas del Castillo Gobernu Buruak euskal foruak zenbait egun lehenago, uztailaren 21ean, abolitu zituen.  “El Imparcial” egunkari liberalean irakurri ditut ondoko lerroak, 1876ko abuztuaren 7an, “V” batek Santa Agedatik bidalitako kronikan. 

“Hace dos días llegó al establecimiento el Sr. Sagasta, fatigado de cazar ciervos y corzos en las montañas de Santander, pero donde no ha podido encontrar el oso que en Madrid le habían ofrecido: verdad es que no formaba parte de la expedición ninguno de sus antiguos amigos políticos, los constitucionales disidentes. También llegó el mismo día, aunque por distinto camino, el brigadier Sr. O´Lawlor” 

O´Lawlor brigadierra, jeneral bihurtuta agertuko zaigu Santa Agedan 1897ko abuztuaren 8an, hain zuzen ere Canovas del Castilloren erailketan. Beraz, badakigu Sagasta Santa Agedara heldu zela.  “La Iberia” egunkariak, abuztuaren 5ean ondoko albistea ematen zuen: 

“Con vivísima satisfacción tenemos el gusto de anunciar a nuestros correligionarios que nuestro ilustre amigo el señor Sagasta, que se vió días pasados molestado por una ligera indisposición de la garganta, se halla ya casi completamente restablecido de su dolencia, tomando las aguas de Santa Águeda” 

Eta Bainu Etxean geratu zen abuztuaren 27ra arte. Sagasta atera Santa Agedatik eta bainuak hartzera Serrano jenerala agertu zen, 1868an Gobernu Buru izandakoa, Sagasta Gobernazioko ministroa zuela.

SANTA AGEDARI BURUZ GEHIAGO:

apirila 24, 2013

LEHEN ERREPUBLIKAKO PRESIDENTEA ARRASATEN




Hamaika aldiz esan dut txoko honetan Santa Agedako Bainu Etxeak Arrasate espainiar mapan puntako tokian ipini zuela.  Sei hamarkada luzeko ibilbide kronologikoan -1825/1897- argi bereziz agertzen zaigu Arrasate espainiar pertsonalitate askoren agendan, Gesalibarreko bainuak hartzeko helburu zutenak.

  Migel Madinabeitiak bisita batzuen berri ematen digu bere kroniketan eta gaurko honetan goi mailako agintari baten gaineko zenbait zertzelada azaleratu nahi ditut, hain zuzen arrasatear udal idazkariak - eta halaber historialariak- 1885eko azaroaren 30ean El Noticiero Bilbaíno egunkarian argitaratua. 


Madinabeitiaren artikuluan pertsonaia haren nortasuna Duque de la Torre izenarekin laburbiltzen da.  Zein zen dukea? Oraintxe ikusiko dugu. Baina lehenik irakur dezagun Madinabeitiak artikuluaren hasieran dioena: 

“La muerte del rey ha causado aquí general sentimiento, y mayor entre los que tienen que perder  y viven honradamente  de su trabajo, persuadidos como estaban de que la vida del joven y malogrado monarca era garantía segura del orden y de ese tesoro inapreciable que se llama la paz. Algo ha afectado también el fallecimiento del ilustre general Duque de la Torre, cuyo nombre se invoca siempre con la consideración y respeto a que le hicieron acreedor sus grandezas. En cuanto a mí, aunque parezca inmodesto, tan presentes tengo dos episodios de aquel hombre insigne, que a fuer de corresponsal y obrando por cuenta propia no puedo menos de consignarlos aquí. Son dos rasgos, el uno de caballerosidad y de modestia el otro” 


Alfontso XII. zen erregea, noski, eta 1885eko azaroaren 25ean hil zen. Hain justu, Dukearen heriotza gertatu zen egun berean. Bi gizon haiek aurkariak gertatu ziren arlo politikoan, de la Torreren ibilbide politikoak beste norabidetik jo baitzuen zenbait urte lehenagotik.

Francisco Serrano Domínguez zen Dukea. Cadizen jaio zen 1810ean eta, besteak beste, Bergarako Erret-Mintegian ikasi zuen, espainiar armadara sartu baino lehen. Aurreneko karlistadan hartu zuen parte eta Bergarako Ituna 1839an sinatu zenerako koronela genuen. Prim jeneralarekin batera Isabel IIren kontra agertu zen eta horrek erregina izateari utzi behar izan zion. Behin behineko Iraultza Batzordeak gobernu osatzea eskatu zion Serrano jeneralari eta Erresumako Burua izendatu zuten. Amadeo I.rekin Ministroen Kontseiluko Burua izan zen, 1871 eta 1872an.  Segi dezagun Madinabeitiak bere kronikan zioenarekin:
 
“Como general en jefe del ejército de operaciones del Norte y sentados sus reales en  Arechavaleta y casa del Sr. Otálora del 17 al 20 de mayo de 1872, supo que el jefe carlista Uribarri, herido el día anterior en Zubillaga, había sido trasladado a un caserío de la anteiglesia de Larrino, jurisdicción de dicha villa, y el general Serrano le envió su médico para prodigar al herido los auxilios de la ciencia, y un ayudante con encargo de decirle que sentía por sus ocupaciones no poder subir en persona a visitarle, pero que el ayudante, en representación suya, era portador del indulto, deseándole que se aliviase para pasar tranquilo en su casa los días que le restaban de vida. Uribarri sucumbió sin poder hacer uso de esta generosidad, aunque ella habría contribuido a mitigar sus últimas penas” 

Uribarri jeneral karlistak Oñatitik bere troparekin ihes egin ondoren larri zauritu bide zuten Aretxabaletan eta bertan hil zen. Serrano jeneralak Amorebietako Ituna izenpetu zuen karlisten buruzagiekin eta 1874an Lehen Errepublikako Buruzagitza eskaini zioten. Bera izan zen azken presidentea, urte hartako abenduan utzi behar izan baitzuen Canovasen eskuetan.  

Madinabeitiak, beraz,  Errepublikako azken lehendakaria eta aurrerantzean espainiar eskuin monarkikoaren burua izango zuena ezagutu zituen, non eta Arrasaten. Areago esango nuke: Madinabeitiaren nortasuna poliki-poliki ezagutzen noala, hurrengo anekdotaren protagonista aktibo bat - bere burua bolondres agertu zuena-  arrasatear historialaria bera izan zela esango nuke. Irakur diezaiogun: 

Ferrerias kalea, gaur
“El segundo episodio pertenece a la vida intima, y es que en la tarde del 14 de setiembre de 1878, el Duque de la Torre, con un niño de la mano y un bastón de 2 reales en la otra, subió calle de Medio arriba en este pueblo preguntando dónde vivía el que hacía los bastones, que era un pobre menestral que se dedicaba a hacerlos y a venderlos por los balnearios. No faltó quien se ofreciera a ahorrarle el trabajo de subir la cuesta; pero agradecido cariñosamente, prosiguió su camino, llamó a la puerta número 58 de la calle de Ferrerías, de humilde vivienda, y compró el rústico bastón para su hijo. Esto no lo he oído contar a nadie. Lo vi yo con mis ojos” 

Gure istorio honekin zuzen erlazionatuta ez badago ere, aipa daiteke Frantzisko Serrano jenerala inplikatu zutela 1870ean, Juan Prim jeneralaren hilketaren egile intelektual moduan. Frantzisko Serrano jenerala –de la Torreko Dukea- Madrilen hil zen 1885 azaroaren 25ean. Espainiar hiriburuko kalerik garrantzitsu bati haren izena jarri zitzaion.    

 Pertsonaia oso bat izan zen, beraz, Arrasateko Ferrerias kaletik gora, makila-egile baten etxeraino iritsi zena. Garaiko kronikek ez zuten erosketa haren berri eman … Madinabeitiak urte pare bat geroago egin arte.

Argazkiak: JMVM
 

otsaila 06, 2013

POSTA BULEGOA ARRASATEN, 1845ean


Maalako errebala XIXean
Arrasate oso hiri garrantzitsua zen espainiar entramatuan XIX mendearen erdialdean. Arrazoia, jakina, Santa Agedako bainu etxeetan zegoen, bertaraino jende asko heltzen baitzen uren ontasuna frogatzera. Horrek behartzen zuen komunikazio sarea ahalik eta txukunen edukitzera, bai pertsonen joan etorrietarako garraioan baita postaren zerbitzurako azpiegituran ere. 

 Postari dagokionez, 1844an izendapen bat eman zen Arrasateko buruzagitzari zegokionez. Urte hura esanguratsua da arrasatear historian, Isabel II erreginaren bisita izan baitzen, hain zuzen Santa Agedan urak hartzeko apropos iritsia. Bainu Etxea, 1825ean inauguratu zenetik, Ramon Mendiarena zen. Sortzailearen bilobak ziren Ramon, Karlos eta Fabiana Mendia Etxezarreta anaia-arrebak saldu zizkioten 1898an Benito Menniri instalakuntza guztiak , Mario Aginaga garaiko notarioaren aurrean. Baina itzul gaitezen 1844ra.

Maalako errebala, 1960an
 Nioen bezala, 1844an Maestro de Postas edo Posta Burua izendatu zuen espainiar Posta zerbitzu nagusiak. Nor izan zen hautatua? Ramon Mendia jauna, hain justu. Negozio integralaren bila ari bide zen Bainu Etxeen titularra. 

Arrasateko udal artxiboan aurkitu dudan dokumentu batean horrela irakur daiteke: 

“Don Javier de Quinto, caballero con la Gran Cruz de la Real Orden de Isabel la Católica, así mismo caballero de Carlos III, del Consejo de S.M y su Secretario en ejercicio, vocal del Consejo de Instrucción Pública,  y miembro de la Real Academia de la Historia, del gremio y claustro de la Universidad de Zaragoza, profesor de varias Reales Academias de Jurisprudencia, socio de número de varias sociedades honoríficas, director general de correos…” 

Bitxia da sarrera, behintzat gaurko ikusmoldearen arabera. Izan ere, jarraian ikusiko dugun izendapena espainiar posta zerbitzuko zuzendari nagusi bezala egin zuen, eta ez –jakina- aurretik azaldu dituen tituluen babesetik. Idazkiak segitzen zuen:



Bidaiari-zalgurdia irtetear Plazatik, XIXean
“En virtud de las facultades que me concede la orden general del ramo, y según el artículo primero del reglamento de Postas, aprobado por S.M en veinte y siete de Julio último, expido el presente título a favor de D. Ramón Mendía, nombrado por Real Orden de 30 del citado mes de Julio, Maestro de Postas de la parada de Mondragón, situada en la carretera de La Mala, departamento de la administración principal de Correos en Vitoria, con los derechos y obligaciones que en el expresado reglamento se establecen” 

Zein zen Posta Buru baten zeregina? Erantzule bakarra genuen postaren kudeaketak adierazten zituen arloetaz. Zaldiak, zalgurdiak, enplegatuak,… den-dena zegoen haren eskuetan eta administrazioak markatzen zituen titularraren diru iturriak, lan kargaren arabera. Arrasateko geltokia garrantzi handikoa zen eta Ramon Mendiak etekina aterako zion bere lanari. Behin izendapena Mendiaren eskuetara iritsita, Arrasateko alkatearen eskuetan utzi behar izan zuen, herritarrek albistea ezagutu zezaten eta postaburu izateak zer nolako eskubide eta betebeharrak zituen jakin zezaten. Segi dezagun irakurtzen: 


“Por tanto, de parte de S.M ruego y encargo a los Señores Jueces, ministros y subdelegados, y demás personas que ejerzan jurisdición, ante quienes este Título se exhibiera, y mando a todos los empleados del ramo que tengan al referido D. Ramón Mendía por Maestro de Postas de la parada de Mondragón, y le guarden y hagan guardar las exenciones siguientes concedidas por estas ordenanzas y demás resolouciones superiores que se citan en el expresado Reglamento: 


1.- El maestro de postas está exento de pagar el subsidio de comercio por los carruajes y caballerías destinadas al servicio de postas. 


2.-  No podrán estar embargadas para bagajes, aún en casos de la mayor urgencia, por la preferencia que reclama el servicio público de correos ordinarios y extraordinarios. 

3.- No podrán alojarse en las Casas de Postas caballerías que entorpezcan el servicio, ocasionando dificultades y obstáculos al maestro y sus portillones. 

4.- Tendrán derecho los Maestros de Postas por las caballerías de esta a los pastos comunes, sin perjuicio de cualquieren otros que puedan corresponderles, como vecinos de los pueblos donde se halla la parada. 

5.- Están exentos de todo oficio de república. 

6.- Podrán tener posada, mesón u otro negocio particular, sujetándose en este caso como los demás vecinos a las ordenes y bandos relativos a la industria que ejerzan. 


 En el caso de faltar a la observancia de estas exenciones, los contraventores incurrirán en las penas establecidas y en las demás que hubiese lugar según fuese el exceso. 

XIX.ean Erdiko Kaletik zihoazen zalgurdiak
De este título, sellado con el sello de las armas reales, se tomarán razón en la Contaduría general de Correos, debiendo presentarse en la administración Principal del Distrito y ante el Alcalde del Pueblo en que se halla la Parada, para que se registre en los libros respectivos, anotandose esta diligencia a continuación del mismo. Dado en Madrid, a diez y siete de Octubre de Mil Ochocientos Cuarenta y Cuatro. Javier de Quinto”


 Dokumentua 1845ean heldu zen Arrasatera, eta Mateo Nikolas Aranguren alkateak ikusitzat eman zuen urte hartako urtarrilaren 15ean. Berarekin batera, Juan Frantzisko Azpiazu garaiko udal idazkariak sinatu zuen dokumentuaren sarrera.


 Biharamunean, Ramon Mendiak hiru izendapen egin zituen eta udalari eman zion horren berri. Aurrerantzean “portilloiak” –laguntzaileak- zeintzuk izango zituen azaltzen zuen: Juan Bautista Bertiz, Joakin Maria Irigoien eta Manuel Irigoien. Udalak ontzat hartu zituen izendapenak.
 


Argazkiak: Urdixkak, Mendia sendiak aterata.