ARRASATEKO SALAKETA-IDAZKIA, GERRA OSTEKO URTEETAN

Comunión Tradicionalistaren tarjeta bat

Azken gerra zibilaren ondorioz –aurreko guztietan bezalatsu- hiritarren arteko salakuntzak ugaritu ziren. Jakina, bando irabazlearen kiderik adierazgarrienek euren kartak jokatu zituzten, bat ere lotsa gabe, interesik zikinenek hala eraginda. 

Batzuetan arerioaren heriotza adieraz lezakeen salaketa arintasun osoz aldarrikatzen zen, kasu gehienetan inbidiek, zeloek eta ezin ikusiek bultzatuta. Horietako ehundaka idazki ezagutzen ditut, han eta hemen sortuta, denborak eskainitako perspektibatik aztertzen direnean, gezurretan eta arinkerietan ibiltzeagatik salataria bera epaitegira aurkeztea guztiz zilegi izango zela pentsarazten digutenak.

Gaurkoan Arrasateko idazki-formulario bat ekarri nahi izan dut zutabe honetara, 1939an Arrasateko epaitegian bete behar zena. Ez dakit zenbat joan ziren aurrera eta nola exekutatu ziren. Gerra osteko une latzak bizi behar izan zituztenek oraindik ere gogoratzen dutenez, beldurra zen nagusi herritarren artean, salaketa iritsiko ote zaien eta nork ipiniko izututa. Egoki iruditu zait dokumentu hura ezagutaraztea:

“Don..., vecino de Mondragón, comparezco y como mejor proceda digo:

Que deseo prestar declaración ante este Juzgado sobre la conducta política y social del vecino de esta villa... contra quien se instruye expediente de Responsabilidades Políticas por el Juzgado Provincial de Navarra, según anuncio publicado en el Boletín Oficial del Estado número 316 correspondiente al día 12 de Noviembre próximo pasado y Boletín Oficial de Guipúzcoa número 61 del día 19 igualmente de Noviembre último.

Por ello y al amparo de lo dispuesto en el artículo 46 de la llamada Ley de Responsabilidades Políticas de 9 de Febrero de 1939, 

SUPLICO al Juzgado se sirva recibirme la declaración de referencia.

Mondragón, a...

F.E.Ten logoa

Idazkia behar bezala betetzeko oharrak ziren. Hona hemen:

1.- “El invocado artículo de la Ley de Responsabilidades Políticas dispone que “deben prestar declaración cuantas personas tengan conocimiento de la conducta política y social de los inculpados, antes o después de la iniciación del Movimiento Nacional, así como para indicar la existencia de bienes a aquellos pertenecientes, pudiendo prestarse tales declaraciones ante el propio Juez que instruya el expediente o ante el de Primera Instancia o Municipal del domicilio del declarante, los cuales remitirán a aquél las declaraciones, directamente el mismo día que las reciban.

2.- “Los  declarantes han de hacer constar en sus declaraciones ante el Juez municipal si son militantes de Falange Española Tradicionalista (F.E.T) o excombatientes, los cargos que ocupan o han ocupado en Corporaciones, F.E.T, Comunión Tradicionalista etc. y en general todas aquellas circunstancias que puedan abonar la solvencia moral y política del declarante.

3.- En las declaraciones deberán consignarse todos los datos y noticias relacionadas con la conducta religiosa, política y social de los inculpados que pueda favorecerlos a éstos.

Debe tenerse en cuenta que, según la Ley, se consideran circunstancias atenuantes el haber prestado servicios eficaces al Movimiento Nacional o perdido un hijo por muerte en campaña o asesinado por los rojos, así como cualquiera otra circunstancia análoga a las anteriores.

Por ello es muy conveniente que los declarantes hagan constar:

a)      Que el inculpado profesaba ya públicamente antes de la iniciación del Glorioso Movimiento Nacional las ideas antimarxistas y antiseparatistas inspiradoras del expresado Movimiento.

b)      Que, asímismo, inmediatamente después de la liberación de la villa o de hallarse en la zona nacional, se apresuró a expresar su adhesión al Alzamiento y ofrecer sus servicios a las Autoridades Nacionales.

Ez dut uste komentario osagarri egin behar denik.

EUSKARA ARRASATEKO ABADE ETXEAREN ARDATZEAN

Arrasateko Abade-etxea herriko eraikinik esanguratsuenetakoa da. Beren neurriengatik eta kokapenarengatik erraz nabarmentzen diren horietakoa daukagu. Iturriotz kalearen goiko buruan eraikia, Gazteluondoko antzinako sarrera-atetik hurbil, herriaren bilakaera sakona ezagutu du eta aldaketak Abade-etxea bera harrapatu du, hiri-premiek eraginda.

Abade-etxea XX. mendearen lehen herenean eraiki zen, Jose Joakin Arin erretorearen ekimenaz. Bera izan zen eragilerik gartsuena, garaiko arrasatear fededunen gaineko erantzukizuna euren esku zeukaten sei abadeen etxebizitza-beharrak estaltzeko. Arini zor zaio XX.ren bigarren hamarkadan giza-talde bat osatzea, etxea jasotzearen kostuari aurre egiteko. Eta berari ere egotzi behar zaio, Gasteizko eliz-barrutiko orduko gotzainarekin – Fray Zacarias Martinez- izandako negoziazioen arrakasta, proiektuan “Casa Parroquial” bezala deitutakoa martxan jartzeko.

Lantegi garrantzitsu hari ekiteko behar zen dirua arrasatear batzuek jarri zuten eta Txanboko lur sail bat erosi ondoren obrak hasi ziren. Zeintzuk izan ziren kapitalista haiek? Inoiz ez dut datu hori jakin, nahiz eta zurrumurruei kasu egin behar baldin bazaie, dirua abertzale ideologiako sendi batzuetatik etorri zen. Egia ote? Hori ezagutzerik izan ez badut ere, 1928ko urrian argitaratutako orritxo bati esker jakin badakigu, abadeen egoitza izateaz gain eraikin hark beste baldintza bat ere bete behar zuela. 

Eliz-kabildoa, 1915ean. Eserita eskuinean, Arin

Eta, hain zuzen, orri horren zati batzuen irakurketa egitera gonbidatzen dut honaino heldu den irakurlea. Orriaren goi buruan jartzen zuen: “El Cabildo Parroquial de Mondragón, a las personas, familias piadosas y entidades que tengan a bien de cooperar a la terminación de las obras de la Casa Parroquial”

Garbi dago ordurako etxea eraikitzen ari zirela. Gaur, bakar bakarrik, lehen aipatutako baldintza hura zein zen azalduko dut. Hurrengo batean uneko estualdi ekonomikoei helduko diet, zuen baimenarekin. Eta beste etenik gabe, goazen, beraz, orriko testura, ondoko zati luzeak punturik ez duenez gero patxadaz irakurtzea gomendatuta gero:

Jose Joakin Arin erretorea

“Las personas que con aprobación, bendición y plácemes del Rvmo. Prelado de la Diócesis habían proyectado construir en este pueblo una “Casa Parroquial” que sirviese de habitación a los seis sacerdotes del Cabildo Parroquial, con obligación, empero, a cambio de este beneficio, de dedicarse con especialidad a enseñar en vascuence el Catecismo y toda otra instrucción  religiosa y litúrgica conveniente para una buena formación de los niños que necesitaran aprenderlo en esta lengua (obligación que como de carácter especial y superrogatorio había que cumplirse sin perjuicio de la general que, en todo tiempo tiene el Clero, por prescripción de la Iglesia, de enseñar la Doctrina Cristiana, bien en vascuence, bien en castellano u otra lengua, conforme a los que poseen los niños y sus familias) y para cuyo fin lleva la “Casa Parroquial” un salón que también podrá ser utilizado por el Cabildo para dedicarse al trabajo de una buena educación post-escolar de los jóvenes por medio de conferencias y aun de ejercicios espirituales que se darían en el mismo salón, convirtiéndolo, en este último caso en Capilla...”

Beraz, euskara jarri zuten mahai gaineko baldintza arrasatear filantropo haiek. Eta hori jakinda, azpimarratu behar dut meritu izugarria daukala Jose Joakin Arinek gotzainaren aurrean burututako negoziazioan, Fray Zacarías Martinez euskara eta euskal kultura erlijio-kontuekin lotzearen kontra egon baitzen, euskal eliz-barrutiko buru bezala Gasteizen iraun zuen sei urteetan. Irakur ditzagun, adibide gisa, garai hartan Gasteizko Apaizgaitegi Txikiaren errektorea zen Jose Migel Barandiaranek bere egunerokoan idatzitakoak:

1927ko ekainaren 15

“Pido permiso para leer tres lecciones de folklore en San Sebastián en los primeros días de Julio. Al concedérmelo el Sr. Obispo. Fr. Zacarías Martínez Núñez me dice que hable de “nuestra España” siempre que ello venga a cuento en las conferencias que dé, pues “todos somos españoles aún cuando un loco –pues loco vivió y murió Arana Goiri- haya dicho lo contrario” Esto revela la efervescencia política en que vivimos, puesto que un Prelado no se acuerda de dar consejos de religión y sí de política. ¡Qué dolor!”

1928ko apirilaren 18

“Esta tarde se ha despedido y se ha marchado a Bilbao, para ir de allí a Santiago de Compostela su nueva sede, el Sr. Obispo... Su nacionalismo exagerado (ha sido y se ha mostrado españolista oportune e importune le ha acarreado serios disgustos y ha ocasionado algunos males a la Iglesia”

Jose Joakin Arinek, beraz,oinarrizko adreilu bat jarri zuen, Arrasateko hiritarren kontzientzian euskararen premia eraikitzeko.

KARRIKIRI DENDA: SEI BELAUNALDI LANEAN

Hasi beharko nuke esaten ez dakigula zehazki zenbat urte dituen Arrasateko Karrikiri dendak. Eta zalantza negozioaren hastapen zirriborrotsuetan kokatu behar dugu, zenbait zirkunstantzia eman baitziren XIX. mendearen seigarren hamarkadan, data konkretu bat ematea zailtzen duena. Baina duda barik, arrasatear gizarteak ezagutu duen saltokirik adintsuena dela adieraz daiteke okertzeko beldurrik gabe.

Bartoloma Karrikiri, bigarren belaunaldikoa

Jarraitu behar dut azaltzen, arrasatear askok oraindik ere izenordetzat daukana –Karrikiri- sendi baten abizena dela, Arrasatera XVIII. amaieran heldu zena. Nafar jatorrizko karrikiritarrak ezagunak ziren Gipuzkoa, Bizkaia eta Arabako zenbait herritan. Euren arrastoa Marieta, Oleta, Larrinoa, Otxandio, Elorrio, Zarautz, Oñati, Aretxabaleta eta Aramaion aurkitzen dugu. Arrasatera XIXko lehen hamarkadan heldu zen sendi honen aurreneko kidea: Pedro Jose aramaioarra, María Andresa Gorosabel garagartzarrarekin ezkondu zena.  Garbi dago sendia nomada samarra zela, euren ofizioak eraginda, nonbait. Zein ofizio ote?

Pedro Jose eta María Andresaren seme Florentzio (Aramaio.1810) daukagu Arrasaten bere etxea izan zuen lehen karrikiritarra. Etxe hori Erdiko Kaleko berrogeigarren zenbakikoa da, hain zuzen ere Karrikiri denda oraindik gaur ere dagoenekoa eta zenbait idazkiren arabera Florentziok 1844an erosi zuen eraikin osoa (1) Etxearen kontra zenbait hipoteka ireki ziren, bi Garagartzako Jose Sologaistoarekin, 11.000 beloi-errealetako diru kopuruarengatik. Eta hirugarren bat Juan Carlos Guerra medikuarekin, 5.000 errelengatik. Florentziok etxea erosteko izenpetu zuen hipotekan “cortador” jarri zuen, ogibideari zegokionez. Ziurrenik, harategiko lanbideekin zerikusirik izango zuen Florentziorenak, eta baliteke ere bere arbasoenak. Florentzio da, beraz, Karrikiri dendako lehen belaunaldia.

Bere gainetik nomada estiloa ezin uxatuz,  Florentzio Gasteizera aldatu zen bizitzera eta Bartoloma alaba nagusiaren esku utzi zuen Arrasaten zeukan jabegoa. Bartoloma dugu, Arrasaten jaiotako lehen karrikiritarra: 1839an. Baina etxearen jabetza ez zitzaion modu zuzenetik heldu Bartolomari, senarraren bidez baino. Gaspar Baltasar Resusta Altunarekin zegoen ezkonduta Bartoloma, 1862tik. Gaspar “Almacenes de Cerrajería" (2) enpresako buruaren anaia zen, hots Jose Mariarena. Eta horrekin egiten zuen lan, bera ofizioz “cerrajero y fundidor de latón” baitzen.

Zipriano Resusta Karrikiri eta sendia

Florentziok etxearen kontra zituen hipotekak jasotzearren, 1864an Gasparrek  kitatu egin zuen zorraren zati bat eta gainerakoa bere gain hartu zuen. Horrela, Florentziok bere suihari aldatu zion etxabehearen ezker aldeko denda eta solairu berdineko beste areto batzuen jabetza. Baita lehen solairua eta ganbara ere, eta ate nagusitik sartzeko eskubidea. Salmentaren prezioa: 10.869 erreal. Horiekin Florentzio konprometitu zen lehen bi hipotekak kitatzera. Eta Florentziok eutsi zion etxearen eskuin aldeko jabetzari, ahalik eta Resusta suhiak zati hari zegokion hipoteka jaso arte. Eskuin aldean Florentziok beste denda bat zeukan, hipotekako idazkitik ondoriozta daitekeenez. Zer saltzen zen bi denda haietan? Ez dakigu, nahiz eta jarraian azalduko dudan jazoera batek argi eman liezagukeen.

Gertatu zen 1873ko urtarrilean Gaspar Resusta hil zela. Heriotza aurretik bere anaia Jose Maria izendatu zuen testamentu-beterazlea. Eta Bartoloma –artean 33 urterekin- seme-alaba gaztetxoen erantzukizun osoarekin geratu zen. Baina Gasparen anaia Jose Mariak –hark testamentuan adierazita utzi zuen bezala- laguntza eskaini zion koinatari. Horrela, Jose Maria Resusta eta Miguel Madinabeitiak –biak koinatuak, hura bigarrenaren arrebarekin baitzegoen ezkonduta- hitzarmen bat sinatu zuten, 1873ko irailean, eta horren bidez Resustak bere denda (3) traspasatu zion Madinabeitiari, bi urterako. Idazkiko zehazkizunen arabera, 1864an Florentzio Karrikirik izenpetuko hipotekako denda da traspasatzen dena. Eta 1875eko uztailean Madinabeitiak itzuli egin zizkion denda eta salgai zituen gaiak.

Resusta eta Madinabeitiaren arteko hitzarmenean irakur daitezkeen artikuluetako batzuk honako hauexek dira, denen balioa 12.318 belloi-errealetakoa izan zelarik:

 “gicaras de café, orinales, soperas, azucareras, jarras, pezoneras de cristal, cuerdas de guitarra, resmas papel rayado, escobillas de frotar, naipes Gorriti, petacas de cuero, botones de nacar, agugetas, bastidores de goma, silvos, aceite, sidra, azúcar, mangos de plumas, velas de sebo...”

 Hau da, ongi hornitutako garaiko denda batean aurki zitezkeen gauzak. Horietako askoren antzerakoak, 150 urteren ondoren Karrikiri dendan saltzen dira oraindik. Beraz, ausartu egin gintezke esatera Florentziok bere suhiari utzitako dendan horien gisako salgaiak aurki zitezkeela.

Dolores Resusta, laugarren belaunaldikoa

Dendaren kargu egin zenetik Bartolomak lana gogor egin bide zuen, izan ere 1881eko abenduan kitatu egin zuen etxearen eskuin aldeari, hogei bat urte lehenagotik zegokion hipoteka eta etxe osoaren jabetza bereganatu zuen, dendaren titularitatea barne. Beraz, Bartoloma bigarren belaunaldikoa da, Karrikiri dendaren jabeei dagokienez.

Bartoloma Karrikiri Salas oso emakume ausarta eta zorrotza izan bide zen negozioetarako, ahozko lekukotasunari esker oraindik ere sendikoek gogoratzen dutenez. Bere seme-alabak aurrera ateratzeaz gain, hainbat inbertsio egin zituen, erredituak ahalbidetu zizkiotenak. Resusta sendiaren partaide izateak goi kontaktuak ekarri zizkion Bartolomari eta horren ondorioz negozioaren oinarri sendoak jarri zituen. Hiribilduko gunerik estrategikoenean kokatuta, denda pertsonaia ugariren topalekua ere izan zen. Eta kasu horretan jarri behar da, adibidez, Bartolomak Pablo Uranga pintorearekin izan zuen adiskidantza. 

Bartolomari bere seme Ziprianok hartu zion testigua. Zipriano Resusta Karrikiri 1862an jaio zen, eta artean gaztetxoa zela latorrigile ofizioa ikasi zuen, Ordizian. Oso begi kliniko ona izan zuen irabazpideetarako eta bezeroen sarea hedatu zuen, herritik kanpora ere. Haren ondorengoek diotenez, Zipriano gai zen San Antonio egunean Ordiziatik heldu berria dendatik aterki eta beste salgai batzuk hartu eta oinez Urkiolaraino heltzeko. XX. mendearen lehen hamarkadan Delclaux beiragileekin jarri zen harremanetan, parrokiako beirateak egin zitzaten. Ordudanik oso harreman estuak izan zituen enpresa bizkaitarrarekin. Udal sindikoa izan zen garai batean. Zipriano birritan ezkondu zen, Isabel  Olañeta aurrenik eta horren heriotzaren ostean Crescencia Lasarekin. Zipriano 1942an hil zen.

Dolores Resusta Olañetak (1896) segitu zion Ziprianori negozioan. Horixe izan zen, gure belaunaldikoek dendan ezagutu genuen lehen “karrikirritarra” Ez dut gaizki idatzi, ez; hasieran nioen bezala, arrasatearron artean Erdiko Kaleko, 40ko denda “Karrikirri” (bi errerekin) esan baitiogu askok eta oraindik gaur egun ere gutariko askok pentsatzen du deitura hori gaitzizena dela, izenordea, hain zuzen. Gertatzen dena da, Karrikiri abizenaren kokapena gero eta urrutiagoa geratzen ari dela sendiarenekoen artean. Anizeto Aranzabal Gantxegirekin ezkondu zen Dolores.

Bosgarren eta seigarren belaunaldiko Roberto eta Arantza

Batxilergoa amaitu ondoren, 17 urterekin ekin zion lanari dendan Roberto Aranzabal Resustak, Doloresi laguntzen. Eta mende erdi geroago jubilatu bitartean Roberto izan dugu Karrikiri dendako bosgarren belaunaldia. Julia Soto Albizurekin ezkonduta, erretiroa hartu ondoren alaba Arantza izan da dendaren ardura eskuratu duena. Arantzaren hamaikagarren abizena Karrikiri da. Eta oraingo titularrarekin osatzen da seigarren belaunaldia.

Argazkiak: 
- Roberto Aranzabal-Julia Soto sendia (lehen hiruak)
- DV (Kepa Oliden)

---

(1) Badirudi, nahiz eta daturik ez dudan jaso ahal izan, Karrikiriren lehen denda Zarugalde kalean egon zela.

(2) 1869an “Vergarajáuregui, Resusta y Cia” bilakatu zen. Data horretan Gasparrek akziodun izateari utzi zion, Migel Madinabeitiak egin zuen bezalaxe.

(3) Vergarajauregi, Resusta y Cia enpresaren sortze-idazkian, 1869ko abenduaren 4koa, Jose Maria Resustak bere burua “comerciante”tzat aurkeztu zuen notarioaren aurrean.

LAPURRETA IBABEKO ANDRA MARIN

Ibabeko Andra Mari

Lehengoan zeharo kezkatuta ikusi nituen adiskide batzuk Aramaion, Ibabeko Andra Mari baselizan ezezagunek burututako txikizio eta lapurretarengatik. Etsipenean eror ez zitezen, horren gisako albisteak, zoritxarrez, eguneroko ogia dugula adierazi nien, nahiz eta badakidan nire erantzunak ez ziela bihotzeko mina arintzen.

Ibabeko Andra Mari Kofradiako “kofredoak” ziren nire solaskideak –ni neroni naizen bezalaxe, ez banaute kideen zerrendatik behin betiko ezabatu, azken urteotako nire agerpen ezak direla-eta. Bost ehun urte eduki ditzakeen elkarteak –lehen aipamen idatziak 1560koak ditugu- denetariko abenturak bizi izan ditu bere bizitza luzean, eta egun ibilbide ludiko samarra badarama ere, Aramaioko herritarren bizimodu erlijioso eta sozialean zeharo errotua egon da Kofradia.

Lapurretaren ostean txikizioaren konponketari ekin beharko diote. Horren harira esan daiteke, historian zehar askotan burutu behar izan dituztela kofredoek errestauratze lanak baselizan . Duela gutxi, udal artxiboan apunte hau aurkitu nuen 1874ko ekainaren 7ko aktan:

“Se da cuenta de una instancia remitida a informe por la Excma. Diputación Foral de esta provincia, con fecha cinco de este mes, en la que dice que para terminar las obras del Santuario (sic) de Nuestra Señora de Ibabe, se imponga hasta verificar el total pago de la deuda que pueda ocasionarse, un cuartillo de real (1) a la cántara de vino (2) que se consuma en el valle y otro cuartillo de real a cada azumbre (3)  que de la misma manera se consuma de aguardiente en el mismo.

En su vista, el Ayuntamiento, considerando que el producto que se pide ha de ser para pocos meses, que es para un fin tan piadoso y que nadie le parece se ha de oponer en el particular, toda vez que es el medio mejor de pagar las deudas que con motivo de la tal obra, que no puede quedar inacabada, se originen, acordó se informe a la Excma. Diputación que puede accederse al impuesto de un cuartillo de real en cántara de vino de consumo en esta jurisdicción, pero no al de igual cantidad respecto al aguardiente, que con las circunstancias del día, se halla bastante recargado”

Ibabeko Andra Mari

Behin Diputazioa Udalaren erabakiaz jabetu ondoren, beste ebazpen bat igorri zion Aramaioko Udalari, gainprezioa  baimenduz eta halaber Kofradiari adieraziz, sei hilean behin diru sarrera eta gastuen zerrenda azaldu behar ziola Udalari. Alhondigako udal enplegatua zen Frantzisko Arana geratu zen erantzule, Kofradia eta Udalaren arteko harremanak bideratzeko.

Kofradiaren liburuetan irakurrita daukat aspaldi, 1870eko bilkuran –irailaren 8a- honako otordua egin zutela kofredoek:  

“Sopa, de seguido dos gallinas, la fricacha, dos cocidos, a medio polla asada, pernil con tomate, queso, uva y peras; aguardiente y nada más” Bapo! 

(1)   Cuartillo de real: antzinako txanpoia; erreal baten balioarekin.

(2)   Hamasei litro inguru.

(3)   Bi litro inguru.

Argazkiak: www.euskomedia.org

DOMU SANTU EGUNA ARRASATEN 1885ean

Aldayko kanposantua, XX.eko hirugarren hamarkadan

Aurten ere gure kanposantuek bisitari ugari jasoko dituzte Domu Santu egunean. Ohiturari jarraiki herritar askok tartetxo bat hartuko dute jai egun horretan eta hildako senitarte eta adiskideak oroituz, pentsamendu bat izango dute hilerrian bertan haien alde.

Domu Santuren aukera aprobetxatuz, Miguel Madinabeitiak Arrasateko hilerriari buruzko zehazkizun batzuk eman zituen, 1885eko  azaroaren 1ean, El Noticiero Bilbaíno zeritzan egunkarian. Hona hemen idatzi zuena:

“Por disposición gubernativa se ha prohibido este año la visita a los cementerios; y como la tarde está desapacible, voy a entretenerme en escribir dos renglones con referencias al de este pueblo.

Se ha dicho que aquí es costumbre nueva visitar el camposanto el día de hoy; y efectivamente, es cierto, porque hasta hace una treintena de años no subía más que alguna vieja que otra, que introducían la nariz por la rejilla de la puerta, que era desde donde oraban.

En carta mía del 24 de enero de 1881 dije cómo el emplazamiento del de este pueblo se debía al general francés Thouvenot, que se titulaba gobernador de Vizcaya, pero pasaba aquí largas temporadas a juzgar por la numerosa correspondencia oficial suya que se conserva, si bien la órden procedía del reinado de Carlos IV, comunicada a la provincia por su corregidor D. Pascual Rodríguez de Arellano.

Sin meterme en el laberinto de si en los tiempos pasados la Iglesia prohibía los enterramientos dentro de ella, menos a la clase privilegiada, no cabe duda que hasta la guerra de Napoleón se seguía aquella costumbre, como lo atestiguan los millares de cráneos humanos que yacen en varios cubos del templo. Thouvenot, que debió ser caballero y transigente, un día hubo, sin embargo, de encresparse al ver que, a pesar de la órden por él comunicada en 28 de mayo de 1809 en sentido contrario, se continuaba con el sepelio dentro de la iglesia. Reunió con este motivo al ayuntamiento y cabildo, y mandó que en el improrrogable término de nueve días se habilitase un sitio al aire libre donde enterrar los cadáveres, cerrándolo provisionalmente de estacas. Dignos me parecen de toda alabanza aquellos hombres que en término tan angustioso tuvieron el acierto de elegir para tan sagrado destino la era de Alday, que está al pie de la antiquísima parroquia de Santa Marina de Aguirre, convertida hoy en caserío de labranza.

Aldayko Kanpo Santua 1965ean

Hoy concluyo diciendo que este camposanto recibió el año 1866 una mejora de ampliación y relativo embellecimiento, y en el día se está en vías de darle mayor capacidad con lo que y con las excelentes condiciones higiènicas que reune, podrá cumplidamentre responder a las exigencias modernas.

El que esto lea dirá tal vez: ¿Y a mí, qué? Yo no puedo, sin embargo, pensar del mismo modo. Tengo allí a mis padres, hijos, hermanos, abuelos maternos y a seres queridos de quienes jamás me olvidaré; y ya que las puertas están cerradas, les abro mi corazón para tributarles este recuerdo”

=================..================

Madinabeitiaren albistea emanda, ezin dut jarri gabe utzi, 1965eko azaroaren 2an “La Voz de España” egunkarian Mariano Azkarate “Zelaitxo” Arrasateko korrrespontsalak zioena, Domu Santu Eguna zela eta: “Con extraordinaria solemnidad se celebraron en todos los templos los actos propios del día. Miles de personas se acercaron a las tumbas de sus familiares, depositando preciosas coronas de flores, a la vez que ofrecían sus plegarias a sus seres queridos”

JOSE ANTONIO VILLAR, EUSKAL KANTAGINTZA GARAIKIDEKO AITZINDARIA

Euskonewsen argitaratu berri dudan artikuluan, Jose Antonio Villar daukat hizpide. Hona hemen artikulua bera eta bertan ere aukera duzu bideo bat ikusteko.  Baita Youtubera jaso dudan bigarren bideo bat dago ikusgai, 1966an eskaini zuen kantaldi baten abestiarekin. Disfrutatu, Jose Antonioren xarmarekin!

Jose Antonio Villarren audio-bideoa, 1966ko kantaldi batean

=======..======

Euskal kantagintza modernoaren aitzindaria izan zen, “Ez dok amairu” mugimenduari hamar urteko diferentzia atera ziolarik. Euskal Herriko plaza eta antzokiak zapaldu zituen, baita kanpoan ere, eta euskara modako uhin berriekin egoki joan zitekeela erakutsi zuen. Jose Antonio Villar Oiarzabal berritzaile aparta izan zen euskal kulturaren ildoetatik, eta berrogeita hamar urte geroago ere komentzituta dago gure nortasun agiririk adierazgarriena euskara dela.

Jose Antonio Villar Oñatin jaio zen 1939an, eta bere jaioterrian ekin zien musika ikasketei, sendian bertan lehenik, amarekin, eta Julian Zelaia parrokiko organo jolearekin jarraian. Urte batzuk marista fraideekin Nafarroako Vilafrankan eta ... ikasi ondoren Oñatira itzuli zen eta bertako musika giroan sartu zen buru belarri. Hasiera hasieratik, Irrintzi zortzikote ospetsuan esku hartu zuen, egundoko lana burutuz. Jose Antoniok dioenez, urteko hiru ehun entsegu-egunak izatera heldu ziren, zortzikotearen kalitate maila goi-goian utzi zutelarik. Euskal Herriko txapeldunak izan ziren oñatiarrak.

Baina Jose Antoniok zortzikotearekin zuen konpromezuak ez zion eragotzi bakarkako abeslari bezala ere abiatzea. Bere gitarrarekin han eta hemen hasi zen bere emanaldiak eskaintzen. Hamazortzi urte zituen eta gitarra jole trebea zen, gauza bitxia garai hartan. Espainieraz eta frantsesez ekin zion abesteari baina aurki euskarazko errepertorioa ireki zuen, batez ere Iparragirreren kantekin. Hori dela eta, 1959an, Urretxun egin ohi zen Euskal Jaian, Urretxuko bardoaz karakterizatua, Iparragirreren abestiekin harritu zuen publikoa. Lortutako arrakastarengatik, lau urte jarraian deitu zuten jaialdi hartara.

Urte hartan ere, TVEko lehiaketa batera aurkeztu zuen bere burua eta finalisten artean sailkatu zen. Baina Madrilera finalerako joan behar zuen egunean, beste final batean hartu behar izan zuen esku Bilbon: Euskal Herriko zortzikoteen artekoa. Eta telebistako balizko saria atarian geratu zitzaion. Euskal abeslari bakarlari jantzienetakoa zenez gero, handik eta hemendik deitzen zuten, apurka-apurka antolatzen hasi ziren jaialdietarako. “La Voz de España” egunkariaren Artista Berrien txapelketan saritua izan zen. Baita Eibarko Jai Alai dantzatokian ere. Hori hirurogeietako lehen urteetan gertatzen zen.

Ondorioz, Baionako Goiztiri diskoetxearekin euskarazko abestiekin disko bat grabatzea proposatu zioten. Baita bigarrena ere. Villarrek aitortzen duenez, esperientzia hura oso garestia atera zitzaion, bera arduratu baitzen diskoaren komertzializazioaz eta urte haietan muga pasatzea arriskutsua izateaz gain... ez zuen merkatal operazioa bermatzen. “Basque party” izenarekin kaleratu zituen diskoetxeak bi borobil EP, hots, launa abestiko diskoak. Begira zer zioen Jose Luis Lizundiak, euskaltzain oso egin zuteneko bere diskurtsoan, 2004an: “Jose Antonio Villar oñatiarraren “basque party” edo eta euskal ye-ye motako kantagintza modernoa, alegia, dantzalekuetarakoak ere aipamen garatuagoa mereziko luke. Honela, Bergarako Ariznoa hotelak saioak antolatzen zituen eta nobedade erakargarria zen dantzazaleontzat”

Lizundiak aurreratu du Jose Antonioren beste ekintza mota bat: orkestra burua izan zen, hogei urtez, Bergarako Ariznoa dantza tokian. Orkestra arrasatearrez eta aretxabaletar batez zegoen osatua berrogeitamarretako bukaeran, eta Jose Antoniorengana jo zuten, gitarra jolearen eta abeslariaren premian baitzeuden. Bi hamarkadatan aritu zen horretan Villar, profesional moduan.

Baina, lehen zortzikotearekin bezala, orkestrako partaide izateak ez zion aukera kentzen, bakarlari gisa aritzeko, eta horrela euskal kantagintza garaikideko hastapenetan kiderik esanguratsuenetakoa izan zen. Lurdes Iriondo ezagutu zuen lehenik, 1961ko Urretxuko jaialdian, eta geroago Julen eta Andoni Lekuona anaiekin sakondu zituen harremanak. Horrela, 1966ko maiatzaren 19an Usurbilen izandako Euskal Abesti Berrien Lehen Sariketan,  Julen Lekuonaren testuarekin Villarrek konposaturiko “Maitasuna” abestia abestu zuen. Lehiakideak, besteak beste, Lurdes Iriondo eta Benito Lertxundi izan zituen. Urte hartan bertan, abenduaren 4an Donostiako Victoria Eugenia izan zen Euskal Jai Nagusian ere esku hartu zuen Jose Antoniok. Bertan lau abesti kantatu zituen, Iparragirreren bi, jatorriz frantsesez Marie Laforêtek abestu eta Lekuonak euskarara itzulitako “Hondartza” (La plage) eta goian aipatutako “Maitasuna” Arrakasta izugarria izan zen.

Ordurako Jose Antonio sarritan elkartzen zen Donostian osatutako taldeko kideekin. Hara biltzen ziren ere Nemesio Etxaniz, Lurdes Iriondo, Julen Lekuona, Joxean Artze... euskal kantagintzaren lehen saiakera haiek nola sendo zitezkeen aztertzeko. Baina musikako fronte guztiak ezin zituela batera bete ohartuta,  Villarek erabaki behar izan zuen eta orkestrarekiko konpromezuak jo zuen biziago. Horrela, kantaldi eta jaialdiei agur esan zien, 1968 aldera.

Jose Antonio Arrasatera ezkondu zen eta bertatik irradiatu du harrez geroztik bere bizimodua. Musikarekin lotuta erabat, horren bitarteko komunikazioa izan du beti gogoan. Teoria zein praktikan, gazte-gaztetatik mugitu da komunikaziorako berezko senak eraginda, eta bere zuzeneko musika eskaintza artistikoan zein merkatal zerbitzuen bidezko ahaleginetan, uneko teknologiak eta mezuak uztartzen aurreratu nabarmena izan da Villar. Egun ere bide bertsutik saiatzen da bere bizitzari zentzua ematen. Horren adibidea, publikatua daukan “Estados de comunicación” deritzan liburua dugu.

Bideoak:

http://www.youtube.com/watch?v=gHtSf2hEFu8

http://www.euskonews.com/0643zbk/gaia64304eu.html

ERDITZEA 1850eko ARRASATEN

Medikuntzaren gaineko historia idatzia ez da gaurkoa. Antzinako zibilizazioek jakin bazekiten nola transmititu beren ondorengoei osasunari buruzko ezagutzak, eta gure artean ere ez dira gutxi –ez hain zaharrak, jakina- guganaino iritsitako lekukotasunak. Gaurko idazki honetan horietako baten gain aritu nahi dut, gure historia txikiarekin baitago erlazionatua. Gainera, XIX mendean Arrasaten zen medikuntzaren maila ulertzeko balio dezakeelakoan nago.

Madrileko “Boletín de Medicina, Cirugia y Farmacia” aldizkariak artikulu interesgarri bat eman zuen argitara 1852ko urtarrilaren 11an. Obstetrizia sailean, “Varias observaciones de partos artificiales” titulupeko idazki luze bat ageri zen, Romualdo Saenz Quintanilla Arrasateko bigarren mailako zirujauak sinatua.

Saenz medikuak 1849-50 tartean atenditu zituen sei erditzeren berri eman zuen bere txostenean, lau kasutan umearen jaiotza arrakastatsuarekin bukatu zutela eta beste bietan fetu edo umearen heriotzarekin. Sei kasuetan erditze minetan zeuden emakumeen izenak ematen ditu Saenzek. Halaber, bi kasutan herriko medikua zen Juan Carlos Guerraren laguntza zuzena izan zuen zirujauak.

Seiak ez baina Sanzek deskribatzen dituen kasuetako biren transkripzioa egin nahi dut hona. Erditzea ondo amaitu ziren horietako bati dagokio lehena. Eta 1850eko urtarrilaren 17an gertatu zen. Irakur dezagun:

“ Segunda posición de la espalda izquierda (céfalo-ilíaca derecha) Versión incompleta. Terminación feliz.

El día 17 de enero de 1850 fui llamado sobre las diez de la mañana para asistir a un parto de B.I (1) madre ya de tres hijos, de 34 años de edad, de constitución delicada y temperamento linfático-nervioso. Se me dijo que toda la noche había tenido dolores vagos pero que desde las seis de la mañana le atormentaban bastante. Pasé al reconocimiento y noté formada la bolsa de las aguas y el cuello de la matriz bastante dilatado. Los dolores continuaban con bastante intensidad, por lo que, y no pudiendo a punto fijo cerciorarme de la posición del feto traté en una de las contracciones de romper la bolsa con los dedos, lo que no me fue imposible.

En el momento en que se evacuaron las aguas reconocí y me encontré con la mano izquierda de la criatura fuera ya de la vulva. Después de algunas tentativas infructuosas para introducir el brazo, me pareció lo más prudente hacer la versión podálica sin perder un momento, y sin que notase nada la enferma de la posición en que se encontraba. Puse a su esposo en cuenta por lo que podía suceder y puesta la enferma como acostumbro para su reconocimiento, esto es, de pie recostada sobre una cama, introduje mi mano correspondiente, sosteniendo con la otra la de la criatura, y cuando iba a buscar los pies me tropecé con una ingle; tiro y me encuentro que en dos minutos tengo fuera la criatura en posición de nalgas. Al poco tiempo se terminó el parto y el puerperio fue bueno”

Zorte txarreko erditzeetatik zehazkizun batzuk atera nahi ditut, garaiko testuingurua hobeto uler dezagun. Aurreneko kasuan, umekia hilda zegoen medikua andrearen etxera iritsi baino lehen. Emakumeak, Udala auzoko baserri batean bizi zena,  43 urte zituen eta zortzigarren erditzea zen berarentzat, Saenz medikuak idatzi zuen:

“De los siete partos anteriores en tres ha salido la criatura muerta, cuya causa no la he podido averiguar, por haberla siempre asistido una de las muchas mal llamadas comadres, que para oprobio de nuestro sagrado ministerio ha dado Dios ha este mundo... No había otro remedio que hacer la versión... Sentada la parturienta en el borde de la cama introduje la mano, haciendo que un ayudante aplicase la suya sobre el vientre... Una vez introducida tuve que hacer varios descansos por petición de la enferma para que tomara un poco de caldo pues se hallaba muy próxima a desfallecerse... La criatura salió muerta... Se la prescribió silencio absoluto, mistura antiespasmódica, caldo de hora en hora... A los pocos días se restableció”

Bigarrenean, berriz, 25 urteko emakumearen egoera larria zenez gero Arrasateko mediku titularraren laguntza eskatu zuen zirujauak eta honela utzi zuen idatzita bere txostenean:

“... Convenidos en que no podía terminarse el parto por solo los esfuerzos de la naturaleza y que había que extraer la criatura por medio de la versión, pasé a practicarla. Esta se practicó del modo descrito en la primera observación, habiéndola dado primero el agua del bautismo, por sospecharnos la muerte de la criatura...”

“Boletín de Medicina, Cirugia y Farmacia” aldizkarian argitaraturiko idazki interesgarria honako hitz hauekin amaitu zuen Romualdo Saenz Quintanilla Arrasateko bigarren mailako zirujauak:

“ A estas observaciones ninguna reflexión científica puede hacerse por no tener nada de particular. Pues solo el darlas a la prensa ha sido mi objeto, el aconsejar a muchos profesores tímidos en operar, que una vez vista una posición viciosa y que sin operación no puede terminarse el parto, pasen inmediatamente a practicarla. Pues como dice el refrán, en la tardanza está el peligro y si no véase en mi segunda observación, que estoy seguro que si hubiera operado antes de dejar enclavar tanto la cara de la criatura se hubiese salvado, como hice en las posiciones del brazo de la tercera y cuarta, pues en ellas no dí lugar ni para avisar a ningún otro comprofesor. Mondragón, 29 de diciembre de 1851”

---

 (1) Medikuak izen osoa jartzen du

Ilustrazioa:  http:elinternautadeleon.blogspot