SAGASTI-ETXEKO LIBURUTEGIA

  Aurrekoan nioen bezala, Rafael Ariza Etxezarreta oso gizon jantzia zen eta goi kultura mailakoa. Eta Arrasateko bere etxean adibide ugari utzi zituen, ikasketek eta bizitzaren gaineko begiratzeak eskaintzen zioten maila hartaz. Eman nuen  aurrekoan Sagasti-Etxeko bibliotekari buruzko nire ikuspuntu azkarra eta berera itzuli nahi dut. 

Ariza Etxezarreta gizon ikasi baten semea zen. Izen bereko Ariza Espejo medikua, Ezijan jaio eta Arrasaten hila, unibertsitate ikasketak amaituta gero Sevillan aritu zen Medikuntza eta Kirurgiako Eskola Librean histologiako irakasle gisa. Handik Madrilera igaro zen eta espainiar hiriburuko Ebakuntza Terapeutikako Institutuko Otorrinolaringologiaren zuzendari izendatu zuten. Bere ibilbide profesionalean denetariko diziplina intelektualak landu ahal izan zituen eta bere biblioteka oso aberatsa izan zen.

Sagasti-Etxeko bibliotekara heldu zen Ariza Espejoren liburu bilduma eta egundoko prestigioa ahalbidetu zion. Medikuntzari buruzko espezialitate zabalez bete zuen Ariza Espejok bere bilduma eta liburuak Arrasatera heldu ziren. Horregatik ez da harritzekoa, Joxe Letonak esan ohi zuen moduan, Gregorio Marañon eta Pio Barojaren gisako intelektualek – biak mediku eta idazleak- Etxezarretako liburutegia erabiltzea euren lanetarako. 

Aurreko idazkian adierazi nuen moduan, Sagasti-Etxea barrutik ezagutzeko aukera izan nuen eta esan dezakedana da bibliotekako aretoa inoiz etxe partikular batean ikusi dudan handiena zela. Etxera gonbidatu nindutenerako, ordea - 1978an- ia-ia hutsik zegoen baina garbi neur zitekeen haren tamaina, eta apalategi haietan sar zitezkeen liburuen kopurua ikaragarri handia zen. Liburutegia etxeko behe solairuan zegoen.

Egiaztatu ahal izan nuenez, Ariza jaunak katalogatua zeukan bere liburutegia. Eta nik artean eskuetan eduki ahal izan nituen liburuak espainiera, frantses, alemanera, ingeles, italiera, katalanera, euskara, latina eta beste hizkuntza batzuetan zeuden idatzita. Bisita hartatik zenbait liburu etxeratu ahal izan nituen eta nire liburutegian daude. 

Baina Ariza Espejoren liburuez gain, Ariza Etxezarretaren biblioteka jatorri desberdineko beste emarirekin osatu zen, Rafael Ariza Etxezarreta semearen beraren liburuez gain, jakina. Horrela, Panticosako Bainu Etxeko zuzendaria izan zen Eduardo Gurutxarriren liburuak katalogatuta zeuden Etxezarretako bibliotekan. Halaber, Jose Maria Mendia eta (Juan) Gregorio Mendiaren liburuetako asko Sagasti-Etxera ailegatu ziren. Zeintzuk ziren horiek? 

Santa Agedako Bainu Etxearen jabea izandako Jose Mariaren biloba genuen Gregorio. Juan Gregorio Mendia Etxezarretak Santa Agedako negozioari muzin eginez Irurara ezkondu zen Julia Goizueta Diazekin. Horren semeetariko bat, Gregorio Mendia Goizueta,  zenbait enpresaren sortzailea izan zen, besteak beste Hernaniko Papelera del Urumea eta G. Mendia y Cia. Juan Gregorio arrasatearrarekin eta Iruran jaiotako semearekin harreman handia izan zuen Rafael Ariza Etxezarretak, enpresa horietako administrazio kontseiluetan aritu baitzen. Hurrengo batean ikusiko dugu, gainera, Juan Gregorio Mendia Goizueta hiltzean Rafael Ariza Etxezarreta haren alarguntsa Carmen Ruiz de Arkauterekin ezkondu zela. 

Juan Gregorio arrasatearraren beste seme bat Jose Maria izan zen, hori ere Iruran jaioa eta, beraz, izen bereko Santa Agedako bainuen ugazabaren biloba genuen. Bi anaiek urtetan egindako biblioteken arabera, europar kultura ez zitzaien bat ere arrotz. Haietako tomo ugari Rafael Ariza Etxezarretaren liburutegira igaro ziren. 

 

Zer gertatu zen Sagasti-Etxeko liburuekin? Joxe Letonak zioenez, hamasei zati egin ziren eta horrenbeste senitartekok eraman zituzten, Gipuzkoan izan ei zen bildumarik garrantzitsuenetakoa deseginez.


Aurreko artikulua:

 http://txemax3.blogspot.com.es/2014/10/sagasti-etxea-edo-etxezarreta.html

SAGASTI-ETXEA edo ETXEZARRETA

Sagasti Etxea. Aurrekaldea. 1978an

Musakola aldeko “Sagasti-etxea” zeritzan etxea Etxezarreta izenarekin ere ezagutu genuen. Istorio ugari kontatzen dira etxalde honen gain eta errealitatetik legendara urrats txikia besterik ez denez gero apuntetxo batzuk ekarri nahi ditut hona, etxe horren iraganeko gune zentrala bederen finka dezagun. 

Jose Luis Ormaetxeak “Arrasateko Toponimia” bere liburuan baserri honen gaineko lehen erreferentzia 1773an datatzen du. Beraz, ez da hain zaharra. Baina Arrasateko gizarte-bizitzarekin etxaldeak izandako garrantzia XIX.aren bigarren erdialdean hasi zen eta hirurogeita hamabost urteko historia interesgarria eskaini zuen, hain zuzen bertan bizi izan zen azken jabearen heriotza gertatu arte. Goazen, baina, etxe honen nondik norakoak azaltzen.

Rafael Ariza Espejo

Sagasti-etxean bizi izan zen azken jabea Rafael Ariza Etxezarreta izan genuen, Madrilen jaioa 1874an. Gurasoak izen bereko mediku andaluziarra eta Severina Etxezarreta Ibarzabal bergararra izan ziren. Meatzetako Ingeniaritza ikasi zuen. Zenbait enpresatako administrazio kontseilu kidea izan genuen, besteak beste “Mendia S.A. Papelera del Urumea” eta Irurako “Echezarreta, G. Mendia y Cia. S.L” izenekoetan. 

Oso gizon ezaguna izan zen Arrasaten Rafael eta herriko gizarte bizitzan inplikatu samarra izan genuen XX mendeko lehen herenean.  Goi kulturako gizona genuen. Eta bere bibliotekan milaka liburu gordetzen zituen. Joxe Letonak dioenez, beste intelektual batzuen artean, Pio Barojak zenbaitzuetan erabili zuen biblioteka hura bere lanetarako. 

Kepa Oliden kazetari arrasatearrak etxezarretarrei buruzko oso erreportaje zabala argitaratu zuen “Arrasate Press”en, 1994ko maiatzaren 20an. Olidenek dioenez, Juan Frantzisko Etxezarreta Urkiola Ormaiztegiko jatorriko Bergarako abokatuak erosi zuen 1860an Sagasti-Etxeko lur sail zabala – 90 hektarea inguru. Hamaika urte geroago, abokatuaren alaba Severina Etxezarreta Ibarzabalek jaso zuen herentzian lur eremu hura. Severina Madrilen zegoen ezkonduta Rafael Ariza Espejo laringologo eta otologo ospetsuarekin eta bi seme-alaba izan zituzten: Rafael, 1874an jaioa, eta Severina, 1876an.

Diodan, aldi berean, Darwinen jarraitzaile aurreratuenetakoa izan zela Ariza Espejo Espainiako Antropologia Elkartean. Eta giza-arrazen gaineko bere lanak oso irakurriak izan ziren espainiar zirkulu espezializatuetan. Bere teorietako batean gizakia tarteko espezie baten ondorioa izan zitekeela defendatzen zuen. Ariza Espejoren idaz-lanak haren heriotzaren ostean bildu ziren “Escritos médicos del doctor don Rafael Ariz y Espejo” liburuan, 1888an. 

Ariza-Etxezarreta sendiak herentzia jaso zuenean, ordura arte lanetarako eta inguruetako sagarrondoetako uzta biltzeko bakarrik erabilitako etxaldea berriztatu egin zuen. Hori, Olidenek gogoratzen duen moduan, garbi islatu zen sarbideko burdinazko atean: “Sagasti-Etxea. 1880” Eta sendiak denboraldi luzeak ematen zituen etxe berrian. Horietako batean Ariza Espejo hil zen, 1887ko urriaren 13an, Bergarako eliza agirian irakur daitekeenez. Kepa Olidenen esanetan “Ariza Espejoren pentsakera progresista eta liberalari ohore eginez – libre pentsadore krausista sutsua zen- azken sakramentuak hartu gabe hil zen” 

Rafael Ariza Etxezarreta

Ama hil ondoren Rafael eta Severina Ariza Etxezarreta anaia-arrebak herentzia jaso zutenean Arrasatera aldatu zuten bizitokia. Eta orduantxe hasi zen, batez ere Rafaelen atxikimendu estua Arrasateko gizartearekin. Oso esanguratsua da data hori, Biteri Fundazioaren eskutik Arrasatera sasoi hartan beste gizon garrantzitsu bat iritsi baitzen: Felix Arano. Bi pertsonaia horiek lagun handiak bihurtuko ziren denborarekin. 

Rafael Ariza Etxezarretaren zaletasun handi bat botanika zen eta horretan ere berebiziko indarrez ihardun zuen Arrasaten. Olidenen aipatu erreportajean bada atal bat, “Mendia bizirik” elkarteak sinatua eta bertan irakur daitekeenez Etxezarretako inguruetan hirurogeita hamar bat zuhaitz espezie diferente katalogatu ziren.

Inoiz kontatu dut 1978an Sagasti-Etxea bisitatzera gonbidatu nindutela. Oso zirrara handia egin zidan bisitak eta Arrasateko bazter ezezagun bat bertatik bertara ikusteko aukera eman zidan. Eta, zer esanik ez, etxe hartan bizi izan ziren gizon emakumeon estilo desberdin bat azaldu zitzaidan. 

Ariza Etxezarretaren oharrak Sagasti Etxeari buruz

Bisita hartan liburu batzuk eskuetaratu zizkidaten. Haietako bat Rafael Ariza Etxezarretaren esku izkribua da, “Coníferas” izenekoa. Koadernoan, Arizaren grafiari eutsiz, “Sagastieche (Jardin/ Manzanal viejo/ Naguiturri/ Barrenaoste/ Saconandi, alrededor del manzanal) Kataide (Arcocha, Arrue), Arzubi (Catelocua) Gaztandola (Estiscorta)” bazterretan urtetan landatuko zituen arbolen gaineko erreferentzia eta datuak ematen ditu. Daturik zaharrena 1909koa da. Eta Ariza Etxezarretak argibideak jartzen ditu koadernoaren orrietan “sequoia gigantea, pinnus excelsa, abies nordmanniana, cedrus atlantica, pinus laricio, larix europea, cupressus macrocarpa, cephalotaxus fortunei” eta espezie gehiagoren gain. Horregatik ere dakigu, 1909ko abenduaren 20an

Sagasti Etxeko planoa, Ariza Etxezarretak eskuz egina

sei “chamaecyparis lawsoniana” landatu zituela, Deba errekaren ondoan. Koadernoaren zortzigarren orrialdean Arizaren eskuz eginiko planotxo bat da, eta landareak bere lur eremuan multzoka jartzen zituela ikus daiteke.

Aipatu dut hasiera batean Etxezarretako etxaldea, beste zereginen artean, sagarrondoetako uzta biltzeko erabiltzen zela. Sagasti-Etxea izena arrazoi horretatik datorkio, jakina, eta Ariza Espejok eta bere emazteak herentzia eskuratu orduko izen horrekin ezagutzen zen. Gauza da sei urte zituela sasoi hartan Rafael Ariza Etxezarretak eta behin betiko bizitzera Arrasatera iristean 28 urteko gaztea zen. 

Rafael Arizaren liburu katalogatu bat

Lehengo sagardo ekoizpenari heldu zion gogoz Ariza Etxezarretak bere etxean eta sagardoa Arrasatetik kanpo saltzea ahalbidetu zion teknika eta teoria bereganatu zuen Sagasti-Etxeko jabeak. Badaukat liburu bat, Ignazio Gallastegik idatzia eta 1917an euskaraz argitaratua, Rafael Arizaren liburutegitik eskaini zitzaidana: “Sagardotarako sagarrak” du titulua eta bertan egile adituak sagastiak nola jarri eta zaindu behar diren azaltzen du. Ariza Etxezarretak euskaraz ere hitz egiten

Arrosen gaineko beste liburu katalogatua

zuela gauza jakina da. Suposatzekoa da, halaber, ni sartu orduko ia-ia hutsik zegoen Etxezarretako liburutegi erraldoi hartan liburu gehiago izango zirela botanika, landare-zaintza eta zuhaitz espezien gain.

Joxe Letona zenak ere Sagasti-Etxeko ugazabaren gain idatzi zuen bere apunteetan:

 “A principios de siglo, con planos confeccionados por él mismo, convirtió el caserío en una gran finca, dotándola de los adelantos más moderno sen cuanto a forestal, ganadería, avicultura etc. Llamaba la atención entre los estudiosos la cuadra para ganado considerada de lo mejorcito de Europa en cuanto a instalaciones modernas. Hemos tenido ocasión de conocer dicha cuadra hace muy pocos años y aún seguía siendo de lo mejor. Obtuvo muchos premio sen concursos de ganado de raza Pirenáica y Suiza. Colocaba a cada vaca premiada su correspondiente placa en el establo”  

Bere aldetik Kepa Olidenek zehazkizun gehiago ematen ditu, Lutxi eta Juanita Sagasti-Etxeko neskame izandakoen ahotik jasoak, nonbait:  

“Sagasti-Etxeak hainbat hobekuntza ezagutu zituen bere garaian: ur instalazio eta komunak

Sagasti Etxeko sotoa, sagardotarako kupelekin. 1978

berak (Ariza Etxezarreta jaunak) diseinatuak omen ziren eta etxetik kanpo ere makina bat proiektu antolatu eta burutu zituen. Harrigarriena, dudarik gabe, bere etxeko terrenoen erditik pasatzera zihoan trenbidearen desbiderapena litzateke. 1918 aldera heldu zen lehen aldiz trena Arrasatera. Bere terrenoetatik pasa behar zuenez, Rafaelek zati horri zegozkion planoak hartu eta zuzendu eta egokitu egin zituen trenbidea erreka-bazterrera bidaliz. Horretaz gain, Rafaelek makina bat kamino eta ubide eraiki zuen bere basoetan” 

Oso interesgarria gertatzen da ondoko beste aipamen hau ere, Letonak deskribatu duen kortaren gaia osatzen duena. Nik ere ezagutu nuen 1978an korta hura eta nire egiten ditut bai Joxe eta baita Keparen hitzak. 

“Hil baino piska bat lehenago burututako proiektu hau (korta) oraindik ere miresgarria da ikuslearentzat. Adibide bezala, esan behar barrualdea guztiz baldosa txuriz egina zela eta ganaduek, askaren ordez, ur korrientea zutela edateko. Ganadu bakoitzak iturri bat zeukan eta muturrarekin zapaldu ahala urak irteten zuen. Zabor eta lastoaren ekarri-eramanak, zintzilikaturiko bagoneta baten bitartez egiten ziren. Askoren esanetan, Etxezarretako ganadua inguruetako baserritar gehientsuenak baino hobeto bizi zen” 

Esandakoaren arabera, Rafael Ariza Etxezarreta oso gizon kultua izan zen. Hurrengo kapitulu batean segituko dugu pertsonaia honekin.

Sail honen beste artikuluak:

http://txemax3.blogspot.com.es/2014/10/sagasti-etxeko-liburutegia.html

 Argazkiak: Josemari Velez de Mendizabal, Kepa Oliden (Rafael Ariza Etxezarretarena)