urria 19, 2022

ANGIOLILLOREN PISTOLA

 


Gaurko ekarpen honen protagonista ez da ohiko gizon edo emakumea. Lanabes bat dugu, bere bizitzaren unetxo batean oso ezagutua estatuan eta baita kanpoan ere, nahiz eta ospearen agertokitik aurki desagertu zen, ia-ia guztiz zokoratua gertatu arte. Angiolillo-Canovas del Castillo pertsonaien arteko harremana 1897ko abuztuaren 8ko goizean betierekotu zuen gure protagonistak, bere baitatik irtendako bala batek sinatua. Erailketaren arma izandako pistolari buruz ari naiz. Angiolillo anarkistak Antonio Canovas del Castillo espainiar gobernu burua hiltzeko erabilitakoa. Magnizidio haren gain maiz idatzi dut baina orain arte erabat ahaztuta nuen Angiolilloren arma.

 © argazkiarena: Arabako Arma Museoa.


Gasteizko Arabako Arma Museoan gordetzen dela jakin nuen bezain laster bertara jo eta Museoaren enplegatuek nire aurrean jarri zuten errebolberra. Espainiako politikan bere biziko garrantzia izan zuen gertaeraren azken eragilea ikustean, aitortzen dut, hotzikara moduko bat sentitu nuen. Baina nire sentimenduek inori bost axola diotelako, noan pistolaren deskribapena egitera. Eta Museoan adierazi zitzaidanaren laburpentxoa egingo dut.

British bulldog tipoko errebolberra da, XIX. mendearen bigarren erdian garapen handia izan zuen James Webley ingelesaren diseinuarekin. Arma txikia da, eta txalekoen poltsikoetan eraman zitekeen samur asko. Kalibre indartsukoa da, eta diseinu eraginkorrekoa. Marka horren pistolek arrakasta handia izan zuten mundu osoan, eta bigarren mundu-gerrara arte fabrikatu zen.

Nola heldu zen pistola Arabako Museora? Pistola gordetzen duen kutxatxoan bada plaka bat

eta bertan irakurtzen da: “Revólver con el que el italiano Angiolillo mató a Cánovas del Castillo en el Balneario de Santa Agueda (Guipúzcoa) el 8 de agosto de 1897. Donación de los hijos del entonces Capitán General del Norte Don Basilio Augustín Dávila”

Basilio Augustin Dávila jeneralaren semeak eman zion pieza Arma Museoari. Angiolillo epaitu zuen auzitegiko kidea izan zen Augustin Davila kapitain jenerala.



AURREZ AURRE EGON ZIREN EPAIKETAN

Angiolillo
Augustin Davila kapitain jenerala


https://txemax3.blogspot.com/2022/10/canovas-del-castillo-eta-santa-ageda.html



Argazkiak:  JMVM, Arabako Arma Museoko agiritegi fotografikoa, Wikipedia




urria 12, 2022

ANTONIO KEREJAZU, LIMAKO JAUNTXO ARRASATEARRA


Antonio Kerejazu Uribe
Pertsonaia ezkutu, inoiz entzun ez dituzun horietakoren bat supituki agertzen zaizu eta, arranopola!, hau zein da? galdetzen diozu zure buruari eta horixe gertatu zait niri, Antonio Kerejazu Uribe arrasatearrarekin. Lehen datua Miguel Madinabeitiari zor diot, bere apunte batean, honakoa idatzi zuela: “1754. D. Antonio de Querejazu (1) da las gracias al Ayuntamiento desde Lima por haber informado favorablemente para la obtención del hábito de Santiago” Sekulan entzun gabe neukan  eta arrastoari tiraka hasi natzaio zer atera nezakeen ikusteko. Ondokoa da arrasatear honen inguruan jakin izan dudana. Ziur nago askoz gehiago egongo dela, baina hori tokiko historialariei uzten diet, izan badirela.

Antonio Kerejazu Uribe Arrasaten jaio zen 1665eko martxoaren 1ean. Aita, oñatiarra, itxuraz,  izen berekoa zuen baina bataio-idazkian abizen bakarrekin agertzen da; ama, berriz, Ursula Uribe Etxebarria Ugarte izan zen, Bedoña auzoko jatorrizko arrasatearra. Juan Uribe Etxebarria Ursularen aitak Bedoñan 1664an emandako testamentuan honela irakurtzen da:
 
"Item. Declaro tengo casada a mi hija Ursula con Antonio de Querexazu, vecino de Mondragón, a quien para la dote ofrecida tengo dados sesenta ducados poco más o menos, en cinco nobillos. Mando que lo demás cumplimiento a su contrato matrimonial, se le pague”

Ez dut ezer lortu ahal izan gure protagonistaren haur eta gaztaroari buruz, baina ez zuela ezer nabarmenik izango uste dut. Hori bai, Juan Carlos Guerrak “Ensayo de un padrón histórico de Guipuzcoa” dio 1705ean hidalgia eskuratzeko frogagiriak aurkeztu zituela Arrasateko udaletxean. Eta datuen bila, Historiaren Erret-Akademiaren web orrira heldu nintzen. Bertan Antonio Hermenegildo Kerejazu Mollinedo pertsonaiaren bizitza zertzeladak ematen dira eta hara non, honakoa irakurri nuen:

“Hijo mayor de Antonio de Querejazu Uribe, natural de Mondragón (Guipúzcoa), comandante militar, caballero de la Orden de Santiago, prior del consulado de Lima, y comerciante adinerado que le dio a la Corona 100.006 pesos en 1724 y otros 30.000 en los 1740, y de Juana de Mollinedo y Azaña, de Lima, hija de un peninsular, Tomás de Mollinedo”

Banuen, beraz, nondik jarraitzerik. Suposatzen dut XVII.aren amaieran enbarkatu zela Ameriketara eta zehazkiago Limarantz, eta aurreko lerroaldearen arabera aurki egin zuen dirua, merkatari gisa. Nire jakin minerako beste informazio iturri bilakatu zen sarean aurkitu nuen web orri bat, bertan “La casa Querejazu” idazkia irakur baitaiteke. Eta bertatik atera nuen ondokoa: 

“Oculta por una larga fachada de principios del siglo XX perdura una importante y antigua casona limeña. El principal propietario de esta casa fue durante el siglo XVIII D. Antonio Hermenegildo de Querejazu y Mollinedo…  El había nacido en el Perú y fue hijo de un peninsular afincado en el virreinato en la primera mitad de ese siglo, Antonio de Querejazu y Uriarte (sic), natural de Mondragón, en Guipúzcoa. Obviamente este último logró tal posición por su relevancia en la sociedad limeña de su entonces: fue caballero de Santiago, gobernador de Quijos y Macas y prior del Tribunal del Consulado de Lima. Y caso en 1706 con la limeña Juana Agustín de Mollinedo y Azaña, sobrina del célebre obispo del Cuzco Manuel de Mollinedo y Angulo, reconstructor de esa ciudad tras el terremoto de 1650
 

Antonio arrasatearra alargundu egin zen eta bigarren emaztea hartu zuen: Gabriela Jimenez de Lobaton, alarguntsa bera ere, eta ondasun askoren jabea zena.  Zer egingo zuen arrasatearrak Liman dirua pilatzeaz gain? Zernolako harremanak izango zituen Peruko hiriburuko gainerako euskaldunekin? Izango al zuen artean loturarik Arrasaterekin? Horiek eta gehiago ziren nire buruan zeuden galderak. Eta batzuei erantzuna aurkitu nien. Eta bilakuntzan Arantzazuko Ama Birjinak ipini zuen argi, zentzu zorrotzean. Begira: Limakoa izan zen Arantzazuko Ama Birjinaren adbokaziopeko lehen kofradia Ameriketan. Eta Eusko Ikaskuntzak 2004an argitaratutako “La cofradía de Aránzazu de los vascos de Lima” liburuan,  José de la Puente Brunke ikerle peruarrak zioen bere lanean:


“Un caso más notable es el representado por la familia Querejazu, cuyos miembros pertenecieron a la Hermandad, constituyéndose en una de las familias más poderosas en la segunda mitad del siglo XVIII, siendo su principal representante Antonio Hermenegildo de Querejazu y Mollinedo, quien llegó a ser el oidor más antiguo de la Audiencia de Lima, y caballero de la Orden de Santiago, además de dueño de una de las más importantes fortunas de entonces. El había nacido en el Perú, y fue hijo de un peninsular, Antonio de Querejazu y Uribe (2) natural de Mondragón, en Guipúzcoa, quien llegó a ser mayordomo de la Hermandad.

En la documentación que se conserva de la Hermandad, Antonio de Querejazu y Uribe figura por primera vez en un dato referido a 1704. En efecto, en el cabildo realizado el 3 de mayo de ese año, se presenta una relación de las personas que ofrecieron limosna para el retablo de Nuestra Señora de Aránzazu. Allí aparecen conjuntamente Mateo y Antonio de Querejazu aportando 100 pesos, habiendo sólo cinco personas con aportes mayores, siendo las sumas más altas las ofrecidas por los mayordomos de la Hermandad, Pedro de Ulaortua y Juan Bautista de Palacios. Al año siguiente, y de acuerdo con la “Razón de los señores hermanos que han mandado limosna para el retablo de Nuestra Señora de Aránzazu este año de 1705”  Antonio de Querejazu vuelve a aportar 100 pesos, siendo en este caso el hermano que ofreció la suma más alta.

Antonio Hermenegildo, semea
Desde entonces Antonio de Querejazu intentó ser elegido mayordomo de la Hermandad, pero lo logró tan sólo en el cabildo de 3 de mayo de 1713, cuando alcanzó tal cargo junto con el ya mencionado –y en este caso reelegido– Juan Bautista de Palacios, quien por entonces ya era Teniente General de la Caballería. Ya en años anteriores había sido Querejazu diputado de la Hermandad. En el registro de los entierros efectuados en la bóveda de la capilla de Nuestra Señora de Aránzazu, figuran los de varios miembros de esa importante familia. Así, el 3 de enero de 1761 fue enterrado Tomás de Querejazu, caballero de la Orden de Santiago y canónigo de la catedral de Lima. En junio de 1772 se enterró Juana de Querejazu, condesa de San Juan de Lurigancho, hija del mencionado Antonio Hermenegildo. En febrero de 1775 fue enterrada la esposa de éste, Josefa de Santiago-Concha y Errazquin, y el 18 de enero de 1792 se hizo lo propio con el mismo Antonio Hermenegildo. El 14 de diciembre de 1797 fue enterrado José de Querejazu y Santiago-Concha, Conde de San Pascual Bailón, e hijo del anterior”

Antonio Kerejazu Uribe 1751ko uztailaren 23an hil zen, Peruko lurraldeetan sekulako lana egin ostean, dirutza handia pilatu ostean eta Kerejazu abizenerako bide zabala utzita.

Horra hor, beraz, beste arrasatear baten bizitza zertzeladak. Merezi izan du historiaren zirrikituetatik murgil egiteak.


    (1)    Dataren arabera, Antonio Kerejazu Uribe arrasatearraren semea zen, Antonio Hermenegildo, udalari mesedea eskatu ziona.
    (2)    Idazkian Uriarte jartzen du.

urria 05, 2022

ARRASATE, XIX.ko ERROMANTIKO FRANTZIARREN OROIMENEAN


Erret-bideko herria izan da antzinatik Arrasate eta bertatik bidaiari ugari igaro dira, denetariko testigantzak utzi dituztenak. Goi mailako pertsonaiak eta apalagoak baziren ere, batzuek eta besteek idatzita laga zituzten Arrasate eta inguruko zehazkizunei buruzko euren iritziak. Gaurkoan “L´Espagne. Pittoresque, artistique et monumentale” liburutik aldatutako pasartea dakart.  MM. Manuel de Cuendias eta V. de Ferealek idatzi zuten 1848an, eta penintsulako ohiturak eta usadioak deskribatu zituzten, bidai arin baten ikusi ahal izan zituzten bezala. Diotenez, V. De Fereal bidai osoa gizonez jantzita egin zuen Subwerwick andrea izan zen. XIX. mendeko bidaiari erromantikoen ikuspegia garbi asko ageri zaigu deskribapenetan eta Arrasatekoari dagokionez ere, halako kutsu sinesgaitza dagokio, inongo zalantzarik gabe. Irakur dezagun, frantsesetik euskaratuta: 

“Urrunago Arrasate dago, harresi zaharrek inguratua. Bi mila eta bost ehun biztanle ditu eta bertakoek bizitza ematen dute pilotan jolasten, barra jaurtikitzen, ondo hornituriko ostatuak bisitatzen eta amodioa egiten.

Arrasateko herria - bere antzinako etxe, emazteki alai, gizakume indartsu baina ez eder  eta ia-ia basatiekin-  antzinako gauzen museoa da: ostatuetan ondo pasa daiteke,diru asko gastatu gabe, eta emakumeak gortea daitezke, senarrak haserrarazteko beldurrik gabe, normalean on huts samarrak baitira. (“Et on y peut faire la cour aux dames, sans craindre d´exciter la colère des maris, généralement assez débonnaires”)

Arrasaten etxeak zabalak dira eta erosoak, baina ez dira bat ere dotoreak. Eskuarki, harrizkoak dira goitik behera: areago, batzuk harri nabarrezkoak dira. Herri honek seme ospetsu bakar bat dauka: Esteban de Garibay, Espainiako lehen historia orokorraren sortzailea dena, espainieraz idatzia, eta baita eskutitz baliotsu askoren egilea ere. 
emakume euskalduna, liburuko grabatua

Santa Agedaraino heldu gara. Ez ginen haraino joango ez bagenitu bertako ur termaletako eraikina eta ostatu entzutetsua bisitatu nahi izango. Inoiz hartzen baduzue Santa Agedako lurrunezko bainuren bat ziur ez diezuela inbidiarik izango Parisekoei: bakar-bakarrik gauzatxo bat: merkeagoak izango direla, eta, ziur hobeto sentiarazten zaituztela, zeri esker eta han aurkituko dituzuen establezimendu horietako zerbitzu adoregarriei esker.

Naturazalea gustura ibiliko da Arrasateko inguruetan; sendagarri-landareak eta mineralak agortezinak dira; Udalatx haitzak sekulako aukerak eskaintzen dizkie botanikoari eta mineralogia zaleari. Udalatx harri nabarrezko harkaitz bat da, piramide itxurakoa, eta 293 metro ditu, gutxi gora behera, eta bere oinean Udalako leizea dauka, 275 metroko sakonerarekin. Leizera sartzea ia-ia ezina da. Alpe eta Pirineotako beste hainbat kobatan bezala, ormak busti dituzten mendetako urek harri bitxizko egitura bat ehundu dute, eta lurrean diamanteak ageri dira, han eta hemen ikus baitaitezke uraren eraginez sortutako kristalizazio bikain eta zoragarriak. Koba horretatik ateratzen dute espainiarrek “el cristal alontario” (harrizko kristala) eta “el bolo arménico” (buztin gorria)” 

Erromantikoek Arrasate hala ikusten bazuten ere, Udalaitzeko mineralak agortu ziren, Galarrako estalaktita eta estalagmita gizakiaren eskuak desagerrarazi zituen, harrizko kristala betiko joan zitzaigun… eta ez dugu bizitza “amodioa egiten” ematen. Zoritxarrez
 

iraila 28, 2022

ARRASATEKO KANPOSANTUA BERRIZTATZEN. 1866

Aldayko kanposanturako sarrera, 1994an
Arrasateko  Aldayko kanposantuaren historiak XIX. mendearen lehen hamarkadaraino eramaten gaitu. Konkretuki, 1812tik egon zen indarrean 1994ra arte. Ate nagusiaren goi aldean  “Opera enim illorum secuuntur illos”  (jarrai iezaiezu euren obrengatik) irakurtzen zen.

Hasieratik eta bere desagerpenera arte berrikuntza batzuk ezagutu zituen, batez ere biztanleriaren hazkundeak eraginda. Horietako bat 1866an izan zen. Lan gehiago eta langile berriak.

Urte hartako irailaren 25ean, Jose Joakin Barrenak – lehen alkate ordea baina alkate lanetan, Agustin Resusta ordura arteko lehen agintariaren heriotzarengatik- kanposantuko ehorzle berriaren aurkezpena egin zuen, hautaketa prozesu baten ondoren. Kargurako izendatutakoa Martin Amozarrain arrasatearra izan zen eta berarekin adostutako lan baldintzak honakoak izan ziren, aktan irakur daitekeenez:




“1.- Se ocupará el enterrador en el Campo Santo de esta villa todos los días de trabajo, a menos que el Alcalde o el Síndico le destinen a otras ocupaciones de la villa 2.- Será obligación del mismo tener abierto un hoyo para sepultura constantemente, sin excusa ni pretexto alguno, y que sea de cinco pies de profundidad  3.-  Procurará tener el Campo Santo con curiosidad, buen orden y limpieza, cuidando del cultivo de las flores que se planten, como así bien del retejo de la capilla y tejabana del mismo  4.- Estará obligado el enterrador, cada vez que le llamen a una casa mortuoria a encontrar compañeros que le ayuden a conducir los cadáveres al cementerio, sin que por su retribución pueda exigir más de dos reales cada individuo, cuyo pago corresponde a los interesados del difunto  5.- Obligación del enterrador es también cuidar del lavadero de San Agustín, de la fuente de la Concepción y del arbolado contiguo a ella que se dirige desde el portal de Iturriotz. Igualmente contrae la obligación de barrer todos los sábados la calle del Medio y Arrabal de abajo, que constituyen la travesía de esta villa. Todos los domingos y días festivos después de las doce del mediodía, cuando el mercado se haya levantado, tendrá el mismo especial cuidado y obligación de barrer la plaza pública  6.- El enterrador percibirá de sueldo, por las obligaciones que anteceden, la cantidad de mil y trescientos diez reales al año, cobraderos de los fondos municipales por bimestres vencidos, a saber 1.000 reales como enterrador, 200 reales por barrer las calles y 110 reales por el cuidado de la fuente y arbolado junto a ella, cuyos dos cargos se le han aplicado también al de
Aldayko kanposantua, Kurtzetxikitik
sepulturero, que antes desempeñaban otros individuos  7.- Como complemento de su sueldo recibirá igualmente el enterrador, de las cofradías de esta 
villa, la cantidad de quinientos veinte reales al año, que dichas cofradías han prometido satisfacer a invitación del Ayuntamiento de esta forma:  Cofradía de San Miguel, 150 reales; San Valerio, 60 reales; San José, 60 reales;  San Pedro, 50 reales; Santísimo, 100 reales; Rosario, 100 reales; Total 520 reales, cuyas cantidades serán cobraderas para el enterrador al vencimiento del año en que comenzó a ejercer su cargo, que fue el 16 de julio de 1866. En caso de que, lo que no es de esperar, las cofradías se negasen alguna vez a satisfacer al enterrador las referidas cuotas que ofrecieron espontáneamente, la villa tomará sobre sí esta obligación, sin perjuicio de adoptar las medidas que creyese oportuno respecto de las cofradías. 8 y último.- El enterrador tendrá derecho  de exigir de quien corresponda diez reales de vellón por cada enterramiento de persona adulta y cinco reales de vellón por el de que no pase de la edad de doce años”

Aldayko ikuspegi bat
Aurreko arautegia onartu eta biharamunean bilera berri bat egin zuen udal batzordeak, hilobiak eta panteoiak eraikitzeko zenbait arrasatearrengandik  iristen ari ziren eskabideei erantzuna eman ahal izateko, eraikitze-baldintzak aztertu eta onartu ondoren. Obrei ekiteko honako betebeharrak zituzten baimena eskatzen zutenek:

“1.- Se destina por ahora para sepulturas o panteones en el Campo Santo de esta villa el terreno comprendido en la zona Norte del mismo, limitándose en su largura con la rasante del camino que se ha abierto en medio de dicho local 2.- El precio de cada pie cuadrado de terreno se fija en ocho reales de vellón 3.- El plano para las sepulturas o panteones deberán someterse a la aprobación de este Ayuntamiento, sin cuyo requisito ninguno tendrá derecho a la construcción 4.- El comprador de terreno queda obligado a erigir el panteón o sepultura que haya proyectado, en el término de un año; pasado este período caduca la concesión, pudiendo disponer la villa del referido terreno”

Solaren lehoiak
Jauregitik kanposantura igaro ziren
Egun Zizurkilen daude
Ordurako hilobia jasotzeko eskabidea eginda zeukaten arrasatearren artean, Monterron Kondea, Vicente Okendo eta Frantzisko Sola genituen. Ordutik aurrera bakoitzak bere proiektua aurkez zezakeen Udaletxean.
Vanity Fair-eko bertsio arrasatearra martxan zegoen. Nire adineko nork ez ditu Aldayko lehoiak oroitzen?


Argazkiak: JMVM, Alberto Loiti