urtarrila 08, 2025

BROKEL DANTZA ETA LISKAR POLITIKOA ARRASATEN. 1845 (2tik lehena)



Isabel II, 1845 inguruan

Duela hamabi urte artikulu batzuk eman nituen txoko honetan, Arrasatera osasun arrazoiengatik 1845ean etorritako Isabel II erreginaren inguruan. Orduan ere agindu nuen egun haietan Narvaez Jenerala eta euskal diputatu batzuen artean izandako liskarraren nondik norakoak eskainiko nituela. Berandu baina hona nator gai horrekin, garai hartako egunkari batzuen eskutik. Euretako korrespontsalak Arrasatera azaldu ziren erregina eta bere gortearekin eta, beraz, lehen eskuko informazioa zeukaten. Dena den, eta beti gertatzen den moduan, kristalaren koloreak ematen dio kronikari bere tonua eta kazetari desberdinek bertsio diferenteak azaldu zituzten. Hiru hautatu ditut,  Madrileko El Católico, La Posdata eta El Español egunkariak. 

“El Español” egunkari liberalak, abuztuaren 27an idazten zuen:
“Hace días llegaron a nuestra noticia los pormenores de una desagradable ocurrencia habida en Mondragón, entre el señor presidente del Consejo de Ministros y los individuos de la diputación foral de Guipúzcoa. Creímos prudente no publicar nada acerca de un incidente que venía a turbar sin motivo la cordialidad y alegría que la presencia de SS.MM está causando en las provincias Vascongadas y en toda la nación, sabedora de los sentimientos leales y de la generosa hospitalidad con que los vascongados han acogido a las REINAS, cuando hemos leído en otros periódicos relaciones incompletas y oscuras de un suceso que tiene carácter político y acerca del cual, puesto que algo ha transpirado, conviene que el público sepa toda la verdad de lo que ha ocurrido. 

(Al director) 17 de agosto. En la visita que hicieron esta mañana SS.MM al establecimiento de baños de Santa Agueda, para disponer lo conveniente a fin de que S.M. la Reina Isabel empiece mañana a bañarse, los diputados de la provincia que acompañan a las reales personas a todas partes, las suplicaron que se dignasen señalar hora para que una comparsa de naturales del país bailase una danza sencilla en su obsequio, terminándose la función con unos ligeros fuegos artificiales. SS.MM accediendo a dicha súplica, designaron la hora de las seis de la tarde; y en efecto, se trasladaron en la misma a la casa de ayuntamiento, y sentadas en el balcón principal presenciaron, en medio de las más expresivas aclamaciones de un numerosísimo concurso. 

Tras las siete primeras danzas de la Broquel dantza, cuya explicación remito a Vd. adjunta, al llegar la octava se vio la música ponerse en movimiento y seguirle la comparsa, bajando del tablado y desfilando delante del coche de SS.MM que se volvieron a su alojamiento para ver desde allí los fuegos.
Narvaez jenerala
El público debió de extrañar que la comparsa no concluyese su baile; pero seguramente hubo de atribuirlo a que como era tan tarde se habrían cansado las Reales personas de presenciarlo. Más grave era el motivo de la supresión del espectáculo. Después de comenzada la danza, uno de los señores diputados repartió a cuantos en los balcones de la casa del ayuntamiento estaba el adjunto y ya citado impreso, en el cual se expresan los vivas que se darían a la conclusión de la comparsa, siendo el primero a S.M la Reina Doña Isabel II, el segundo a la Infanta, el tercero a S. M la Reina Madre y el cuarto a los fueros, buenos usos y costumbres del país.

Advertido el señor presidente del Consejo de Ministros (quien con su compañero el Ministro de Estado se hallaban cerca de SS.MM) de lo que al final de la danza se iba a vitorear, llamó en el acto aparte a los diputados y dirigiéndose muy particularmente al recién llegado de Madrid, increpó su conducta, calificándola en términos los más duros (que no quiero repetir a Vd.) y diciendo que era dirigida a comprometer a la reina y a su gobierno, en un negocio pendiente en el que desde ahora les anunciaba que solo por esto votaría contra sus pretensiones. Este arranque, que yo me abstengo de calificar, fue la causa de la supresión de la Broquel dantza, y Dios sabe de cuántas más” 

Garbi dago, beraz, Arrasateko dantzariek ekin ziotela dantzari, zazpi atal burutu zituztela eta zortzigarrenean bertan behera utzi behar zutela goiko aginduak hala behartuta. Garbi dago istilua izan zela. Baina ez da aurreko lerroetatik ondorioztatzen, Ministro Kontseiluburua zen Narvaez jeneralak espainiar boterearen arrazoia atera zuela berriro erakustera. Begira zer zioen “El Español” egunkariaren abuztuaren 27ko edizio berdinean beste lekuko batek: 

Ascensio Ignazio Altuna diputatua
"Hallábanse SS.MM en el balcón de la casa de la villa viendo la comparsa de bailes antiguos vascongados, que era con muy pocas variaciones la misma que se verificó en el campo del convenio en el primer aniversario de 1840, cuando se presentó el general Narváez. Tan pronto como apareció S.E, uno de los diputados (creo que ha de llamarse el Sr. Altuna) (1) se apresuró a entregarle un ejemplar de la explicación del baile y pasó en seguida a repartir iguales ejemplares entre los oficiales de secretaría y demás personas que ocupaban los balcones inmediatos de la casa concejil. Cuando acabada esta operación se hallaba el susodicho diputado en conversación con el médico de cámara D. Juan Sánchez, le llamaron sus compañeros los señores Villafranca y Aldamar (2), haciéndole observar los descompuestos ademanes del señor presidente del consejo, irritado sobremanera porque entre otros vivas a SS.MM y A. contenía uno a los fueros, buenos usos y costumbres del país.

Confieso a Vd. francamente que no puedo encontrar en tan liviana causa motivo a las maneras poco regulares del general Narváez, que olvidándose de las consideraciones que debía a su reina se expresaba en términos nada convenientes para la posición que ocupaba. Pero sea de esto lo que quiera, el resultado es que se vio al Sr. Altuna dejar a Sánchez y a sus compañeros y colocarse en el puesto que le correspondía como diputado vascongado, es decir al lado inmediato del general. No tardó S.E en interpelarle bruscamente diciéndole que era poco noble su proceder de aquella manera, como por sorpresa, haciendo aclamar delante de la reina un viva que estaba en oposición con la ley vigente; y añadiéndole que si estaban en la persuasión de que a la trágala iban a conseguir algo del gobierno, estaban muy equivocados.

Narvaez jenerala. Espainiako lehen ministroa
A lo que repuso el diputado que en todo lo demás estaban dispuestos a recibir lecciones de cualquiera, pero que en cuanto a sentimientos nobles y caballerosos a nadie le concedía la diputación ventaja; que buena prueba de ello era el que en 15 días que tenía el honor de ser recibida a solas por SS.MM nada las habían dicho que hiciera relación a las justas quejas y grandes agravios que el gobierno había recibido del país; lo que probaba que la diputación y todos los guipuzcoanos sabían distinguir la persona de su soberana, a la que amaban, respetaban y obsequiaban lo mejor que les era posible, de la de sus consejeros responsables, con quienes únicamente debatían las cuestiones relativas a los derechos que creían tener por la ley de 25 de octubre de 1839, que era la ley vigente aún, y según la cual gozan todavía y tienen derecho a gozar las provincias de los fueros hasta que se haga el arreglo; no pudiendo por lo mismo pensar que se faltase a ningún género de consideración en aclamarlos inocentemente y por una sola vez en medio de un baile. En ese momento llegó el otro diputado Sr. Aldamar, que ayudó a su compañero a defender a la diputación y al país de los cargos que se les hacían.

Joakin Berroeta-Aldamar diputatua
Y habiendo repuesto el presidente del consejo que tuviesen entendido que la reina tenía un ejército que había sostenido una guerra de diez años por hacer triunfar sus derechos y que lo hubiese sostenido treinta o cincuenta años si hubiese sido necesario, le replicaron dichos señores que les era preciso recordarle que durante aquel período los que tenían el honor de representar a Guipúzcoa y de haber formado la explicación que había disgustado tanto a S.E, habían militado también bajo la bandera de Isabel II, con la circunstancia de que habían abandonado a la merced de la facción sus bienes y fortunas, sin aspirar ni obtener por ello recompensa alguna, ni llevar otro objeto que el de aparecer siempre leales y partidarios de la legalidad, campo que abandonarían jamás, cualesquiera que fueran las circunstancias y los peligros que tuvieran que arrostrar por permanecer en él. Esta reflexión debió de hacer algún efecto en el señor presidente, puesto que desde aquel momento fue mucho más moderado en sus observaciones” 

Beste behin mehatxuaren arrazoia boteretsuen ahotan! Goian nioen dena dela kristalaren kolorearen arabera, eta Arrasateko istilua beste talaia batzuetatik ere aztertu eta hedatu zen. Begira, absolutismoaren aldeko “La Posdata” izeneko egunkarian irakurtzen zena, 1845eko abuztuaren 29an: 

Publicado en la Gaceta de Madrid de hoy:  "En el día indicado (17 del corriente) se hallaban SS.MM y A. en el balcón de las casas consistoriales con objeto de presenciar unas danzas antiguas del país que hacían parte de los festejos. El general Narváez llegó cuando el baile empezaba y se colocó cerca de S.M. En ese momento uno de los señores de la diputación puso en sus manos el programa del baile y el general vio con sorpresa que uno de los vivas y aclamaciones que se habían de dar era relativo a la tan debatida cuestión de los fueros vascongados. 

El presidente del consejo debió desde luego calcular que, aunque contra la voluntad de los autores del programa, podría muy fácilmente haber quien quisiese, por medio de demostraciones exageradas, dar aquellas aclamaciones ante S.M y sus ministros el carácter poco respetuoso de una exigencia y hasta de un desacato, y a su consecuencia manifestó a los individuos de la diputación y ayuntamiento que se hallaban presentes la necesidad de suprimir aquellas aclamaciones, y de evitar cualquiera otra alusión a una cuestión local y delicada, que el gobierno en unión de las Cortes, resolverán a su tiempo.

Apoyó esta observación con las razones que le parecieron más oportunas, y el resultado fue la supresión de aquellos vivas y aclamaciones, cortándose así en su origen cualquiera otra demostración que hubiera sucedido a ésta y producido una complicación desagradable" 

Isabel II
Gobernuaren bertsioa, beraz, garai hartan estatu boletín ofizialtzat har zitekeen “La Gaceta”raino heldu zen. “La Posdata"ren zenbaki berdinean eta beste zutabe batean garbi uzten dute nork agintzen zuen. Bergarako ituna, Espartero eta Marotoren artekoa, fresko zegoen artean eta horixe gogoratu nahi zuten Madriletik: 

“Los sucesos de Mondragón no han causado aquí sensación ni dado lugar a abultadas especies que en semejantes casos se hacen correr; siempre se ha creído que mediante el buen espíritu del ejército sobraría al gobierno fuerza para hacer que la ley sea respetada, y no presenciaremos una segunda edición de los sucesos de setiembre de 1840; muy torpes andan los revolucionarios si no se convencen de la diferencia que hay entre aquellos tiempos y los presentes” 

Egunkari berdintsuan irailaren 4ko edizioan beste hau ageri zen:

“En el número 364 de El Español, del miércoles 27 de agosto, he leído una carta escrita desde Mondragón a dicho periódico, y que principia uno de los párrafos: "Hallábanse SS.MM en el balcón de la casa de la villa..." Y concluye:  "Así es que al levantarse SS.MM se observó que Doña Isabel se hallaba como acalorada y que la Reina Madre dirigió una mirada a su alrededor como diciendo "Ya veis que no somos nosotras".

La primera suposición del autor de la carta no es exacta, porque estaba yo tan cerca o más que el comunicante del antecedente escrito, y en obsequio de la verdad puedo decir que la Reina nuestra Señora Doña Isabel II salió de la casa consistorial tan fresca y serena como el primer momento que se sentó en el sitio destinado a S.M, y respecto a la mirada de la Reina Madre fue cuando se dignó despedirse con la amabilidad que acostumbra a cuantos ocupaban el balcón del consistorio; por consiguiente no sé cómo ha podido interpretarse un juicio tan temerario respecto a cierta persona; lo que sí puedo asegurar a Vds. es que si SS.MM hubiesen sabido de antemano el final de la función de la comparsa que bailó el broquel-danza, no hubiesen honrado al pueblo de Mondragón con su presencia, pues a consentir uno de los vivas que estaba en proyecto, y particularmente en las circunstancias en que vamos atravesando, era dar fuerza y un fuerte motivo a los enemigos que buscan el más leve pretexto para alterar el orden público” 

Hurrengo baterako utziko dut zer zioen, Altuna diputatuak  arratsalde hartan banatu zuen orriak. Iskanbilaren sorburua izan zenak berriz ere airean utzi zituen arrazoiaren boterea boterearen arrazoiarekin zapaltzen zutenen biluziak.
  (1)  Ascensio Ignazio Altuna, azpeitiarra. Gipuzkoako Diputatu Nagusia, 1845ean. 1846an Gipuzkoako Biltzar Nagusiek hautatu zuten komisionatua, 1839ko urriaren 25eko legearen bitartez ezabatutako Foruen gaia Madrilgo gobernuarekin eztabaidatu eta konpontzeko.

  (2)   Joaquín Baldomero de Berroeta Aldamar, getariarra. 1844an senatore hautatu zuten eta 1845ean Gipuzkoako komisionatua izan zen gortean.


 Argazkiak: Wikipedia eta Mendia bilduma (Udaletxea)

BIGARREN ZATIA

abendua 31, 2024

2024an GEHIEN IRAKURRITAKOAK

Amaitu da urtea eta nire blogean urtean zehar argitaratutako artikuluen artean gehien irakurritakoak beheko  bost horiek dira. Berrogeita hamaika ekarpen berri jaso ditut 2024an, eta guztiek izan dute irakurleen arreta.

Guztira 727 dira 2011tik publikatutakoak, eta bidean gaude. 2025ek ere lanean harrapatuko nau.

Eskerrik asko, ekarpen hauetatik zukurik atera duzuen guztioi.

 


SANTO TOMAS JAIAK. 1884

https://txemax3.blogspot.com/2024/12/santo-tomas-jaiak-1884_25.html




UDALAITZEKO BASELIZA ATERPE. 1928

https://txemax3.blogspot.com/2024/01/udalaitzeko-baseliza-aterpe-1928.html



RESUSTARREN ETXEKO TRAGEDIA, 1887an

https://txemax3.blogspot.com/2024/02/resustarren-etxeko-tragedia-1887an.html





HARATEGIA ETA ARRANDEGIA ARRASATEN, 1866

https://txemax3.blogspot.com/2024/10/harategia-eta-arrandegia-arrasaten-1866.html



HEZKUNTZA EGOERA ARRASATEN XXaren LEHEN HERENEAN

https://txemax3.blogspot.com/2024/04/hezkuntza-egoera-arrasaten-xxaren-lehen.html

abendua 25, 2024

SANTO TOMAS JAIAK. 1884

Santamasak igaro berri dira, giro onean eman ere. Esan genezake jaiak beti jai ditugula, baina denok dakigu gehienetan ez dagoela gure esku bakarrik haiei behar bezalako zukurik ateratzea. Eguraldiak hondatu egin dezake edozein ospakizun eta, zer esanik ez, abenduko herri jai nagusia arriskukoa izan ohi da alde horretatik, sasoia ez baita eguzkiaren sinonimo. 

Begira zer gertatu zen duela ehun eta berrogei urteko santamasetan. “El Noticiero Bilbaíno” egunkarian Miguel Madinabeitiak publikatu zuen ondoko albiste indar gabea, 1884ko abenduaren 28an. Badirudi abendu euritsu haren eraginak, Santo Tomasetako jaietan ez ezik baita Arrasateko korrespontsalaren izpirituan ere kalte egin zuela.

“Como era de esperar con el temporal desecho que ha reinado los días atrás, no podían ser ni más pobres ni menos concurridas este año las ferias de Santo Tomás. Apenas si los tratantes de fuera han sacado para gastos de viaje, después de estar perennes tres días enteros acosados por el granizo, la lluvia, relámpagos y truenos. Y a este tenor no hay para qué dudar el considerable descenso que habrán sufrido los arbitrios y consumos del pueblo. 

Las pocas veces que he bajado a la calle a tomar el chaparrón, no he hecho otra cosa que herir mis oídos con los ecos quejumbrosos de algunos transeúntes, que consideran poco menos que un desvarío la celebración de ferias en el mes de diciembre. Sin embargo, si se echa una ojeada atrás, se ve que pueblos importantes de la provincia, como son San Sebastián y Azpeitia, y de importancia histórica como Segura, celebran sus ferias por Santo Tomás.” 

Beude lerro hauek, aspaldiko testigantza baten gisa. Eguraldi txarrari aurpegi on! A! Eta jaiek hiru egun irauten zuten.

(190329an idatzia)

 Argazkia: Mendia bilduma

 

abendua 18, 2024

TXINUA BOTA JUEK!


Urte latzak ziren, ETAk bere estrategia gogorretik eraso egiten zuela fronte askotatik. Eta espainiar gobernuaren agindupeko indar armatuek euskal gizartea astintzen zuen behin eta berriz. Testuinguru horretan,  Carrero Blanco hil zutenetik urtebete bat egiteko hiru egun falta zirela, Arrasaten beste atentatu bat izan zen. 1974ko abenduaren 17 gaua zen, bederatziak inguruan, eta albistea aurki hedatu zen herrian: “Txinua bota juek!” Biharamuneko kronikek ziotenez Arrasaten hilketak konsternazioa sortu zuen. Nik esango nuke albisteak – eta ez dut inondik ere atentatua defendatu nahi, are gutxiago heriotza-  beldurra sorrarazi zuela, kolpe haren ondorioz herrian zer gertatuko ote galdegai.

Baina egin dezadan atzera begirako saltoa eta diodan “Txinoa” zela Arrasateko guardia zibilen bigarren tenienteari jarritako gaitzizena.  Luis Santos Hernandez zeritzan, 52 urte zituen, Salamancakoa zen eta sei bat urte zeramatzan Arrasateko kuartelean. Nire adinekook ongi gogoratuko dugu zein nolako zirrara sentitzen genuen, edozein tramite poliziala zela eta, Santosen lan gelara sartzean. Batzuek esaten zutenez, Santosek beste gela ilunago eta hotzagoetan ere errezibitzen zituen….

Atentatuko arratsalde-gau hartan bigarren tenientea, guardia zibilaz jantzita, txikiteoa egiten ari zen, ohi zuen moduan, kalez

jantzitako beste guardia zibil batekin, Argimiro Garcia Estevez, 50 urtekoa, baita Salamancakoa ere, eta bosgarren urtea zuen Arrasateko kuartelean. “Txoko” tabernan ohiko basoerdi bana hartu ondoren kalera ateratzen ari zirenean, lauzpabost gazte ei zeramatzan kotxe batetik metrailatu egin zituzten. Bi guardia zibilak herriko Laguntza Zentrora eraman zituzten baina heldu orduko Garcia hilda zegoen. Oso zauri larriak zituenez Santos Bizkaiko Krutzetara bidali zuten, baina gau hartan bertan hil zen. Atentaturako erabilitako kotxea, Morris 1300, “Txoko”tik laurehun metrotara aurkitu zen, diligentzia polizialak hasi eta segituan. Barruan “Parabellum”eko bala-zorroak zeuden eta itxuraz “Stern” metraileta erabili zuten.

Zerraldoak parrokiaren atarira iristen ari
 

Hil kapera kuartelean jarri zen eta hileta elizkizunak Arrasateko San Juan Bataiatzailean burutu ziren 19an, eguerdiko 12etan. Guardia Zibilak eta Armada erakundeetako goi kargu ugari azaldu zen Arrasatera, eta elizara sartu baino lehen hilkutxetan ohorezko dominak jarri ziren. Herriko udalaren ordezkaritza Pedro Basterretxea alkateak eraman zuen. Kapilau militar batek zuzendu zuen elizkizuna eta Arrasateko Parrokiako Abesbatzak parte hartu zuen. Ordubete eta erdi geroago bi zerraldoak hil-kotxe banatan sartu ziren, gorpuak hildakoen herrietara eramateko. Horretan ari ziren bitartean, ingurukoek “Cara al Sol” eta Guardia Zibilen himnoa abestu zituzten.

Berrogei urtez bizi-bizirik iraungo zuen bortizkeria odoltsuaren ondoriozko beste bi biktima izan ziren guardia zibil haiek. Lehenak,  lau hamarkadatan Arrasaterekin lotutako hil biktimetatik. 

Argazkiak: JMVM

abendua 11, 2024

DUELA MENDE OSOKO ARRASATE, DATUTAN


Urtea amaitzear dago eta gutariko bakoitzak egin dezake bere balantze partikularra, urteak ekarri eta kendu dionaren arabera. Batzuk balantze orokorrago batekin ausartuko dira, nonbait, eta herrian gertatutakoari buruzko memoria gauza lezakete, datu objektibotan eta, zailago, subjektiboetan. Gaurko ekarpentxo honetan atzera egingo dut salto, mende osoko tartean, eta 1924ko argazki bat egingo dut, zenbait daturekin,  irakurleak duela mende osoko testuinguru hartara garraiatu guran. Datu ofizialak dira, izan ere Prudentzio Iraeta orduko udal idazkariak prestatutako udal memoriatik hartu ditut. Dakusagun:

Hasteko, diodan, 1924ko udal aurrekontua, osoa, 186.000 pezetakoa izan zela (gaurko diruarekin, 1.115 euro). Haietako 26.000 inguru (hau da, %14) hezkuntzarako (orduan maisu-maistrek udal dirutik kobratzen zuten) beste horrenbeste obra publikoetarako; 33.000 pezeta zaintzarako (udaltzain, auzoetako guardak eta somatena) Udal gastuetarako, berriz, beste horrenbeste.

Bada partida bat, ONGIZATEA (orduan, beneficencia
izenarekin) 26.000 pezetarekin ere (hau da, %14) Gehien bat herriko pobreentzako dirulaguntzak ziren.

Diodan, konparaketa orokorra egiteko, 2024ko aurrekontua 46 milioi euro inguru dela. Ez noa, jakina, partidaz partida xehetzera, inondik ere. Baina bai egingo dut, aipatutako Ongizate partidari dagokion alderaketa, aurtengoa 3´6 milioi euro baitira, hau da aurrekontuaren %8.

Aurrekontu osoaren aldaketa (eurotan): 1.115tik 46 milioitara: 41.255 bider gehiago

Ongizatean (eurotan): 156tik 3´6 milioitara: 23.076 gehiago.

Bakoitzak atera ditzala ondorioak.


Zein zen Arrasateko biztanlegoaren kopurua 1924an? Udal memoriari jarraiki honakoak ditugu datuak:

Urtearen hasieran 6.378 ziren herritarrak, horietako 3.332 emakumeak eta 3.046 gizonezkoak. Eta aurreko urteekin alderatuta kopurua igotzen ari zen. Herriko etxeetan bizi zirenak genituen, noski, erdia baino gehiago; auzoetan, berriz, Gesalibar zen kide gehien zituena, baina kontuan eduki behar da Santa Agedako buru-osasun etxeetako gaixoak ere de factoko biztanletzat hartzen zirela (900 inguru ziren garai hartan)

Lehen familia pobreak aipatu ditut, eta udal memoriaren arabera 80 ziren egoera horretan zeudenak. Familia horiei udalak ordaintzen zizkien mediku eta farmazia zerbitzuak. Eta herriko medikuak, udal funtzionario bezala ari zirenak, Kasimiro Labajos, Alberto Martinez de Ubago eta Angel Espinosa ziren. Farmazeutikoak, berriz, Jose Maria Morales eta Pedro Aranzabal.

Ospitalean 23 pertsona bizi ziren – kopuru deigarria,
zalantzarik gabe- eta horietatik 10 emakume, 2 gizonezko eta 11 haur ziren. Are deigarriagoa egiten da haurren kopurua.

Eta udal aurrekontuetatik 36 pertsonak jasotzen zituzten euren soldatak.

Umeak aipatu ditut aurrekoan, eta horren harira esan behar da 1924an bazela udal batzorde bat HAURREN BABESERAKO TOKIKO BATZORDEA – edo Junta Local de Protección a la Infancia- eta besteak beste udako oporrak antolatzen zituen, eta 1924an 47 ume eta beren zaintzaileak (mojak) Debara bidali ziren, kolonietan, hamabost egunetarako. Umeen hautaketa, osasun kontzeptuetan oinarritzen zen, herriko medikuen txostenaren arabera.

Beste zerbitzuen artean suhiltzaileena zegoen, buru bat, linternero bat eta sei suhiltzailerekin osatzen zena. Oso material eskasa bide zen eurena, eta batzuetan Union Cerrajeraren ekipoarekin egin behar zioten aurre lanari.

Suhiltzaileek ura erabili behar zuten, noski, baina nola zegoen ur zerbitzua 1924an? Begira:


Ura Meatz Errekatik ekartzen zen 1896tik eta ur emaria ez zen nahikoa herritarrek behar zutenerako. 1916tik 5 litro segundo bide zen batez besteko ur jarioa, eta horrek ur etenak egitera behartzen zuen udetan.  Hori bai, iturri publikoetan ez zen urik falta izaten.

Baina ura etxe guztietara heltzen al zen? Bai, zera! 1924an bakarrik 144 etxetan  zeukaten ur edangarriaren zerbitzua. Eta udal datuen arabera, 504 ziren etxebizitzetarako egokitutako etxeak, nahiz eta 477 bakarrik egon okupatuta. Atera kontua, 477tik 144k zeukaten ura! (%30)

1924an zehar, 171 jaiotza erregistratu ziren; 130 heriotza, eta 26 ezkontza. Herriko eskola desberdinetan 1.100 ume ari ziren. Horietako ia 400 Mesedeetako mojekin ikasten ari ziren; udal eskoletan 260; Biteri Fundazioaren eta Arte eta Ofiziokoaren eskoletan 230; eta auzoetako ia beste 150 ume.

Udalak erabaki zuen urte hartan, udaletxean ziren 3 idazmakinetatik, bat eskoletarako uztea, umeek ikas zezaten haren erabilpena. Makina eskolaz eskola mugituko zen.

Arrasateko urte hartako kintoak – hau da soldadutzarako zozketan sartu zirenak- 53 gazte izan ziren.


Herriko jaietarako aurrekontuak 3.000 pezeta markatzen zuen arren, 11´80 pezeta gutxiago gastatu zen (gaurko dirutara aldatuta, 18 euro inbertitu ziren urte hartako jaietarako)  Ehun urte geroago,18 eurotik 463.000 euro igaro da: 25.722 aldiz gehiago. Aipatzearren, diodan diru hartatik ia erdia Gasteizko Infanteria Erregimenduko Banda ekartzeko erabili zela. Eta su artifizialetan 500 pezeta,

Prudentzio Iraeta udal idazkariak prestatu zuen memorian irakur zitekeenez, 1924an  ELMA enpresa eman zen alta industria-eremuan eta, beste arlo batean, Felix Arano maisuarentzat Alfonso XII.ren Gurutzea Alfontso XIII. erregeari eskatzea erabaki zuen Udalak urte hartako uztailaren 2an.

Argazkiak: JMVM

abendua 04, 2024

AGUSTIN IDIAKEZ ARAMAIOKO ITSAS-JENERALA

Aramaioko Kondea

I
datzi nuen behin Arrasateko bi guardiamarinari buruz, espainiar itsas-armadaren historian lehenetarikoak  izan zirenak.  Vicente Anselmo eta Antonio Hermenegildo Barrutia anaiak 1716ko urtean ageri ziren bolondres, Gipuzkoako goi mailako sendien semeak zirenez gobernuak itsasorako arma-profesionalen bidea ahalbidetu baitzien. Eta orduan ere nioen, beraiekin batera aramaioar bat agertzen zela lehen zerrenda hartan. Aramaixoar hura Agustin Idiakez Idiakez izan zen.

Zer dakigu pertsonaia hartaz? Lehenik eta behin, diodan Aramaion ezaguna zela, bere bizitzaren zatirik emankorrena jaioterritik kanpo eman bazuen ere. Ez dut aurkitu, dena den, erreferentziarik jaioterritik atera ondoren Aramaiorekiko harremanik izan ote zuen baieztatzeko. Baina ez deritzat oso sartuta edukiko zituenik bere oinak jaioterriko lurretan. Nahiz eta jatorrizko etiketa aramaioarra izan.

Agustin Antonio Idiakez-Butron Idiakez bezala jaio zen Aramaion, 1700eko urtarrilaren 8an, bere gurasoak bost egun lehenago Eskoriatzako Gellaon ezkondu ondoren. Aita Frantzisko Idiakez Borja-Aragon zen, Aramaioko IV. Kondea, 42 urtekoa. Ama, berriz, Katalina Idiakez Dolara aramaioarra, hemeretzi urteko gaztea. Kondetzaren titularraren ustezko bizitza lizunaren adibidea izan daiteke Katalina, bere aita Lukas beste Idiakez Borja baten semea baitzen. Beraz, gure protagonistaren gurasoen artean bazen ahaidetasun hurbila. Baina hor ez da amaitzen ezustekoen soka, Katalinarekin Gellaon ezkondu zen Kondea… ezkonduta baitzegoen. Baina utz dezagun hori beste baterako.

Zenbait iturrik diote Agustin Idiakez Etxaguen auzoan jaio zela; baliteke, Lukas Idiakez Learriartu aitajauna Etxaguenen bizi baitzen, behintzat han bataiatu zuten. Eta pentsatzekoa da Katalina ama Etxaguenen erdituko zela Agustin semeaz.

Agustin Idiakez Cadizeko Guardiamarinen Konpainiara sartu zuten 1717an, Gorteak itsas-armadarako deialdia goi mailako sendien artean burututa. Azterketa teorikoak gainditu eta Karlos Grillo jeneralaren aginduetara itsasontziratu zen, eta Ceutako laguntzan aritu ziren. Zenbait batailatan hartu zuen parte aramaioarrak eta bere izena ondo kokatu zen itsas-militarren artean. Horrela eskalan igotzen joan zen. 1756an eskuadrako buru izendatu zuten eta merkantzia eta bidarien barkuak pirata eta korsarioetatik zaintzen ihardun zuen lau itsasontzirekin. 1764an Cadizera bidaltzen du gobernuak eta Ameriketako flotaren babeserako arduradun nagusi izendatu zuten. La Guyana, Kolonbia, Mexiko eta Kubara hainbat bidai egin behar izan zituen, eta betebehar horretan hiru urtez aritu zen. 1767ko martxoaren 13an azken aldiz heldu zen Cadizera, sekulako dirutza eta espainiar merkatuetarako ondasunekin kargatuta. Gobernuak teniente jenerala izendatu zuen eta Cadizen geratu zen bizitzen aramaioarra. 1778an hil zen hiri andaluziarrean, itsas armadan hirurogeita bat urte egin ondoren.

Agustinen semeak 1778an bertan aurkeztu zuen Aramaioko udaletxean hidalgiaren txostena irekitzeko eskabidea. Eta espedientean irakurtzen denez, prozesuak exijitzen dituen lekukoek aldeko jarrera hartu zuten. Baina goazen urratsez urrats… Hurrengo kapitulu batean ikusiko dugu zernolako korapiloak ziren sendi hartan.

LEHEN GUARDIAMARINA ARRASATEARRAK. 1717

https://txemax3.blogspot.com/2022/06/lehen-guardiamarinak-arrasatearrak-1717.html

Argazkia: wikipedia