JOSE MIGUEL BARANDIARAN ETA ARRASATE. 1956-57

Lehen ere ibili gara txoko honetan Jose Migel Barandiaran zenak Arrasaten burututako indusketa arkeologikoez. Gehien bat Lezetxiki izan zen ataundarrak jorratu zuena. Eta Justo Jauregi-Arraburu abadearen zerikusia ere azaldu dut, horixe baitugu Gasteizko Apaizgaitegian bere maisu izan zenari Lezetxikiri buruzko lehen aipamena egin ziona. Hori 1928an gertatu zen.


Gerrak eten egin zuen Barandiaran eta Lezetxikiren arteko harremana eta ez zen 1956ra arte berriz ere hark Arrasateko koba horretan lanean berrekitea. Gaurkoan bigarren aldiko lehen bi urte haietako kanpainaren berri eman nahi dut, den-dena Barandiaranen egunerokoetatik zuzenean hartuta.

Lehen kanpaina, 1956ko uztailaren 17 eta 18an eta irailaren 9-14 bitartean izan zen.

Bere koaderno batean irakurtzen diogu Barandiarani, Justo Jauregi-Arraburu aipatuz:

“Jauregik billatu zituan giza matrallezur baten zatiak eta suarrizko ezten landu bat…” … “Leze Txiki, orain dela 60 urte  Iturralde etxekoak ardietxolatzat eduki zuten”

Hurrengo kanpaina luzeagoa izan zen. Bere egunerokoetan irakurtzen dugu:

 EPAILLA (Martxoa) 1957

9ⁿ Eguna.- Laborde eta biok Lezetxiki’ra juan gaittuk … Gero Arrasate edo Mondragoi’ra eta ango ostatu batean bazkâldu (40 peseta bakoitzaren bazkaria). Ondoren Lezetxiki’ra: emen, ingurumaien berriak eta izenak ikasi. Bostate baserri’raño igo gaittuk (Kazeres’tik etorri diren bi sendi bizi dittuk etxe ortan. Valverde-del-Fresno’tarrak: ba emen dittuk Mondragoi’n 20 famili erri artatik etorriak). Gero Aretxabaleta’ra eta Goronaeta’ra juan gaittuk. Goronaeta’n Arenaza’tar Bonifacio apêza irten zaiguk eta eleiza erakutzi ziguk, baita erri-inguruak ere”

Martxoko amaituta uztailean itzuli zen, aditu batzuek lagunduta. Arrasateko beste lagun batzuk ere agertuko dira On Jose Migelen ondora, besteak beste Joxe Letona.

Uztailla 11ⁿEguna.- Arratsaldean “Vergaresa” autobusean Zumarraga’ra eta emendik beste autobus batean Mondragoi’ra. Mondragoi’n, Gorria José Mª (Donostia’ko Seminarioan irakasle dagoana) arkittu diat: au ere nerekin Lezetxiki’n azterketak egitteko asmoan. Arrizabalaga’tarren illoba bidera etorri zaiguk, baita Iñarra (emengo apeznagusia) eta Sagasta ere. Gero Jauregi’tar Justo eta Arrizabalaga’tar Francisco. Onen etxean apaldu diagu eta gero berak ekarri gatxeetuk Gesalibar’era. Emen Fonda Eriz’en ostatuz gelditu gaittuk. Eguneko 45 peseta ordaintzen diagu bakoitzek eman (jana eta loa).

12ⁿ Eguna.- Goizean Gorria eta biok Lezetxira juan gaittuk. Berriro Gesalibar’era itzuli eta F. Eriz’en bazkaaldu. Gero Lezetxiki’ra igo berriz Zabarte (Tomás) lagun degula,

geren tresna eta beste.

Lezetxiki’n lantegiaren iduria egin eta lan-erloak markaztu. Asi gaittuk IV azterkatzen. Buztin-lur orixka gogorra. Illunabarrean, etxerakoan, bidera atera zaiutzak Apellaniz eta Medrano: Beraz ba-gaittuk lau lagun azterketak egiteko.

13ⁿ Eguna.- Lezetxiki’ra juan gaittuk: Medrano, Gorria, Apellaniz eta ni, geren laguntzalle Zabarte’kin . Ixarratu diagu 1Vn eta 2Vn eta 3Vn dagon lurra. Lur gorria, buztin-lurra; bañan ez aurreko urteko erlokoa bezain gogorra eta tinkoa. Billatu zeetuagu gaiñean edo azalean burdin-orri eta orrelako gauza batzuek oraindi-oraingoak. Beerâgo baita surrizko marruzka-oria eta aiztoa ere, leenaroko lurrontzi puskak ondoan dituztela. Zulatu diagu lurra 0,85^m beera. Lamiñen-zelaia’n bazkaâldu diagu. Arratsaldean etorri zaiutzak Laborde (Manuel) eta bere adiskide Barrera. Lezetxiki’n gurekin egon dittuk aldi batean.

15ⁿ Eguna.- Medrano, Gorria, Zabarte eta ni igo gaittuk Lezetxiki’ra, eta bertan jarraittu azterketak egitten.

Arratsaldean etorri zaiuk Boucher (Pierre) gurekin lan egitera. Gero Dr. Riquet bere alabarekin Gesalibar’ere etorri zatâk, Euskalerri’ko leengizonen ezurrak ikasteko non eta nola bere langaiak dauden edo arkittuko dituen jakin naiez. Biar egingo diagu Riquet’ek egin bear duen lanaren iduri bat.

16ⁿ Eguna.- Boucher, Gorria, Zabarte eta ni, egun guztian Lezetxikin ibilli gaittuk lanean. Goizean Riquet juan zaiguk leizere eta bereala (Vitoria’n berak leengizonen ezur-ikasketak egitea erabaki diagu eta geroago Donostia’n) Medrano lagun duela, Vitoria’ra juan dek. Aztarnategia’n jarraittu diagu. Zulatu diagu lurra 1’50 beera. Suarri batzuek landuak, bakar batzuek; landugabeak, besteak, eta ezur-puska zenbait, giza-beatz-ezur bat, eta, eta.

Arratsaldean etorri zaiutzak leizera Leaniz.Barrutia eta Letona (José).

17ⁿEguna.- Boucher, Gorria eta ni Lezetxiki’ra etorri gaittuk, Zabarte lagun degula.

A eta V zulatu zetuagu gaur ere: 1A eta 3A eta 4A bi metro beera. Goiko Paleolitos-aro’ko lanabesak ageri dittuk; bainan au-emenka eta oso gutxi. Ezurrik ia bat ere ez.

Arratsaldean Letona’tar Jose etorri zaiguk eta lanean lagundu. Gero, illunabarrean, Mondragoi’ra juan gaittuk Medrano’en billa (gaur bai zetorreân Vitoria’tik, Riquet’i lagunduta).

18ⁿ Eguna.- Boucher, Gorria, Zabarte eta ni igo gaittuk goizeti Lezetxiki’ra. Letona (José) ere gurekin igo dek; Medrano geroxeago. Jarraittu diagu A eta 3V eta 4V zulatzen. An iritxi gaittuk 2’50raño. Esan legikek Mustier-aro’ko mallara iritxiak gerala.

19ⁿ Eguna.- Boucher, Medrano, Zabarte eta ni igo gaittuk (Gorria gaur juan dek Donosti’ra). Azterketak 1A, 2A eta 3A.ⁿ ; mustier-aroko mallan. Bi metro eta erdiz beeti. Ezur gutxi, geienak zatittuak. Lanabesak: marruxkak, malerak, azkon-muturrak, burin bat, aizto bakar batzuek, etc. Gaur ere Letona (José) etorri zaiguk arratsaldean eta lanean lagundu. Beste lagun batzuek ere etorri zaiutzak, ikusmiran eta noizko ezurrak eta lanabesak billatzen ditugun jakin naiez.

20ⁿ Eguna.- Boucher, Medrano, Zabarte eta ni juan gaittuk gaur ere Lezetxiki’ra. Azterketak 1A, 2A eta 3An. Iru metrotaraño zulatu diagu. Lanabesak: atzo bezela: zulakaitz, marruxka, aizto eta azkomutur.

22ⁿ Eguna.- Boucher, Medrano, Zabarte eta ni igo gaittuk Lezetxikira. Aurreko egunetako erloan lan egin diagu. Atxeman zetuagu lau metroz azpizañoan mustier-aro’ko lanabesak, suarriz, otaarrik, gatzarri gogorrez eta arrauka-arriz egindakoak. Arratsaldean etorri zaiutzak Letona’tar iru anaiak eta gure lanetan lagundu. Lezetxiki’ko lanari utzi diogunean (arratsaldeko 6½^tan). Atxabale’ko arpera juan gaittuk: ara bere oroi-iduria.

Balitzekek leengizonen aztarna zenbait egotea emen: bizitoki onaren egitea bai-dik. Ataka Artazo-mendira begira (E. aldera) zegukek.

23ⁿ Eguna.- Medrano, Boucher, Zabarte eta ni igo gaittuk Lezetxiki’ra. Aurreko egunetan erabilli degun erloan jardun diagu. Beti buztin eta ondar-lurra: orixka. Lau metroz beera agertu dittuk mustier-aro’ko arri landuak. Iru metro eta erdi inguru beera malla bat ezurrez (0,05 lodi). Goizean egin zeetuagu azkeneko lanak. Bazkâlondoan esiak egin lubaiaren bi aldeetan, eta alde. Letona’tar José etorri zaiguk gaur ere: goizean berriz, Iñarra, Jauregi (Justo), Sagasta eta Arrizabalaga (Francisco), Mondragoi’ko apezak.

AZAROA 1957

9ⁿEguna.- Arratsaldean Donosti’ra Lezetxiki’zaz itzaldia “Caja de Ahorros Provincial de Guipúzcoa” dalazkoaren salan itzaldia egitera. Bidean Ondarra’k adierazi zeâk nere itzaldirako egin zituen argazkien diapositivak ez direla iritxi. Gero, illuntzeko 7^tan, nere itzaldia. An ittuân Gipuzkoa’ko “Gobernador” jauna, Diputazio’ko idazlarie (Ciriquiain Gaiztarro), Elorza (Julian), Rodríguez Gal (Luis), Dunixi (Azkue), Laborde (Manuel) bere andrearekin, Peña Basurto, Elosegui (Jesús), Mondragoi’ko buruzagietatik alkate-ordekoa, idazkaria eta beste, Vallet (Luis), Montes-Iturrioz, etc. Dunixi’k ziok, nere itzaldiaren ondoren: “después de los años mil torna el agua a su carril” (Gobernadorea eta ni elkarrekin ikustean).

Mondragoi’ko buruzagiak beren errian Lezetxiki’zaz itzaldi bat egingo al-dedan galdetu zeaia. Mondragoi’ko apeznagusiak ere bai eskutitz batean. Baietz esan zeât, datorren illaren aseran juanjo nitzaieala.

Abenduaren 1 eta 6 bitartean indusketetara

itzultzen da.

Egunero bezala, Zabarte eta Leibar ditu laguntzaileak. Joxe Letona ere doakio laguntzen.

Hitzaldi bat eman zuen abenduaren 3an Unión Cerrajera S.Aren Escuela de Aprendices-

en. Jende asko bertaratu bide zen. Abenduren 6an, azken eguna: Zabarte, Leibar… 50 pezeta eguneko ordaindu zizkien. Bezperan, gauez, Pablo Mendarozketa Garagartzako pintorea joan zitzaion bisita.

XIX-XX. etako HEZIKETA ESKAINTZA, ARRASATEN (2tik bigarrena)

BIATORISTAK. SAN JOSE IKASTETXEA

Biatoristen logoa

Biatoristak 1938an heldu ziren Arrasatera. Frantziar uhineko beste kongregazio bat bezala, Querbes Aitaren jarraitzaileek Arrasateko hezkuntza oinarrian ipini zuten euren oina. Baina gatozen etapaka: Arrasatera heldu aurretik Eskoriatzan ireki zuten komentu bat, 1921ean, ordenako juniorren prestakuntzarako.

Ikasle talde bat, XX.eko berrogeietan

Gerra garaian, 1937an, Ricardo Oreja Union Cerrajerako presidentearen eskaintza jaso zuten Eskoriatzako fraideek Arrasaten ikastetxe bat irekitzeko. Baita onartu ere eta 1938rako Arrasateko Bolibar ikastetxea eskuratzen dute, ordudanik San Jose bezala ezagutuko dena. Urtebete bat geroago oinarrizko hezkuntzako lau ikasgela eta batxilergoko bi martxan daude.

Handik aurrera, biatoristen ikastetxea izango da Arrasateko zentrorik handien eta eraginkorrena ikasle kopuruari begira eta heziketa kalitateari dagokionez. Nahiz eta irakasleriaren maila, dena esan behar da, sekula ez zuen lortu beste kongregazio batzuen maila. Fraide haien artean nabarmena zen  unibertsitatetik igarotakoen kopuru txikia, eta hori islatu egiten zen irakaskintzaren kalitatean. Zegoena genuen eta dena ez zen, beti, txalotzekoa.

Horregatik, zaila zen oskol itxi hartatik aldentzea: arrasatear gizartean eragin positibo eta aurrerakoia lortuko bazen derrigorrezkoa zuten biatoristek euren "task force" aldatzea, lizentziatuak sartuz.

Kanpo irakasle ez fraideak, alde batetik, eta fraide hobeto prestatuak bestetik: horrela 1960ko muga igaro zen. 

Clemente Lopez-Cano, 1960an

Ikastetxe hartatik gogoz eta ideia argiz heldu zitzaion Arrasateko mutilei prestakuntza profesionala ez zen beste batera - unibertsitatera- salto egiten laguntzeko erronkari. Zalantza gabe, garai hartako tokiko teknizismoaren hegalpean humanitateen hedapena atzeratu egin zen gure artean, eta 1965era arte ez zen egiazko demokratizazioa burutu, oinarrizko hezkuntza sistemaren osotasunari dagokionez.

Diodan moduan, 1965ean batxiler osoko lehen promozioa kaleratu zen. Azkenik, Arrasatek esan zezakeen unibertsitatearen bidea ongarrituta zegoela. Heziketa bideen espektroak modalitate guztiak hartzen zituen.

Irakasle goi tituludunik ezean, biatoristek aldapaz gora joan behar izan zuten hasierako etapa batean, eta beraiekin, jakina, baita ikasleak ere. 1960an jar genezake inflexio puntua irakasleriaren hobekuntza argiaren bidez  eta ikastetxeari  ”LEGALMENTE RECONOCIDO” titulua 1962an heldu zitzaion.

Ordudanik azterketak ikastetxean bertan egingo ziren, errebalidakoak ezik,

Ikastetxe zaharreko jolaslekua

1948rako, Arrasaten 230 ikasle ari ziren ikastetxe nagusian. 1962an, berriz, 575. Oso kopuru handia zen eta kongregazioak beste eraikin berri baterako lehen urratsak eman zituen: Mendia Lorategiak erosi zituen, ikastetxe berria jasotzeko.

Ikastetxe berria, 1966ean inauguratu zen

Gauza asko gertatu da 1938ko martxoaren 3 urrun hartatik ikastetxearen inguruan. Besteak beste, biatoristen euren desagerpena gure herritik. Heziketa premia batzuei erantzun asmoz etorri ziren bezala, hezkuntza sistemaren dinamikak eta gizartearen bilakaera etengabeak eraman zituen Arrasatetik.

Herriko hezkuntza-eskaintzako zutabe garrantzitsuak izan ziren biatoristak  XX. mendean. Eta euren funtzioa bete zuten. Milaka haur eta gazte igaro ginen ikastetxeko geletatik. Onerako eta txarrerako bertan oinarritu genuen gure prestakuntzaren arlorik zabalena arrasatear gizakume askok. Eta bakoitzaren baitan gordetzen dira denetariko oroitzapenak, goxo eta mingotsak. 

 Argazkiak: JMVM

LEHEN ZATIA:

https://txemax3.blogspot.com.es/2017/04/heziketa-eskaintza-arrasaten-xix-eta.html

GEHIAGO BIATORISTEN GAIN

http://txemax3.blogspot.com.es/2013/10/biatoristak-arrasaten-75-urte.html

PATRI EGIDAZU "PATRI", KOPAKO FINALISTA ARRASATEARRA

Patri, Mondran. 1938.

Aurtengo futbol Kopako finalera arrasatear bat baino gehiago hurbilduko da Madrilera maiatzaren 27an. Gauza bera gertatu zen 1951ko egun berdin bertsuan. Orduan futbol zelaian Arrasateko futbolista batek jokatzen zuen: Patri Egidazu Altuna “Patri”, Donostiako Real Sociedadekin. Datua ez da agertzen herriko futbolaren historiako idazkietan.

Patri da historiako Kopako finaletan aritu den lehen arrasatearra. (1) Eta zalantzarik gabe,herritik ateratako futbolistarik dirdiratsuenetakoa dugu, Arregi, Kortabarria, Aranbarri, Sagasta, Lopez Rekarte anaiak, beste banaka batzuekin batera.

Patriren azken partidua Mondrarekin, 1940.

Eskuinekoa Patri, Atotxan, 1941-04-13

Arrasaten jaio zen, 1919ko azaroaren 8an. Mondragón Club de Futbolean ekin zion futbolari, hamasei urterekin.  1939-40denboraldia denboraldian soldadutza egin zuen Bilbon eta Athletic-en filiala zen Bilbao Club-en jokatu zuen Patrik. Gertatu zen denboraldiaren erdialdean Mondra-ko erdilaria gaixotu egin zela eta Jose Mari Uranga orduko presidenteak Athleticeko lehendakari ordearekin negoziatu zuen Patri berriz ere Mondra-ra itzultzea. 

Eta hala izan zen: denboraldiaren amaierara arte Patrik ostera jokatu ahal izan zuen bere jaioterriko taldearekin. Urangak, eskerronekoa bera, planteatu zion Athleticeko agintariari, nahi izanez gero nolabaiteko lehentasuna edukitzea etorkizunean jokalari arrasatearraren gain, baina ezetza eman zioten, Urangak berak bere idazki argitaragabeetan gogoratzen zuen moduan:”Este chico es un jugador muy bueno para equipos de la categoría del vuestro; pero es lento y no llegará a interesar” 

Athleticekoa okertu egin zen, urte hartan bertan Real Sociedadek fitxatu baitzuen 1940-41 denboraldirako.  Bigarren mailan jokatzen zuen orduan Realak. Realarekin lehen partidua 1940ko irailaren 29an jokatu zuen, Avilesinaren kontra Atotxan, eta 3-2 irabazi zuten donostiarrek. Denboraldi haren amaieran lehen mailara igo zen, azken partidua Castelloni 7-1 irabazi ondoren. Aipa dezadan, ekipo hartan ordezko atezaina Aretxabaletako “Sebitas” ari zela.

Realaren elastikoarekin

Espainiako gerra ondoko kirol mundua ez zen, jakina, gaurregunekoa. Ekonomia egoera oso latza zen eta jokalarien fitxaketa baldintzatua zegoen aurrekontu murritzengatik. Bestalde ez da ahaztu behar Europa bete-betea zegoela II Gerra Mundialean. Lehen mailarako igoeraren berri ematen zuen egunkariaren portadan irakurtzen zen: “Las tropas del Reich ocupan Belgrado" Hamar urtez aritu zen Patri txuri-urdinekin, haietako sei lehen mailan eta lau bigarrenean.

Arrasateko jokalariak errendimendu ikaragarri ona eman zion Realari Donostian aritu zen urte

Patri, goian 2.ezker; Arregi makurtuta, 2. eskuin.

guztietan. Aipa daiteke, 1947an hiru arrasatear aritu zirela batera: Patri Egidazu, Luis Heriz eta Angel Arregi. Heriz Valladolidera igaro zen Realetik eta Arregi, Sevillatik zehar, Jaenera iritsi zen.

  Oso maila altua eman zuen Donostiako ekipoan Patrik eta ibilbide hartako punturik gorenena aipatu 1951ko finalean bizi izan zuen, Txamartinen, Barcelonaren kontra. Astebete lehenago, finalaurrekoan, eta iragarpen guztiak hankaz gora jarriz, Real Madrid bera kanporatu zuen Real Sociedadek Espainiako hiriburuan, donostiarrek Atotxan 1-0 eta Txamartinen 0-2 irabazi ondoren. Patrik egundoko partidua jokatu bide zuen finalaurrekoaren egun hartan madrildarren zelaian. Kronikek zioten:  “ordenador colosal de la defensa y sólido puntal de ella” 

Finalean, ordea, gauzak ez ziren hain ondo joan donostiarrentzat eta Realak 3-0 galdu zuen partidua. Alineazioak honako hauek izan ziren:
Real Sociedad: Eizagirre; Suarez; Murillo, Patri, Markuleta; Ontoria, Perez; Epi, Barinaga, Caeiro eta Alsua. Entrenatzailea: Benito Díaz.

Barcelona: Ramallets, Calvet, Biosca, Segarra, Gonzalvo III, Martin, Seguer, Kubala, Cesar, Aldecoa, Nicolau. Entrenatzailea: Samitier. 

Patri, 1951ko finalean

Patrik beste denboraldi bat gehiago egin zuen Realean,

 oso egoera onean, ondoko kronikak darakuskigun bezala:

“Patri, el excelente medio de otros tiempos, y no menos excelente defensa de hoy día, volvió por sus fueros de medio cuando la ocasión lo requirió. Cuando fue preciso defendió de forma singular la meta primero de Eizaguirre y luego de Bagur” (DV. 1952-05-06, Valladoliden jokatutako partiduaren kronika)

Baina urte haren amaieran Patrik  ahuntzen esnea edateagatik Maltako sukarrak jo zuen eta Real Sociedadek ez zion berritu hitzarmena. Patrik futbola uztea pentsatu zuen baina, hara non, hirugarren mailan ari zen Mondraren eskaintza jaso zuen eta Iturripera itzuli zen. Horrela, 1952ko urriaren 8an iragartzen zen fitxaketa, eta lau egun geroago debutatzen zen Bilbon Indautxuren kontra, eta Iturripeko lehen partidua urriaren 19an izan zen. Lau partidu bakarrik egin zituen bere jaioterriko ekipoarekin, azkena justu hilabete geroago, azaroaren 18an. Arrazoia, Frantziako ligan jokatzeko fitzatu zutela. 

Frantziako Stade Rennais taldera joan zen, eta lehen partidua 1952ko azaroaren 30ean jokatu zuen, defentsa lanetan. Ekipo haren entrenatzailea Salvador Artigas zen, Errealeko Patriren kide ohia, eta hark eraman zuen. Titularra ohiko ekipoan, 22 partidu jokatu zuen Frantziako 2 ligan. denboraldi haren amaieran futbola betiko uztea erabaki zuen. 

Patri Egidazu Debara erretiratu zen bizitzera. Itziar Elosuarekin ezkondu zen eta 1999ko ekainaren 9an hil zen, 79 urte zituela.

Oharra: Goiko argazkiko Mondragón Club de Futbol taldea. Beasaingo Elzo futbolistaren omenaldian: Sologaistoa "Laso", Patri, Azkargorta "Monti", J.M.Aranburu, D.Aranburu, Salgado, Benito; makurtuta: Ugarte (botikina), Castor, Putxulu, Aranbarri "Baranda", Zeziaga "Divino I" eta Esteban Pagoaga (partidu hartan linier bezala aritu zena)

Patri, Sologaistoa, Aranbarri. Mondraren hiru jokalari historiko

 

(1) Bestea Luis Mari Lopez Rekarte da.

Argazkiak: JMVM, Karmen Uranga (Arregi agertzen dena)

 

ARRASATEKO FUTBOLARI BURUZ GEHIAGO EZAGUTZEKO - PARA CONOCER MÁS SOBRE EL FUTBOL DE MONDRAGÓN

FUTBOLA ARRASATEN. ISTORIOAK

https://txemax3.blogspot.com/2022/01/futbola-arrasaten-istorioak.html