urria 12, 2019

"SAGASTI ETXEA"tik "ETXEZARRETA"ra


Arrasateko “Sagasti Etxea” duguna “Etxezarreta” bezala ezagutzeko bidea Rafael Ariza Etxezarreta (RAEtx) gizakumeak sendotu zuela esaten badut, ez naiz oso oker ibiliko. Herriaren oroimen hurbileko arasetan aipatu gizon hori dago kokatua, eta behin baino gehiagotan egokitu zait berari buruz idaztea, arrazoi desberdinengatik. Baina  RAEtx-en gain idatzi dena – neure ekarpenak barne- nahiko zirriborrotsuak geratzen direla aitortuko nuke, asko erreferentzia ez zehatzetan baitaude oinarrituta. Gaurkoan, berriz, dokumentuei eman nahi diet aukera, “Sagasti Etxea” Etxezarreta izatera ahalbidetu zuten pertsonaien gain apur bat gehiago ezagutzeko. Pertsonaiak idatzi dut, bai, RAEtx-en aitak ere – Rafael Ariza Espejo (RAE)- zer ikusirik izan baitzuen izenaren bilakaera horretan. Eta hain zuzen, aitarengandik ekingo diot azalpenari. 
Rafael Ariza Espejo

Sevillako Ecija hirian jaio zen RAE, 1826ko otsailaren 25ean, denbora hobeak ezagutu zituen sendi batean. Osaba fraide batek bere babespean hartuta lehen ikasketak egin zituen eta jaioterriko Herriaren Adiskideen Elkarte Ekonomikoan Filosofiako lehen hiru urteak gainditu zituen. Gero Sevillara aldatu zen eta dendari bezala botika batean lan egiten zuen bitartean Filosofia amaitu eta Medikuntzako ikasketei ekin zien, karrera Cadizen amaitu bazuen ere, 1850ean. Ordurako klaseak ematen zituen berak Fakultatean.  Sevillan hasi zen lanean mediku kirurgialari moduan. Homeopatiaren ezkutuetan egin zuen murgil, baina aurki bide horri uko egin zion. Sevillako Unibertsitateko Historia, Filosofia eta Medikuntza Moralaren katedradun izendatu zuten 1868an, eta 1870ean Anatomia Orokorra eta Histologiaren katedrako titularra.

Europa zale konbentzitua zen RAE, arrazoi desberdinengatik. Medikua bekoki zabaleko pertsona zen, aurrerakoia eta Darwinen aldeko teoriak defendatzen zituen. Bestalde, hizkuntzak menderatzen zituen. Eta ikasketa bidaiak egiten zituen maiz, Europan ikusten zuenaz liluratuta itzultzen zelarik. Bere espezialitateko pertsonalitaterik esanguratsuenekiko harreman aberatsa ehundu zuen 1862 eta 1871 bitartean. Halaber, RAEri buruz idatzi dutenek diotenez medikuak giza jokaera eredugarria erakusten zuen berarengana jotzen zuten guztienganako. Eta ondoko anekdota erabakigarria izango zen bere bizitzan. 

Sevillako RAEren lagun bat gaixotu egin zen eta Euskal Herrira etortzea aholkatu zion hark, hemengo klimak onik egingo ziolakoan. Gaixoa ez zela onbideratzen ikusita lagunarengana heldu zen RAE eta denboraldi bat egin zuen euskal lurretan. Zoritxarrez laguna hil egin zen. Baina gertatu zen egonaldi hartan RAEk Bergarako neska bat ezagutu zuela:  Seberina Etxezarreta Ibarzabal. Juan Frantzisko Etxezarreta Urkiola eta Natalia Ibarzabal Zabala bikotearen alaba zaharra zen Seberina, 1843an jaioa, bost seme-alaben artean. Seberina eta RAE 1871ko azaroan ezkondu ziren Bergarako Santa Marina elizan. Ezkonberriek Sevillan jarri zuten euren etxea, nahiz eta denbora gutxirako izango zen. Urte hartako abenduan Natalia Ibarzabal hil zen.

Agertu zaigu, beraz,  lehen aldiz Ariza abizena Etxezarretarekin erlazionatuta. Hortik aurrerako istorioa are interesgarriagoa da. Segi dezagun: Juan Frantzisko Etxezarreta abokatua Arrasate-Oñati-Bergararekin muga egiten duen “Sagasti Etxea”ren jabea zen 1860tik. Eta Juan Francisco eta emaztearen heriotzaren ostean Seberina alabak jaso zuen herentzian lur saila, 1877an. Ordurako bikotea Madrilen bizi zen. 

Halaxe da; RAEk hain interesgarritzat jotzen zituen bidai haietako batetik itzultzean Sevillako katedretan eta, oro har, Sevillako Unibertsitatean metodologia esperimentala ezarri nahi izan zuen diziplina esperimentaletan. Horrek krisia ekarri zuen, garaiko heziketa sistemaren gaineko kritikatzat hartu baitzen. Eta horregatik eta Seberinak Madrilgo giroa nahiago zuelako, espainiar hiriburu nagusira aldatu zen bikotea, 1873an. Euren etxean histologiako  kabinete bat ireki zuen RAEk eta 1880 inguruan sortutako  Printzesa Ospitaleko Ebakuntza Terapeutikoaren Institutuan  hasi zen lanean, Otorrinolaringologiari buruzko zerbitzua bere bizkarrean hartuta, sorospen eta irakaskintza arloetan. RAE izan zen estatuan laringoskopioa erabiltzen lehena, eta testu espezializatuetan irakur daitekeenez, otorrinolaringologiaren aitatzat hartzen da Ariza.

Ariza-Etxezarreta senar emazteak maiz bisitatzen zuten “Sagasti Etxea” eta egokitzapen obrak egin zituzten, batez ere etxean. Egonaldi haietako batean RAE, osasunez nahiko larri zebilela, hil egin zen 1887ko urriaren 13an. (1) Elorregiko San Prudentzio elizan izan ziren hileta elizkizunak, eta Etxezarreta sendiaren Bergarako  hilobian ehortzi zuten. 

Nazioarteko  zenbait erakunde zientifikoren kidea zen Rafael Ariza Espejo eta Isabel Katolikoaren Gurutzearekin ohoratu zuten bere merituengatik; baita Carlos III.ren domina eta Benefizentziakoarekin ere.
========..======= 

Hamahiru urte zituen Rafael Ariza Etxezarretak (RAEtx) aitaren heriotzan. Madrilen jaioa, Juan Frantzisko Etxezarreta aitonaren heriotzak (1877an) eta aitarenak  sendiko gizona bihurtu zuten RAEtx. Madrilen ikasi zuen Meatzetako Ingeniaritza, oso nota onekin, eta XIX.ren amaieran lanean hasi zen, lehenik Madriletik bertatik. Espainia osoko meatze-ustiaketetarako txosten eta ziurtagiriak prestatzen zituen. Baina XX.aren hasieran, 1901ean, suposatzen dut behin Seberina ama hil ondoren, Arrasaten daukagu erroldatuta ingeniari gaztea, eta “Sagasti Etxea”tik zuzenean prestatzen zizkien txostenak bezeroei.
 
Rafael Ariza Etxezarreta
Bere karreran urrats berri bat emanda, 1905erako Ogasun Ministerioaren goi kargua da RAEtx, Lehergailuetako Ingeniari Ikuskatzaile Nagusi bezala agertzen baita. Horrek Madrilera maiz joatea behartzen du baina Espainia osorako betebeharra zenez gero Arrasate bilakatu zuen bere lanerako zentro neuralgikoa. 1905ean ere, grisu eta meatzetako istripuak ikertzeko ministerioen arteko batzorde batean ikusten dugu, eta horren ondorioz Europatik egin behar izan zituen bidai ugari, kontinenteko teknika eta metodologiak ikasteko. Honako aipamena ere aurkitu dut bidai haietako baten gainean, 1906koa: 

“S.M. el Rey (q.D.g) ha dispuesto que se nombre a los ingenieros de Minas D. Enrique Hauser y D. Rafael Ariza, para que visiten las minas de Courriéres, en Francia, y las de Westfalia, con objeto de estudiar y proponer los medios de organizar en las explotaciones españolas los procedimientos de salvamento que hayan dado mejor resultado” 

Bidai haren fruitu bezala, “Los aparatos respiratorios y los servicios de salvamento en las minas de carbón” deritzan lana publikatu zuen Arizak 1907an. 

Ogasun Ministeriotik Sustapen Ministeriora, horixe izan zen hurrengo urrats garrantzitsua RAEtx-en bizitza profesionalean. Eta lan eremu geografikoa, berak gehien nahi zuen esparrura mugatu zen, izan ere Ingienari Buruzagi izendatu zuten Araba, Bizkaia eta Nafarroako Meatze Barrutirako. Soldata, 12.000 pezeta urteko. Ordudanik askoz erosoago egin zezakeen lan “Sagasti Etxea”tik.

RAEtx-en txostenetatik garai hartako meatze, harrobi, iturri eta ur mineralen gaineko informazioa heldu zaigu, urtero prestatu eta bere nagusien onespenera aurkeztu beharreko idazkien bidez. Adibide bezala jarri nahi dut 1924koa, Arrasateko harrobi bati dagokionez: 

Mina de San Antonio de Padua. De 15 Hectáreas, en Mondragón, explotada por las Sociedad Iceta y Compañía. Aprovecha esta sociedad unas chirteras de hematites en Campanzar, falda del monte Udala. Han trabajado 58 obreros para una producción de 8.817´500 toneladas de hematites lavada, con una ley y media de 47 a 48% de hierro, que al precio de nueve pesetas – coste a bocamina- representa un valor de 79.357´500 pesetas. La producción el año anterior fue de 3.600 toneladas, es decir 5.217´500 toneladas menos que el año actual; en cambio, el valor el año anterior figura como 81.000 pesetas, o sea con menos de la mitad de producción y 1.642´50 pesetas más de valor que e laño actual. Pero esto es debido a que el anterior daban como valor de la unidad el de 22´50 pesetas, es decir el valor en venta del mineral, mientras que este año dan el valor de nueve pesetas, o sea el coste a bocamina. Se deduce de lo expuesto que esta Sociedad ha mejorado este año en producción y valor. El mineral lavado lo venden a los Altos Hornos que la Unión Cerrajera posee en Vergara, y a la fábrica San Pedro de Araya, de la Sociedad Ajuria y Urigoitia” 

Datu gehiago ematen ditu urte hartako bere txostenean Araba, Gipuzkoa eta Nafarroako meatze barrutiari buruz. Deigarria gertatu zait Arrasate eta Aramaion 1924an ez zegoela harrobi bat ere ikustea. 

Aipatu behar da RAEtx-ek Ramon Adan de Yarza Lekeition jaio baina Arrasaten bizi eta bertan 1917an hil egin zen ingeniari ospetsua ezagutu zuela. Biak Meatzetako Ingeniariak ziren eta geologian egin zuen lan, batez ere, Ramonek. Rafael Ariza Etxezarretaren idatzietan Adan de Yarzaren ikerketen aipamena azaltzen da sarri.



RAEtx 1934ko otsailaren 15ean hil zen. Biharamunean “La Voz de Guipúzcoa” egunkariak honako hau zekarren:


“En Sagasti-Echea, la casa señorial de Mondragón, dejó ayer de existir, víctima de traidora enfermedad, el prestigioso caballero don Rafael Ariza y Echezarreta, figura eminente en la gran familia guipuzcoana, en la que estaba firmemente arraigado. Era el finado Jefe del Distrito Minero de Guipúzcoa, Navarra y Alava, cargo al que fue elevado por su gran prestigio profesional y por sus relevantes condiciones. Y si en virtud de su profesión facultativa logró llegar a puesto eminente, como ciudadano supo rodearse de los respetos y de las simpatías de cuantos le trataron como amigo o como jefe. Con la muerte de don Rafael Ariza y Echezarreta desaparece otra gran figura de Guipúzcoa”
 
Eta hementxe utzi nahi dut “Etxezarreta” naturgunearen jatorrian egon ziren bi Rafael Arizaren deskribapen laburra. Euren biografia eta lanetan sakondu guraz gero bada nondik heldu, eta ziur nago oraindik askoz hobeto ezagutu genezakeela, denon onerako, bi gizakume berezi horien aldarrikapena egin beharko genukeelakoan bainago.Bego hor, beraz, erronka.



(1) Hain zuzen,  137 urte geroago, 2019ko urriaren 13an, Etxezarreta eremua publikoki ezagutzera eman zen , ekitaldi ludiko batean.

 
Argazkiak: JMVM
 

RAFAEL ARIZA ESPEJOren idazkiak (2)

MEDIKUNTZA LITERATURARI BURUZ

“Conceptos sobre la vida”, discurso leído en la sesión inaugural de la Facultad de Medicina de Sevilla el 1 de diciembre de 1869.

“La teoría celular ante la noción de la fuerza” (La Época Médica de Sevilla 1872)

“Juicio crítico de Hipócrates”, conferencia en el Colegio Médico de Sevilla en 1872.

“Causas que detienen y paralizan los progresos de la homeopatía en estos últimos años”; comunicación leída en el Congreso Internacional de Homeopatía, celebrado en París, Agosto de 1878. “¿Qué es la homeopatía?”

“La panacea del eclecticismo”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1876.

“Eclécticos antes que científicos” publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1876

“La revista de medicina dosimétrica”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1879.

“La medición sustitutiva”, tesis del Doctorado, febrero de 1870, Sevilla.

“Escuelas histológicas francesas y alemanas” Discurso de gracias al recibir la investidura de doctor.


HISTOLOGIA ARRUNTA ETA PATOLOGIKOARI BURUZ

“Tratado de anatomía General”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1873

“Tratado elemental de Histología normal y patológica”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1879

“Manual de microquinea clínica”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1876

“La membrana caduca”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1875

“Tumores de la mama”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1877

“Depósitos urinarios”, publicado en La Época Médica, 1872.

“Una concreción uterina”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1877

“Nuevos puntos de vista en la Histología del linfosarcoma”, publicado en El Anfiteatro Anatómico Español, 1877.



LARINGEKO GAIXOTASUNEI BURUZ

“Concepto racional de las especialidades”; Introducción al curso de Laringología y Otología, curso 1882/83, El Siglo Médico, 1882.

“Las especialidades en medicina”, Introducción al curso de Laringología y Otología, curso 1882/83, El Siglo Médico, 1882.

“Técnica laringoscópica”, curso de Laringología, Instituto de Terapéutica, 1881/82.

“Imperfecciones de la laringoscópica y medios para corregirlas”, El Siglo Médico 1885

“La cocaína en los reconocimientos de garganta”, Anales de Otología y Laringología, 1885.

“Memoria sobre laringopatía”, leída en la segunda sesión inaugural de la Sociedad Anatómica Española, en septiembre de 1875.

“Laringismos gástricos”, Siglo Médico, 1881.

“De las parálisis laríngeas frustradas”; trabajo leído en la Sociedad Española de Laringología, Otología y Rinología, 1885.

“Parálisis de las cuerdas vocales”, Siglo Médico 1882.

“Parálisis de la faringe y de la laringe, diftéricas e histéricas. Paresias de las cuerdas. Oblicuidad inestable de la glotis”, curso 1885/86.

“Parálisis de la cuerda vocal izquierda”; El Anfiteatro Anatómico Español, 1879.

“La parálisis de los músculos crito-aritenoídeos posteriores considerada como signo diagnóstico de gravísimas enfermedades extralaríngeas”; Instituto de Terapéutica Operatoria del Hospital de la Princesa, año de 1884.

“Grupo de parálisis laríngeas”, curso 1881/82.

“Pólipos laríngeos”, El Siglo Médico, 1886.

“Diagnóstico entre las úlceras laríngeas simples, tuberculosas, sifilíticas y cancerosas, fundado en sus caracteres objetivos”; actas del Congreso Internacional de Sevilla, 1882.

“Laringopatías discrásicas”; Instituto de Terapéutica Operatoria del Hospital de la Princesa, 1885.

“Laringopatía micósica y tuberculosa”; Anfiteatro Anatómico Español, 1885.

“Enfermedades de la faringe y de las fosas nasales”, Anales de Otología y Laringología, 1886.

“Introducción al curso de Laringología y Otología”; El Siglo Médico 1885.

Utilidad de la polioscopia en la extracción de cuerpos extraños”; La Época Médica, 1872.

(2) "RAFAEL ARIZA ESPEJO, UNO DE LOS MAS FAMOSOS MEDICOS ESPAÑOLES DEL SIGLO XIX, NACIDO EN LA CIUDAD DE ECIJA". Enero 2019. Ramón Freire Gálvez 

RAFAEL ARIZA ETXEZARRETAren idazki batzuk

“Los aparatos respiratorios y los servicios de salvamento en las minas de carbón” Sustapen Ministerioa (1907)
“Las concesiones de petróleo” (Estadística Minera. 1923),  
“Estudio de yacimientos de lignito de la provincia” (Boletín Oficial de Minas y Metalurgia. 29 zenbakia)
"Las concesiones de petróleo. Sondeo de Fuenterrabía” (Estadística Minera.1923) “Las aguas mineralizadas de Guipúzcoa” (Estadística Minera.1925)  
“Canteras de Guipúzcoa” (Estadística Minera.1926)
  
ARIZA-ETXEZARRETA-SAGASTI ETXEA







urria 09, 2019

ARRASATEKO UDAL DIRU KONTUAK ETA IBILTARI POBREAK. 1888

Udaletxea, XIX. amaieran
Udal kontuak koadratzeko komeriak ikusi behar zituzten herriek XIX. mendean, eta Arrasaten horretaz asko zekien udal idazkaria genuen Migel Madinabeitiak. Horregatik ulergarria da, zenbait egunkaritako korrespontsal lanetan ari zela, 1888ko martxoaren 4an Arrasatetik bidali zuen kronika, Donostiako “El Eco de San Sebastian” egunkariaren 1438 zenbakian argitaratua. Udal diru-kutxak pairatzen zuen eskasiaz zen kexu agertzen: 

“Como en uno de los últimos números de su apreciable diario he visto la campaña que ha emprendido en el Parlamento el que V. con justicia llama activo y diligente diputado de este distrito Sr. Ansaldo, sobre la postulación en Guipúzcoa, no puedo menos de aplaudir tan acertado propósito, que si da resultado tendrá la provincia un motivo más de agradecimiento y lo mismo esta villa que necesita tres pesetas diarias todo el año para gastos de bagage  y socorros a transeúntes pobres; carga que me parece bastante regular para un municipio que tiene que sacrificarse si ha de saldar sus déficits presupuestarios” 

Bagage esaten zitzaion Erdi Arotik, herrietan, handik igarotzen ziren tropa militarrei lanabesak, ekipamendua eta gaixoak garraiatzeko herritarrek eman beharreko zerbitzuari. Normalean lan haietan ibiltzen zenak dirua galtzen zuen, zerbitzua ordaintzeko iragarrita zegoen kopurua, zerbitzariari gainera zetozkion gastuak baino txikiagoa baitzen. Hori hobeto ulertzeko, jakin behar da zenbait herritarrek –batez ere goi mailakoak- zerbitzutik salbuetsita zeudela.

Denborarekin udalek euren gain hartu behar izan zuten militarrei bakarrik ez baizik ibiltari txiroei ere bai erantzuna ematea, herri batetik bestera joan ahal izateko.
Galera mandoarekin
Madinabeitiaren kronikak segitzen du:
 

“El pauperismo oficial, o sea el enjambre de transeúntes que recorren constantemente estos pueblos, constituye una plaga que se hace insoportable, en particular en los meses de verano. Llega hoy un carro, un transeúnte, que se dirige a esa capital, y ese mismo transeúnte, cuyo socorro y conducción a Vergara ha costado cuatro pesetas a la villa, llega otra vez a pie a los quince o veinte días por la parte de Vizcaya, después de haber merodeado la costa y con argucias que tiene estudiadas pretende se le dé bagage, y en vez de merecer un buen vapuleo, como no es humanitario abandonarle se le recoge en la casa de Beneficencia donde se le da cama y algún alimento. 

Y de estos socorridos de a pié, llegan a bandadas de seis y siete algunas noches. Todos ellos son españoles y hermanos nuestros; pero justo es decir que para cien mendigos extraños al país, no se ve uno vascongado. 

No me hago la necia ilusión de que el mal se estirpe de raíz, porque la mendicidad se ha hecho ya una cuestión social pavorosa que dará que hacer a los gobiernos; pero sí se puede regularizar algo y el remedio no es tan imposible. En los puntos de origen donde con tanta facilidad se otorgan las cartas de socorro, acostúmbrese a ser menos pródiga la mano que les da, y se habrá conseguido algo” 

Kronikaren hasieran aipatutako Frantzisko Ansaldo Otalora liberala zen, Aretxabaletako jatorrikoa, eta Gortetako diputatua izan zen 1886, 1891 eta 1910eko hauteskundeetan.

Argazkiak: Mendia bilduma, Wikipedia

urria 02, 2019

ZALDIBARKO FRONTOIA. 1946


Guerrak aurkeztutako planoa

Arrasateko Zaldibarko frontoiaren historia sekularrean izan dira ahaleginak jolas lekua desagerrarazteko. Denetariko aitzakiak izan dira erabilita botere publikoetatik –faktiko eta politikoak- halako burugabekeria egiteko. Zorionez, orain arte bederen bere tokian dago eta egia bada ere pilota jokoari gutxi egiten zaiola, ez da txikiagoa solas toki ederra osatzen duela eta arrasatear ugarik erabiltzen duela urtean zehar. Herrian geratzen den eraikin publiko zaharrenetarikoa bilakatu da, aipatutako botere publiko horiek beste monumentu zaharrago asko hiri paisaiatik betiko kendu ondoren. 

Gaurkoan 1946an izan zen ekimena gogoratu nahi dut. Inplikatuta egon zen herriko udala eta zenbait jauntxo. Arkitekto arrasatear batengana jo zuten proiektu “ilusiogarri” baten bila: Juan Carlos Guerra Palacios. Eta honek, profesional on baten arabera, zirriborrotxo bat aurkeztu zien. Dakusagun zer zioen Guerrak bere txosten laburrean: 

Con motivo de la construcción de casas para obreros en el jardín de “Sola” (1), estimo sería conveniente dirigir al Ayuntamiento una solicitud suscrita, bien por los vecinos de esta villa o vecinos y entidades, exponiendo el plan siguiente: 

1º Derribar el actual frontón de Zaldivar y construir otro detrás de la casa “Ale”, aprovechando solamente las piedras buenas del actual, ya que serían más que suficientes para construir otro, de reglamento, para pelota a mano y pala corta. Con este cambio, quedaría unido Zaldívar con el jardín de “Sola” y ganaría extraordinariamente la entrada del pueblo y vista, desde la Avenida de Navarra y Zaldívar. 

2º Cubrir el río Aramayona en la parte que corresponde al jardín de “Sola” y los terrenos de las Casas Pequeñas de Unión Cerrajera. 

3º Construida una parte de las casas para obreros en el jardín, se podrían desalojar las Casas Pequeñas y construir en estos terrenos una buena parte de las nuevas proyectadas, con lo que se podrían comunicar todas estas casas con la Avenida de Viteri, reservando además parte del jardín de “Sola” para parque o recreo de niños. 

4º Así mismo sería de gran utilidad ensanchar el camino particular de la Unión Cerrajera y el puente del Matadero para, de esta forma, establecer el paso, principalmente de camiones, por esta vía, con lo que se descongestionaría totalmente la Avenida de Viteri, ganando en seguridad, sobre todo para los niños que acudirían al nuevo Parque” 

Behin aurrekoa irakurrita, edozeini datorkion galdera da: zertarako hainbeste buelta? Toki berdinera iristeko?

(1) Sola sendiaren terrenuetan eraiki zen San Juan auzoa.

Argazkiak: JMVM

iraila 25, 2019

MOJA KOOPERANTE ARRRASATEARRA


Sor Maria Luisa, 1961ean, Perurako irtetear

Aurten hamar urte betetzen dira Sabina Velez de Mendizabal Llona -Sor Maria Luisa- arrasatearra hil zela, Liman. Eta efemerideak aukera ematen dit zenbait lerro idazteko emakume ausart eta eskuzabal hartaz. Nire izeba izan zenez gero, ahalegin bereziak egingo ditut bihotzak desbidera ez dezan nire idazkia eta iturri dokumentuetara joko dut, beharrezko orekari eutsi diezaiodan. 

Ausart eta eskuzabala definitu dut, eta ez da gutxiago – bera bezala, beste hainbat ere baditugu, emakume zein gizonezkoak, misioetarako bidea hartu zutenak- Euskal Herriko bazterrak utzi eta Amazonia sakonean bizitza berri bat eraikitzeko Perura abiatu baitzen, 1961ean.

Roman arrasatearra eta Apolonia amorebietarraren alaba izan zen, 1918ko ekainaren 8an jaioa. Non eta, ama bere jaiotetxearen babesera erditzera joanda, Amorebietan. Sabina ipini zioten ponte izena. Jaio eta egunetara Arrasatera aldatu ziren ama eta alaba eta Sabinak lehen ikasketak herriko mertzedariekin egin zituen. Arte eta Ofizioetako eskolan ere aritu zen, eta Antonio Armengou pintorearen ikasle
Sabina, amaren ondoan eserita, Deban, 1930
aplikatua izan genuen, oraindik senitarteen etxeetan ikus daitezkeen obrek darakutsatenez. Aitak sortutako ELMA enpresan ekin zion lanari baina 1940an moja mertzedaria izatea deliberatu zuen, eta Zumarragako komentua sartu zen. Moja berriak Sor Maria Luisa hartu zuen izena, 1941ean. Oiartzunera bidali zuten eta bertako ospitalean lan egiten zuen bitartean, magisteritza ikasi zuen Donostian.
 

Oiartzunen 1959ra arte aritu zen - Sabinaren ikasleetariko bat Xabier Lete izan zen- eta Gipuzkoako herri hartan erakutsi zuen misioetarako bokazioa. Horrela, Eibarrera aldatuta, bi urtez ihardun zuen Peruko oihanean beharko zituen ezagutzaz trebatzen. Eta 1961ko urtarrilean Peruko hiribururantz abiatu zen beste sei lekaimerekin. Helburua, Amazoniako Moyobamba herria. Zer dela-eta hara? Herrialde hartako gotzaina Martin Elorza (1899 Elgeta-1966 Lima)  pasiotarra zen eta hark eskatu zien laguntza Mertzedarien ordenako nagusiei, oihaneko biztanleen alde egin beharreko lan itzela zela eta. Eta Moyobambaraino ailegatu ziren 1961ko martxoan Sor Maria Luisa eta bere lagunak. Elorza gotzaina zain zeukaten.
 
Elorza gotzainarekin, Moyobambara heltzean, 1961
Eta orain salto egingo dut 2006raino. Berrogeita bost urte betetzen ari ziren moja haiek oihanera heldu zirenetik eta Peruko Kongresuak modu bereziz eskertu nahi izan zien euren lana: Kongresuaren domina eman zitzaien. Errepublikako Kongresuaren Prentsa Bulegoak dio 2006ko otsailean: 

“La hermana Vélez de Mendizábal es la única residente en el Perú de las siete religiosas que en enero de 1961 llegaron de España a Lima para hacerse cargo de la responsabilidad de proteger a la niñez desvalida, cuidar de los necesitados y promover el progreso femenino en nuestra patria. La Congregación realiza su esforzada labor en Moyobamba, departamento de San Martín, desde hace 45 años” 

Bere aldetik Limako “El Comercio” egunkariak 2007ko martxoaren 27an, mertzedarien gaineko erreportaje batean zioen, “En busca de la solidaridad perdida” titulupean: 
 
Moyobambako Tonchina ibaian, Amazonaseko ibaiadarra, Sabina makurtuta
“Las Hemanas Mercedarias de la Caridad llegaron a Perú en 1961 y realizan hasta hoy trabajos en la selva en educación y salud con los enfermos, niños pobres, discapacitados, ancianos y mujeres golpeadas… Por esto, han sido condecoradas en el Congreso 

Eta egunkariaren erreportajean irakurtzen ziren Sabina –Sor Maria Luisa- Velez de Mendizabalen gaineko zertzeladak: 

“Sor Marí­a Luisa salió en 1961 para la selva del Perú y ahora tiene 88 años de júbilo, recordando que fue la primera monja mercedaria que se internó entre los árboles desbordados y las estrellas gigantes de Moyobamba. Marí­a Luisa tiene la imagen de mujer ancestral, fundadora y dichosamente sabia que iluminaría sola una laguna azul. 

La vasca María Luisa Vélez de Mendizabal tenía 45 años y era la primera vez que cruzaba el océano.  "Todo era tan distinto, sobre todo la comida", recuerda cuando ella y seis religiosas más llegaron a Moyobamba invitadas por el obispo.  Ella siempre habí­a sido maestra de escuelas rurales, pero la 'ruralidad' peruana era de otra dimensión: "El primer colegio solo tení­a una banca para escribir y otra para que me siente y nada más. Nosotras sufrimos bastante, no nos imaginamos tanta pobreza", comenta y coge la bata de su hábito, recordando nostálgicamente las marcas del barro de todos los caminos empantanados y los rí­os que debí­a surcar. "Lo teníamos orgullosamente sucio, también en las viviendas de caña y adobe donde debíamos vivir" Ella fue la directora de primaria de esa pequeñita escuela que funciona hasta hoy, más moderna. 

Es por esto que se ganó el cariño ilimitado de los niños de las comunidades apartadas que sin las mercedarias habrí­an quedado analfabetos. Su actual médico de cabecera fue un ex alumno a quien ella maternalmente recogí­a de su casa y llevaba de la mano a clases. Hoy él es quien paternalmente la saca a ella a pasear de la mano por la selva limeña. Porque es tanto el amor que ha generado Marí­a Luisa en esos chicos, hoy profesionales, que se organizaron para que el Congreso les otorgara a las madres mercedarias, teniéndola a ella como sí­mbolo, la medalla al Mérito en el grado de Comendador.  

Fue el 10 de febrero: "Imagínate, nosotras nunca habí­amos ido a semejantes sitios, con tantas oficinas, estábamos despistadas", ríe suave quien jamás dudó de su vocación. "Desde niña querí­a ser monjita, pero tuve que esperarme hasta los 20 años, porque me decían: tienes que conocer el mundo y después ya veremos". Y ya vimos” 

Eta, beraz, arrasatearrak Peruko Kongresuaren domina jaso zuen zeremonia ospetsu batean. Marcial Ayaipoma Alvarado Kongresuko presidenteak jarri zion ikurra Sor Maria Luisari, Moyobambara heldutako lehen zazpi mojen ordezkari bizi bakarra,
“Por la tesonera y humanitaria labor que han cumplido en los 45 años de su permanencia en el Perú” 

Sabina  Velez de Mendizabal Llona -Sor Maria Luisa-  91 urterekin hil zen, Liman, 2009ko abuztuaren 4an, eta egun berean hiri hartako artzapezpikuaren prensa bulegoak zioen: “Vino a impulsar la labor de misiones en el Perú y se dedicó a la educación en las ciudades de Moyobamba y Lima. Destacó por su tesón y sacrificio en la formación de los niños” 

Arrasateko emakumeen artean, atzerriko estatu baten Diputatuen Kongresuak inoiz sariztatu eta omendutako bakarra dela esango nuke. Ez da meritu bakarra, batez ere haur eta gazteen heziketa izan zuelako helburu nagusia.

Argazkiak: JMVM