BIZENTE GOIKOETXEA, ARAMAIOKO MUSIKARI UNIBERTSALA

Aramaio 1854/04/05 - 1916/04/09 Valladolid

Goikoetxearen jaiotetxea

Aramaiok emandako seme-alabarik ezagunena dela esaten badugu ez gara oso oker ibiliko. Bai herrian eta baita kanpoan ere, Bizente Goikoetxea izenak goi mailako musikarekin lotzen du eta hala da, XIX-XX mendeetako europar musika sakroaren ezinbesteko erreferentea baitugu aramaioarra. Eta Europa diodanean ez nabil gehiegikeriatan. Kontinenteko kritikak laudorioz hartu zuen bere garaian Goikoetxearen obra eta gaur ere musika sakroaren kontzertuetan segitzen da programatzen aramaioarraren lanak, gaurkotasuna dutenaren seinalea, alegia.

Bizente Goikoetxea Errasti Aramaion jaio zen 1854ko apirilaren 5ean. Bere gurasoak Ignazio Goikoetxea Usaola eta Josefa Errasti Zubizarreta izan ziren Aita otxandioarra  zen; ama, berriz, Aramaioko Azkoaga auzoko Zuazua baserrikoa. Aitaren bigarren ezkontza zen eta bikoteak lau seme-alaba izan zituen: Angela, Bizente, Jacoba eta Luzia. Bizentek beste lau anaia-arrebaorde eduki zituen aitaren lehen ezkontzakoak.

 

Aramaioko plaza nagusian lantegi bat zeukan Ignaziok, batez ere zaldi-burdineria fabrikatzeko, eta ejertzitorako egiten zuen lan asko. Ejertzitoetarako esango nuke, bigarren karlistadaren zurrunbiloak disgustu ugari eman baitzizkion Bizenteren aitari eta, zeharka, Bizenteri berari ere. Tailertxo horrezaz gain, Ignaziok ostatu bat ireki zuen bere etxean bertan, batez ere Aramaioko Bainu Etxera zetozen bezeroentzat. 

Bizentek Aramaion bertan egin zituen bere lehen ikasketak, hezkuntza orokorreko eta musikalak. Herriko Benigno Aristegi izan zen gaztearen lehen musika irakaslea eta musikako bideetatik aurrera egiteko animatu zuena. Arabako hiriburuan batxilerra1867-1872 urteetan  ikasten ari zen bitartean, Goikoetxeak  Mateo Moraza euskal foru zalearen etxeko pianoan egiten zituen praktikak. Sabas Amilburu Aramaioko organo jolearekin harremanak estutzeko aukera aproposa izan zuen eta harekin ikasi zuen Liszt, Bach, Chopin eta goi mailako beste musikariren obrak jotzen.

1900 inguruan

Gerra karlista amaitu zen eta Bizentek Oñatiko Unibertsitatean Zuzenbideko karrera (Legeak) burutu zuen. Fede publikoan aritzeko gaitasun ziurtagiria, bikain notarekin, 1877ko ekainaren 20an lortu zuen. Bere titulu berriarekin Gasteizen hasi zen lanean, Jose Zumarraga notarioarekin. Baina bere aitak eragindako auzi batzuk tarteko, Bizentek Lekeitiora aldatu zuen egoitza 1883an, eta bi urte geroago aita hil zitzaion. Orduantxe hartu zuen erabakia apaiztegira joateko.

Valladolideko apaiztegian matrikulatu zen 1888an eta Gaztelako hiri hura bilakatu zen Goikoetxearentzat handik aurrerako egoitza berria. Valladolidetik irradiatu zuen mundu osora bere jakintza. Bertara heldu eta bi urtetara Katedraleko Kapera Maisua izateko azterketak izan ziren eta Goikoetxeak irabazi zituen. Urte erabakigarria izan zen 1890 aramaioarraren bizitzan, urte hartako abenduaren 18an hasi baitzen lan berrian. Eta Valladolideko Santa Teresa komentuan, 1891eko irailaren 19an apaiztu zen.  

Lehen meza Lekeition eman zuen, zeremoniako hizlaria Resurrección Maria Azkue lagun handia izan zelarik. Kapera Maisu gisa irabazi zituen lehen sosak Aramaioko ospitalerako izan ziren. Goikoetxearen ikasle izandako Jose Maria Olaizolak idatzi zuen Aramaioko parrokiako organo jole eta haurtzaroko musika irakasleari Valladolidetik igorritako partitura baten buruan honela idatzi zuela Kapera Maisuak, eskaintza gisa:

Valladolideko katedrala

“A Don Sabas de Amilburu, como un recuerdo afectuoso para Vd. y en testimonio de cariño a mi pueblo… no puedo enviarle cosa más curiosa que esta copia del responsorio del egregio maestro sevillano del siglo XVI Cristóbal de Morales, que tantas veces he cantado siendo niño en el Cementerio de esa Parroquia después de las Vísperas de Animas, y que tantos afectos despierta en mí siempre que se ejecuta en esta Catedral. Cuando lo repitan ustedes, acuérdense de mí y sobre todo rueguen a Dios por el eterno descanso de mis padres (RIP) Su amigo de siempre, Vicente Goicoechea, Valladolid, mayo de 1895” 

Goikoetxeak Valladolideko maisu kapera tituluarekin erantzukizun handia agertu zitzaion, berak amesten zuen musika sakroa sortzeko. Elizetan abesten eta jotzen zen musikaren kontra zegoen, eta giro musikal hura hankaz gora jarri behar zelakoan zegoen. Eta Europako musika berritzailea ikertzeari lotu zitzaion buru belarri. Konposagilerik inportanteenen obrak lortu zituen bere biblioteka musikalerako: Palestrina, Victoria... Gertu zegoen musika sakroari dimentsio berri bat emateko, eta ez zuen ahaleginik aurreztu. Polifoniako aditu hoberenen obrak goitik behera ezagutzen eta menderatu zituen.

Pio X

Eliza katolikoaren urte haietako buru nagusia – Leon XIII doktrina sozialeko Aita Santua- hil zen eta Pio X hautatu zuten. Aita Santu berriaren lehen dokumentu publikoa “Motu Proprio” izenekoa izan zen, 1903ko azaroaren 22an aldarrikatua, eta bertan musika sakroari buruzko alegatua egiten zuen, erabateko aldaketa ezarriz, gregoriano eta polifoniaren aldeko deiarekin. Hain zuzen ere, Bizente Goikoetxea 1890etik prestatzen ari zen bidea eskatzen ari zen Pio X! Aurreratu egin zitzaien, beraz, aramaioarra elizaren goi agintaritzatik markatutako arauei. Horrek are handiagoa egin zuen Goikoetxearen ospea eta Valladolid bilakatu zen espainiar elizaren mugimendu berritzailearen abiapuntua.

Goikoetxearen eragin eta indarrez Musika Sakratuaren Lehen Kongresua eratu zen Valladoliden,  1907ko apirilaren 26-28 bitartean. Musikari ugarik hartu zuen parte. Otaño jesuita izan zen Kongesuaren zuzendaria baina bere ondoan izan zuen bileraren egiazko motore eta eragilea: Goikoetxea. Jose Ignacio Palacios kritikoak idatzi zuen:

“A este Congreso acudieron los músicos más destacados del panorama del momento: Ignacio Fernández Eleizgaray, el Padre Luis Villalba, el benedictino Casiano Rojo, Vicente Ripollés, Federico Olmeda y otros muchos, aparte de la junta organizadora, encabezada por el maestro Goicoechea, Otaño, el organista Milagros, cantores y músicos de la catedral pucelana... Goicoechea era el presidente de la comisión encargada de las ejecuciones musicales del Congreso ”

Monumentua, Aramaion, 1955ean eskainia

Kongresu hartan ipini zen oinarria Valladoliden garatzen ari zen musika  irakaskintza estatu osora hedatzeko. Eta “Musica sacro hispana” aldizkaria sortu zen – izena Goikoetxearen ekarpena da- lehenik Valladoliden eta gero Bilbon eta Gasteizen argitaratua. Goikoetxeak barne-barnean eraman zuen beti aldizkari hura, nahiz eta berak ez zuen inoiz artikulurik idatzi. Aldizkaria zuzendu eta bideratu zuen maisuki eta edukinen goi kalitateaz arduratu zen beti. 

Goikoetxearen obrek dibulgazio handia izan zuten Europa osoan, lehen unetik. Pio X.aren “Motu Proprio”ren ostean obra erlijioso berritzaileen hedapena areagotu zen  eta modu bizian ageri zen aramaioarra aitzindaritza hartan.

Osasunak ez zion behar bezala laguntzen Goikoetxeari eta Kapera Maisu izateari utzi behar izan zion 1915ean eta Katedralaren kabildoak kalonje izendatu zuen urte hartako martxoaren 4an.  Bizente Goikoetxea 1916ko apirilaren 9an hil zen Valladoliden. Hirurogeita bi urte zituen.

Sabin Salaberri aramaioarra da bere herrikide Goikoetxearen musika hoberen ikertu dutenetakoa. Eta berari zor diogu ondoko baieztapena, “Vicente Goicoechea, renovador de la música sagrada”:

“Entre 1902 y 1904 compone sus obras más populares: Oremus pro Pontífice, que luego transformará en su popularísimo Ave Maria; el salmo Credici, su célebre Misa en honor de la Inmaculada Concepción, el grandioso Miserere y el sentido responsorio Christus factus est… Las obras de Goikoetxea son acogidas con gran alborozo por la crítica especializada, diciendo que en ellas se encuentra todo lo que la música religiosa exige”

Aurten lehen mendeurrena betetzen da Goikoetxea musikari aramaioar handia hil zela. Egokiera paregabea da, haren musikaz zertxobait gehiago ezagutzeko.

Datorren ekarpenean, berriz, Lorenzo Askasibarri buruz ariko naiz. Bera da Aramaion 1955etik den Bizente Goikoetxea eskulturaren egilea.

Argazkiak: JMVM, Wikipedia

 

SANTA BARBARA BASELIZA, ARRASATEN (1-2tik)

Arrasateko Santa Barbara mendixkaren izena 1653tik datorrela esan liteke, hain zuzen ere bertako gailurrean baseliza bat eraiki zenetik. Barbara Abarrategi Galarraga emakumearen eraginez jaso zen baseliza. Abarrategi andrea Lukas Elorduy Markiegi eskribauarekin ezkondu zen 1610ean eta bi seme-alaba izan zituzten, gazte hil zirenak.

Udaletxeko artxiboan den idazki batek honela dio: 

“En la villa de Mondragón, a 4 de diciembre de 1653, ante mí el escribano y testigos de uso, pareció Dña. Bárbara de Abarrategui, vecina de dicha villa, y dijo que en ella y por su devoción había edificado la ermita de Santa Bárbara en lo alto de Gazteluondo, puesto y sitio común libre de dicha villa y la había adornado con retablo, campana frontal, casulla de Damasco, alba, mantel de altar, cáliz de plata con su patena, misal y todo lo demás necesario al servicio y culto divino de la dicha ermita, con común consentimiento y aprobación de la dicha villa y sus vecinos, sin ánimo de adquirir patronazgo ni otro derecho alguno y para que en ningún tiempo haya duda sobre ello, desde luego desiste y aparta de cualquier patronazgo y derecho que tenga y pueda tener por la edificación y dotación de la dicha ermita, lo renuncia, lo cede y traspasa en la iglesia mayor parroquial del Señor San Juan Bautista de la dicha villa su mayordomo fabriquero, parroquianos y feligreses de ella y de todo ello le hacía y hizo donación siendo necesario como de derecho lugar haya para que sea aneja de ella y libre de patronazgo, como son las demás ermitas de la dicha villa y prometió a su cuidado de dotar y que dotaría de iluminaria de dicha ermita con la limosna y renta que juzgue su voluntad después de luminaria y para sus propias expensas por su devoción. 

Y para que tenga efecto lo dicho en presencia de mí el ermitaño y testigos dio y entregó a Miguel de Marquina, Mayordomo presente en voz y en nombre de los que en adelante fueren de la fábrica de dicha iglesia matriz, la llave de la dicha ermita más un cáliz de plata con sus patenas, corporales, una casulla de damasco colorado y amarillo con sus cenefillas de los mismos y manípulo y estola, una alba de lienzo de tierra con su amito y cíngulo y un misal nuevo, de cuya entrega yo el escribano hago fe para que la villa entregue en la persona que fuere nombrada por ella como en cosa propia y que de lo demás contenido en esta escribanía se obligó con su persona y bienes presentes y futuros”

Barbara Abarrategi 1663ko uztailaren 28an hil zen. Zuzenak izateko, andre horrek eraikitako baseliza Santa Barbara, Santa Inés, Santa Gertrudis eta Jesusen Igokundeari zegoen eskainia. Joxe Letona historialari arrasatearrak dioenez, Gipuzkoako Batzar Nagusiak 1769an Tolosan bilduta erabaki zuten, kulturik ez zuten baselizak behin betiko ixtea. Arrasateko herriak aurre egin zion aginduari baina – Jose Mari Urangaren hitzak erabiliz, “mandarin aberats batek” – itxura denez Villafrancako Kondea, orduko alkatea- itxi egin zuen Santa Barbarako baseliza 1770an. 

Baina Arrasaten handia zen Santa Barbara, Santa Inés, Santa Gertrudis eta Jesusen Igokundearenganako debozioa eta baseliza berrireki egin zen, hogeita hamar urte inguru itxita egon ondoren. Hurrengo batean ikusiko dugu zertan amaitu zen hura guztia.

Argazkiak: JMVM 

BIGARREN ZATIA

https://txemax3.blogspot.com/2016/04/santa-barbara-baseliza-arrasaten-2-2tik.html

ARGAZKI MUNDIALA, 1936an

Istorio honetako protagonista, Pedro Gonzalez Duque, iragan igandean (2016-03-20) hil zen Arrasaten. Bitez ondoko lerroak Pedrori eskainitako omenaldi xumea.Idazkia prestatuta neukan lehendik, eta ez dut koma bat ere aldatu nahi. Agur Pedro!

1936-09-02, Irungo zubia, sendia erbesterako bidean

Gerrateek miseria dakarte askorentzat eta aberastasuna banaka batzuentzat. Horrezaz gain, ustekabeak ere ematen dituzte. Gaurko idazkiño honetan ustekabe baten istorio txikia azaldu nahi dut. Arrasateko historiarekin zuzen lotuta ez dagoen arren, Arrasaten bizitzen hirurogeita hamahiru urte luze daramatzan lagun bati gertatu zitzaion. Argazki baten historia txikia da, eta Pedro Gonzalez Duque da protagonista pasiboa. Irungo Nazioarteko Zubian, 1936ko irailaren 2an jazo zen. Baina goazen poliki-poliki. 

Pedro Irunen jaio zen, 1924ko urriaren 8an. Gurasoak –Gonzalo eta María- Valladolideko Esguevillas de Esguevakoak ziren eta - aita Afrikako Annualeko  batailan aritu ondoren- 1922an Iruneko bidea hartu zuten senar-emazteak eta seme nagusiak etorkizun hobearen bila. Aita ferrokarrilean hasi zen lanean. 

Irun sutan, bonba faxistek eraginda

Faxistak 1936ko uztailaren 18an altxatu zirenean, aitak komunisten alde egin zuen eta Manuel Cristóbal Errandonearen aginduetara jarri zen. Errandoneak Irun aldeko iraultzaileen kontrola lortu zuen bere izaera agintzailearekin eta Gonzalo Gonzalez haren jarraitzailerik zintzoenetakoa izan zen. Oiartzun ondoko Pikoketaren defentsan aritu ziren eta faxisten erasoari ezin eutsiz amore eman behar izan zuten. Gonzalok ihes egin ahal izan zuen abuztuaren 11an, eta Erlaitzera iritsi zen. Frankisten beste eraso batean zauritu egin zuten hilaren 15ean eta ozta-ozta alde egin ahal izan zuen … etxera. 

Irungo nazioarteko tren zubia

Zenbait egunez ezkutatuta egon ondoren, mugaz bestaldera pasatzea erabaki zuen Gonzalok. Eta Irungo Topo geltokiko tunelean lo egin ondoren, biharamunean – irailaren 2an-  Nazioarteko Zubitik Hendaiara igaro ziren. Orduantxe gertatu zen ustekabea … urte asko pasatu arte deskubrituko ez zena. Norbaitek zubiko frantses aldetik bere argazki kamera disparatu zuen eta hara non Gonzalez-Santos sendia betiko erretratatua geratu zen

Gonzalez-Santos senar-emaztea agertzen dira, ezker aldean, etxetik hartu ahal izan zituzten gauzak garraiatzen ari. Aitak koltxoi bat darama sorbalda gainean. Eta argazkiaren erdi aldean, jantzi zuriko emakumearen ostean bere gorputza jaka batekin estaltzen duena, Pedro Gonzalez gure protagonista pasiboa da, 12 urterekin. 

Nor izan zen argazkilaria? Bada zubi berdinean egun haietan ateratako beste argazki bat eta egilea Raymond Walker argazkilari britainiarra da. Egun haietan Biriatun zegoen beste kazetari ospetsu bat George Steer daukagu, “The Times” egunkariko korrespontsala eta "The Tree of Gernika" (Gernikako Arbola) liburu harrigarri bezain ausarta idatzi zuena. Haietakoren bat izan al zen argazki hura hartu zuena? 

Pedro Gonzalez, istorioko protagonista, Arrasaten

“Nik ez nuen argazkia ezagutu, behin 1985 inguruan Irungo lagun batek esan zidan arte. Ordurako argazkia oso ospetsua zen mundu osoan. Harrez geroztik hainbat tokitan ikusi dut: liburu, egunkari, telebista eta aldizkarietan. “Recetas para después de una guerra” liburuko portada izan zen, adibidez. Gu trantze hartan ez ginen ohartu norbait ari zela erretratuak egiten” diost Pedro Gonzalezek, garai haietako gertaerak kontatzen ari zaidalarik.

Argazkiko egun hartan ez zen mugaz bestaldera sendi osoa igaro ahal izan. Aita, artean zaurietatik ongi osatu gabe, atzera eraman zuten milizianoek Irunera, hobeto senda zedin. Ama eta bi semeak, aldiz, Angelura heldu eta bertan egon ziren hilabete batez, aita agertu bitartean. Sendiak Bartzelonara alde egin zuen eta 1937an Valenciara iritsi ziren, aita ferrokarrilean segitzen baitzuen, gerrarako erabat ezindua. Pedrok jarraitzen du kontatzen:

Milizianoak Hendaian, 1936an

 “Oso ongi gogoratzen dut, 1939ko martxoaren 28an Valenciako Udaletxearen plazan nengoela eta hegazkin bat igaro zen, frankistak hirira sartzeko prest zeudela  adierazten. Biharamunean hiriko zezen plaza presoz bete zen. Egun batzuk lehenago nire aita bere adiskide Manolo Errandonearekin elkarrizketatu zen Valencian bertan, eta hark sendi osoa Mexikora joatea planteatu zion. Aitak nahiago izan zuen hemen geratzea. Irunera itzulita, aita zigortu egin zuten eta bost urtez Santanderreko Arenas de Santa Cruzen egon zen. Nik ordurako 15 urte nituen eta Arregi-Martinez eraikuntza metalikoetako enpresan ekin nion lanari” 

Argazki ospetsua, liburu azala bihurtuta

Baina Pedrok handik gutxira Arrasatera egingo zuen salto. Arrasateko OMU enpresan lana eskaini zioten eta onartu egin zuen. Eta Pedro 1943ko urtarrilaren 7an ailegatu zen Arrasatera. Milagros Marco arrasatearrarekin ezkondu zen 1952an. Kafe bana hartzen dugun bitartean dio:

“Gerrateek zenbat kalte ekartzen duten gogoratu nahi dudanean, Irungo Zubi Internazionaleko argazkiari begiratzen diot” 

Argazki mundiala eta adierazgarria, bai horixe!

Argazkiak: Pedro Gonzalez eta JMVM