otsaila 21, 2024

FRANCISCO DE PAULA ARRILLAGA, ERDI ARAMAIXOARRA

 

Frantzisko P. Arrillaga Garro

Arrillagatarrak oso ezagunak izan ziren Aramaion, XIX. eta XX. mendeetan. Oraindik ere, askok gogoratzen ditugu sendi horretako azken kideen Aramaiokok egonaldiak. Nik neronek ere, haietako batekin - Jose Ignazio Arrillaga Sanchez, Rotarioen zalduna- solasaldi mamitsu batzuk egin nituen XX.aren amaieran Aramaioko haren etxean.  Baina zer nolako lotura zuten arrillagatarrek Aramaiorekin?

Auskalo zein izan zen aurreneko arrazoia arrillagatarrak Aramaiora iristeko. Nik dakidanez, ez zuten dokumentu-arrasto ofizialik utzi, edo behintzat nik ez dut aurkitu. Jar al daiteke XIX.aren lehen herenaren amaiera aldean arrillagatarren Aramaioko agerpena? Izan al zuen zer ikusirik lehen karlistadarekin? Batek daki! Gauza da, Igeldoko Martin Arrillaga Aramaioko Maria Ignazia Garro Zabalarekin ezkondu zela. Maria Ignazia Garagartzako Gabriel Garro Sologaistoaren alaba zen.  Gabriel izan zen, XVIII.aren amaieran, gero “Arrillagaren etxea” bezala ezagutu dugunaren eraikitzailea.

Eta tartean beste daturik ez dudala,  Arrillaga Garro senar-emazteak Nafarroako hiriburuan agertzen zaizkigu, jauzi misteriotsu batean. Iruñean bizi izan ziren eta bertan munduratuko ziren seme-alabak. Horrela, 1846ko apirilaren 2an Iruñeko San Nikolas elizaren bataio-liburuan idatzi zen:

“En dos de abril de mil ochocientos cuarenta y seis, mi Teniente el Presbítero D. Angel Giménez, bautizó a Francisco de Paula María de Arrillaga, que ha nacido hoy a la una y media de la mañana en la calle de San Nicolás, número 52. Es hijo legítimo de Miguel Martin, natural de Igueldo en Guipúzcoa, y de Ignacia Garro, natural de Aramayona en Alava. Abuelos paternos Pedro Martín Arrillaga, natural de dicho Igueldo, y María Lucía Olano, natural de Icazteguieta en Guipúzcoa; y maternos, Gabriel Garro, natural de Santa Agueda, en Guipúzcoa, y Gregoria Zabala, natural de Escoriaza en Guipúzcoa”

Arrillaga abizena eta Aramaioren arteko erlazioa indartu egingo da aurrerantzean, pentsatzekoa baita Maria Ignaziak bere jaioterria bisitatzen zuela, seme-alabekin. Eta, goian esan dudan moduan, XXI.aren lehen hamarkadan ugari izan ziren sendiaren Madrid-Aramaioko joan etorriak. Ez da gutxi, alajaina, eta harreman horrek bere mugarriak izan zituen. Eta horietako bat “Aramaioko Batzokia. 100 urte” nire liburuan idatzi nuen: 1909ko martxoaren 21ean herriko Udalak hartutako erabakiaz:

“Se dio cuenta por el Sr. Alcalde de un telegrama que había transmitido D. Manuel María Arrillaga, así como

Arrillaga, eskuinean zutik, Vienan.
















también de una carta remitida por el Excmo. Sr. D. Francisco de P. Arrillaga al Sr. Secretario de la Corporación Municipal, a la que acompaña otra del Excmo. Sr. Director Gral. de Correos y Telégrafos (1), resultando de dichos documentos que el expresado Sr. Director se había dignado establecer una conducción de correos en carruaje de Villarreal a Santa Agueda. El Ayuntamiento, en vista de que dicho servicio viene a prestar grandes beneficios a los habitantes de este Municipio y reconociendo que su establecimiento es debido a la valiosa influencia (2) intervención y al interés y trabajos realizados por el Excmo Sr. D. Francisco de Paula Arrillaga, D. Manuel Arrillaga y D. Benito Guinea, por lo que y en virtud del acendrado amor y cariño que los expresados Señores profesan a este Municipio, según lo tienen demostrado en varias ocasiones, acordó por unanimidad declararles hijos adoptivos de este Leal y Noble Valle de Aramayona, dándoles un expresivo voto de gracias en nombre de la Corporación y vecindario en general... ”

Batxilerra Iruñeko Institutuan burutu ondoren Frantzisko Paula Madrilera joan zen 1861ean, Mendi-Injeniaritza ikasteko. Promozioko lehena izan zen karrera amaitzean, eta aurki Eskola hartako katedradun izendatu zuten. Espainierazko testu egokirik ez zenez, alemaneratik itzuli zituen zenbait liburu 1871an eta ondorioz gobernuak Isabel Katolikoaren golardoa eman zion. Bere ospeak eraman zuen Alfontso XIII.aren irakasle izatera, eta Zientzia Zehatz, Fisiko eta Naturalen Errege Akademiako kide eta bizi arteko idazkari izendatu zuten. Halaber, Institutu Geografiko eta Estatistikoaren Zuzendari Nagusia izan zen 1889tik.

Beraz, bi Arrillaga – aita eta semea- Aramaioko semekotzat hartzen dira 1909an, herriaren aldeko euren lanarengatik. Urte hartan Frantzisko Madina Gorostiza zen alkatea eta zinegotziak, Timoteo Jauregi, Markos Larrañaga, Pedro Errasti, Gregorio Zilaurren, Atanasio Unzueta, Kalixto Etxebarria eta Zelestino Pol. Idazkaria Simon Landa zuten.

Frantzisko de Paula Arrillagaren bitartez, Alfontso XIIIk Aramaio bisitatu zuen 1905eko abuztuaren 8an. Ez dut ohar bat ere aurkitu udal aktetan erret-bisita horren gain. Ezagutuko al zuen espainiar erregeak Aramaioko udalak, bi hilabete eskas lehenago, ekainaren 25ean, hartutako erabakia?

“Se acordó dar un expresivo voto de gracias a la Excma. Diputación Provincial por el acertado y laudable acuerdo tomado en beneficio de los Ayuntamientos de esta nuestra querida provincia, poniéndose a la cabeza de los mismos para protestar de las Reales órdenes de 6 y 10 de abril último, así como para defender nuestra preciada autonomía económica…”

Erregeak Aramaiora egindako bisita hartan esan bide zuen esaera ospetsua. "Hau Suitza txikia da" Esaera hori plaka batean Aramaioko arrillagatarren etxeko atarian irakur zitekeen.

Diodan halaber, urte hartan Aramaioko zinegotzi bezala, Remigio Garro XX.aren lehen hereneko Aramaioko udal kargudun boteretsua  zegoela,  Frantzisko de Paula Arrillaga Garroren senitarteko urruna.

Frantzisko de Paula Arrillaga Garro aitak eta Manuel Arrillaga Lopez semeak  goi kargu publikoak izan zituzten Alfontso XIII.aren monarkian eta baita –semeak- Franco jeneralaren diktaduran ere. Madrilen kokatu zuen Frantzisko de Paulak handik aurrera sendiaren egoitza eta etxea.  Baina bera izan zen Arrillagatarrak denboran Aramaion egonkortzen abiatu zen lehena, jatorriz Garro etxea zena aurrerantzean sendiaren udako egoitza bihurtuz.

Zenbait aldiz Espainiako ministro izandako Joakin Lopez Puigcerverren arreba Enriketarekin zegoen ezkonduta eta bost seme alaba izan zituzten- Manuel, Enrike, Ignazio, Guadalupe eta Rosario- denak Aramaiorekin erlazionatuta egon zirenak. Horietako batzuengana itzuliko naiz hurrengo batean. Frantzsko de Paula Arrillaga Garro 1920ko urtarrilaren 10ean hil zen Madrilen, hamaika domina, golardo eta ohorezko titulu lortu ondoren.

==========..=========

(1) Urte hartan Emilio Ortuño Berte zen zuzendaria.

(2)  “Influencia” hitza parentesi artean azaltzen da, Simon Landa idazkariak behin idatzi ondoren hitzaren konnotazio negatiboaz jabetu izan balitz bezala.

 Argazkiak: JMVM

GEHIAGO ARRILAGATARREN GAIN

https://txemax3.blogspot.com/2024/07/arrilagatarrak-aramaion.html


otsaila 14, 2024

HAUTESKUNDE OROKORRAK 1933. ZER GERTATU ZEN ARRASATEN?


Inoiz idatzi dut 1931-36 urteen bitarteko aldia oso konplikatua gertatu zela, iskanbilatsua, espainiar gizarte osoan. Errepublikak ez zuen bakea ekarri, ezta gutxiagorik ere. Eskuinak ahaleginak eta bost egin zituen sistema politiko berriari era guztietako eragozpenak jartzeko eta ezkerra ezinean zebilen, alderdi desberdinen arteko adostasunik lortu gabe. Herri mailan, modu berdintsuan zeuden gauzak eta Arrasate ezin zitekeen salbuespena izan.  Tentsio ikaragarriak bizi izan zituen gizarte arrasatearrak, ideologia politiko diferenteek dena kutsatzen zutela.  

Eta 1933ko hauteskunde orokorretara ailegatu zen. Ezkerra zatitua zegoen herrian eta alderdi bakoitzak bere mitinak antolatu zituen. "La Voz de Guipúzcoa" egunkarian, 1933ko azaroaren 9an. Jose Diez Arrasateko korrespontsal eta Alderdi Erradikaleko militanteak idazten zuen: 

“Muestran en general las izquierdas su satisfacción ante el acuerdo tomado por los dirigentes de los partidos republicanos de ir unidos en coalición a la próxima contienda electoral. Los candidatos – don Juan Usabiaga entre ellos- adquieren en estos momentos de afanes de la República, el alto valor de una encarnación idealista a la que debemos acatamiento, apoyo y defensa con idéntica fortaleza de espíritu que nos dio el triunfo en las pasadas elecciones para las Constituyentes. 

Mas ahora, que las derechas en íntima compenetración tratan de desviar la obra realizada, aprovechando la coyuntura favorable para ellos, de nuestras discordias. Nunca como hoy, principalmente en Guipúzcoa, se impone el olvido de rencillas. En la hora presente de grave responsabilidad por su importancia y trascendencia, todos los buenos demócratas, todos los que por el régimen sientan aunque solo sea un poco de cariño, están en la sagrada obligación, sepultando diferencias, si existen, de unirse en bien de la República y votar esta candidatura” 

Egun batzuk geroago Diez jaunak dei bat egiten zuen egunkari berdinetik Arrasateko errepublika zale guztiok Biteri Etorbideko  Alderdi Erradikalaren egoitzara biltzeko, hauteskundeen gaineko zehazkizunak elkarrekin aztertzeko eta botoa emateari buruzko erabakiak hartzeko. Diodan, jokoan zeuden Arrasateko 3.621 botoetarako lehiakideak honako alderdiak zirela: EAJ, Monarkiko-Tradizionalistak, PSOE, Errepublika zaleak eta ANV. 

Eta heldu zen eguna, azaroaren 19, igandea. Egun hartan ere, Jose Diez errepublika zale erradikalak zioen bere kronikan: 

“Ha llegado la hora de votar. Pero antes de hacerlo, reflexiona bien a quiénes vas a votar. Piensa que de ti depende ahora el rumbo de la República. Luego será tarde. Considera que tu voto puede lo mismo empujarla al abismo de una dictadura roja como al caos de una inquisición negra. Pero no olvides que tu voto tiene también igual poder, para encauzarla por el sendero del orden, que es paz y trabajo. ¡Elige!” 
Jose Diez korrespontsala

Diez korrespontsalak emakumeak animatzen zituen batez ere bere kronikan eta hura amaitzeko, botoa nori eman behar zitzaion jartzen zuen, hautagaien izenak azpimarratuz. Eguneko beste egunkari batzuetan, ordea, korrespontsalek alderdi konkretu batzuetarako botoa eskatzen zuten, besteak beste Jose Mari Armengouk “Euzkadi” egunkarian, EAJrentzat. Albisteek diotenez, EAJren  azken mitina hauteskunde eguneko bezperan Jesus Mari Leizaolak eman zuen “Gurea” pilota lekuan.

Eguna normaltasun erlatiboan igaro zen. Hauteslekuak oso animatuta egon ziren , batez ere lehen orduetan, emakumeek orduan  nahiago izan baitzuten euren botoa ematea. Guardia zibilak eta mikeleteak egon ziren zaintzan egun osoan. Normaltasun erlatiboa idatzi dut, izan ere Arrasateko abertzaleek monarkikoen herriko burua salatu zuten epailearen aurrean, bere maizterrei botoa nori eman behar zioten agindu zielako. Epaileak buruzagia etxean egotera behartu zuen, behin kolonoei adierazi ondoren askatasun guztia zutela bozkatzeko orduan. 

Behin botoak batuz gero,  hauteskundeen emaitza, Arrasate mailan, honako hau izan zen: EAJ: 1.225 boto; Monarkiko-tradizionalistak: 902; Sozialistak: 717; Errepublika Zaleak: 163; ANV: 30.  Parte hartzearen portzentaia, %82koa izan zen. Emaitzaren harira Armengouk idazten zuen, azaroaren 25ean “Euzkadi” egunkarian: 

“Ikaragarria izan zan abertzaleak erri ontan izan zuten gurenda. Egun gogoangarria izango da egun ori. Arrasateko abertzaleen lanak Lorea eman du. Lanean ola jarraitzen badira laster ikusiko degu gure Aberri maitea askatuta… zozolistoen nausikeriatatik beintzat, bai” 

“La Voz de Guipúzcoa”n, berriz, Diez jaunak zioen, hilak 21ean: 

Hay que advertir que los votos obtenidos por la Conjunción republicana son única y exclusivamente del Partido Radical y sus simpatizantes, pues el resto de los republicanos se volcó por la candidatura socialista, que así se pudo alcanzar la cifra señalada, impropia desde luego, a la realidad de su fuerza en esta villa” 

Hori gutxi balitz, biharamunean egunkari berdinean jarraitzen zuen bere azalpenekin korrespontsalak: 

“Los republicanos de Mondragón – salvo la honrosa excepción de los radicales y sus simpatizantes- demostraron el domingo con motivo de las elecciones dos cosas que conviene no olvidar. Y son,  que su republicanismo carece en absoluto de sentido; y que como lógica consecuencia de esta carencia de sentimientos republicanos, su vida política ha quedado invalidada como tales.
Aunque sea triste decirlo, en Mondragón no hay más que 163 republicanos. Conocíamos la actitud adversa de estos elementos a la candidatura republicana. Se pudo apreciar con anterioridad a la lucha durante los trabajos preliminares, a los que no asistieron. Pero entonces todavía éramos optimistas. Confiábamos en su republicanismo. Hoy, después de lo sucedido, que no tiene justificación, ya es distinto. Por desgracia. El voto femenino ha facilitado grandemente el triunfo de la derecha. ¡Otro de los muchos aciertos socialistas” 

Alderdi Erradikalaren erasoari aurki heldu zitzaion sozialisten erantzuna, non eta Bilboko “El Liberal” egunkaritik, A. batek sinatutako idazkiarekin, azaroaren 28an: 

“Al compañero de “La Voz de Guipúzcoa” una vez más se le “corre” la pluma, que causa estupefacción entre los elementos honrados republicanos, constando además que dicho periódico, de continuar en estas campañas, se va a quedar sin lectores… como lo estará notando desde hace una temporada. 

En sus notas dice que “el republicanismo carece en absoluto de sentido” añadiendo nosotros que los que carecen de sentido son los del grupo conocido por “Los Treinta”, del Casino Radical, cuya filiación, (salvo raras excepciones) así como la del corresponsal  es bien conocida de antes del 14 de abril, en todo el ámbito republicano de la localidad. 

Dice que “como lógica consecuencia de esta carencia de sentimientos republicanos, su vida política ha quedado invalidada” y nosotros añadimos que desde hace tiempo tienen muchos del Casino Radical (por no decir todos) invalidados los sentimientos republicanos; si no, véanse los pactos electorales llevados a cabo por el partido radical con su jefe, Lerroux, en diferentes puntos de España, declarándose abiertamente antimarxista. Y va otra y dice “En Mondragón no hay más que 163 republicanos” hay que hacer notar y saber que de esos 163 votaron a Usabiaga ¿cuántos son republicanos? Como puede ver, el manifiesto lanzado por el Partido Republicano Radical Socialista Independiente mereció los mejores elogios que, sin embargo, no publicó “La Voz de Guipúzcoa” ni hubo réplica alguna, pues valió para la completa orientación de los republicanos de la localidad y de la provincia. 

Aún escribe más y seguirá escribiendo mientras esté sirviendo a los ex upetista, a pesar de que su política es bien conocida, al que recomendamos no se tuerza, porque algún día le va a costar algún disgusto. ¡Esto ya lo sabe él!” 

Jose Diez korrespontsal eta errepublika zalearen ihardespena, bere egunkarian etorri zen, azaroaren 30ean: 

“… Se permite declarar públicamente la existencia de una amenaza de agresión a nuestra persona. Ya que se ha hecho pública, se la brindamos a las autoridades para que la tengan presente. Nosotros habitualmente utilizamos la pluma para nuestra defensa…” 

Ikusten denez giroa ez zegoen bat ere bare 1933ko hauteskundeen ondorioz. Aurretik zetorren ezinegon politikoak dardaran jartzen zuen egunero herriko bizimodua, gizartean printzak azaleraziz. 

Argazkiak: JMVM 

otsaila 07, 2024

RESUSTARREN ETXEKO TRAGEDIA, 1887an


Higinio Resusta
Behin baino gehiagotan idatzi dut, Miguel Madinabeitia Arrasateko historialaria odol berokoa zela eta gutxi behar zuen bere idazkien bitartez bronka pizteko. Izan zirenen kasu batzu disgustu handiak ekarri ziotenak. Gai honetaz, 2012ko abenduaren 12an Arrasateko Kulturaten Madinabeitiari buruz eman nuen hitzaldian mintzatu nintzen. Eta orduan nioen bezala,  arrasatearrak bihotzezko minez sentitu zuena, 1887ko urriaren 12an idatzitakoa da  Madinabeitiak egun horretan egunkariko zuzendariari adierazi zion:

“Escribo a vuela pluma, a deshora de la noche y suplicándole perdone la falta de corrección...” 

El Noticiero Bilbaíno egunkariaren 4120. zenbakian, 1887ko urriaren 12ko datarekin Miguel Madinabeitia Arrasateko korrespontsalak bidalitako kronika beltza irakurtzen zen. 

“Un caso verdaderamente horroroso, que todavía tiene consternado al vecindario de esta villa, ocurrió ayer en Mondragón, a cosa de la una de la tarde. A esa hora fue teatro la casa número 5 del Arrabal de Abajo del suceso más horrible que puede concebir imaginación alguna. Doña Lorenza Uriarte, después de asesinar con un hacha en el desván a sus tiernos hijos Filomena, de seis años, e Isidoro de cuatro, se arrojó ella desde el tejado a la calle, pereciendo al poco rato. 

El marido de la sujeta, D. Higinio Resusta, que momentos antes había ido a la fábrica de Cerrajería después de acariciar a los tiernos niños, volvió rápidamente en vista de la carta que había recibido de su esposa (que en copia va a continuación) y tuvo el inmenso infortunio de desgarrar su corazón de padre al ver tendidos a sus dos hijos. 

Union Cerrajeraren bazkideak
No se concibe drama tan espantoso en una familia unida y cariñosa y de las más acomodadas del pueblo. El público está consternado, horrorizado y sin darse cuenta de lo acaecido. El juzgado municipal desde el momento de la perpetración del crímen, continuó sin levantar mano en la instrucción del sumario, y a las siete menos cuarto de la mañana de hoy se ha constituido en esta el juzgado de instrucción de Vergara. También ha llegado el fiscal de la audiencia de lo criminal de San Sebastián.  

He aquí la copia de la carta que la suicida envió a su marido a la fábrica, incluyéndole dentro del sobre una llave de cómoda:
 
Higinio Resusta
“Querido Higinio: Toda esta temporada no sé lo que pasa en mí, todo es un temblor y un miedo, y todo es no poder vivir. Dios Todopoderoso tenga misericordia del acto que voy a cometer de mis intereses o de lo que me pueda corresponder de mis padres: 4.000 reales en sufragio de mi alma, lo demás mitad para tí y la otra mitad partido entre mis hermanos. Adiós hasta la enternidad, Lorenza” 

Lorenza Uriarte Makazaga zen emakume  haren izena, Oñatin 1859an jaioa.  Eta 1880ko azaroaren 3an ezkondu zen Oñatin bertan Higinio Resusta Madinabeitiarekin. Lorenzaren aita, Francisco Uriarte Sarasketa,  Vergarajauregui, Resusta y Cia.ren akziodun boteretsua berriz, Vergarajauregui, Resusta y Cia enpresako zuzendari eta akziodun nagusia zen Jose Maria Resustaren seme eta Miguel Madinabeitiaren loba genuen. Magdalena kaleko 5. zenbakian bizi zen bikotea seme-alabarekin, hain justu gero Olatxoren harategia izan zen etxean.

Lorenza eta Higinio senar-emazteak hiru seme alaba izan zituzten:  aipatutako Filomena eta Isidoro, eta gazteena 1887ko maiatzaren 8an jaio eta hil berdinaren 20an zendua: Pastora. Izango al zen hirugarren umetxo horren heriotza Lorenzaren buru desbideratzearen arrazoia?  

Dena den, Lorenzak egundoko hoztasuna erakutsi zuen Higinio senarrari lantegira bidalitako idazkitxoan. Nahastea, egin zuen bezala, egitear zegoen sarraskiaren asmoa eta bere diruen banaketa.   

UCEMeko zuzendaritza eta agintariak Oñatin
Madinabeitiak Bilboko egunkarira igorritako informazioa zekarren egunkaria hiru egun geroago heldu zenean... herri osoak irakurri ahal izan zuen kronika hura. Eta Madinabeitiak bere sendi politikoaren mespretxua jasan zuen beste behin. Hala dio 15ean bertan idatzi zuen beste kronika mingots batean, bere burua desenkusatuz. Eta El Noticiario Bilbaínoko zuzendariak bere bizkarrera bota zuen:  

“… reconociendo que incurrimos en un error, fácil de explicarse teniendo en cuenta la precipitación con que se hacen los trabajos periodísticos, al no reparar en que una carta de nuestro estimado y discreto corresponsal de Mondragón, tuviese alguna parte de confidencial” 

Miguel Madinabeitia korrespontsalak idatzi zuen egunkariko zuzendariarentzat: 

“Si terrible fue para mí el suceso del día 10, porque además de mis sentimientos humanitarios me ligan estrechos lazos de parentesco con el infortunado padre de las víctimas, no ha sido menor la impresión que me ha causado ver hoy publicada en su apreciable diario, la carta que con carácter particular y en forma distinta de la ordinaria le escribí la noche del 12.

… El público dirá ahora (y en particular los parientes, que es por quienes más me aflijo) que he obrado con ligereza y que he quebrantado un sigilo, con el mero hecho de sacar a relucir nombres propios, que es lo que la prudencia aconsejaba evitar. Confieso a fuer de honrado que mi intención no era esta.  Ruego, por lo tanto, al público, y muy encarecidamente a las personas y familia que están sumidas hoy en el más profundo dolor, me perdonen mi involuntaria falta, que indudablemente ha venido a acibarar la situación mía, de antes harto penosa y que no se mitigará en mucho tiempo” 

Magdalena kaleko gertaera ilun eta ikaragarri hark disgustua adierazi zion Madinabeitiari. Baina jakin izan zuen barkamena eskatzen.

Argazkiak: JMVM