uztaila 01, 2020

ARRASATEKO UDAL BERRIA. 1881. OHITURA ZAHARRA



Zaldibarreko parkea, egun
Miguel Madinabeitia historialariak 1881eko udal korporazio berriaren aginte hartzeari buruzko albistea eman zuen “El Noticiero Bilbaíno” egunkarian, urte hartako uztailaren 7an. Bitxikeria bezala dakart gaur txoko honetara iragan garaietako islapen txikitxo hau. Honela dio Madinabeitia egunkariko korrespontsalak, deskribatzen duen ekintzan zuzeneko parte hartzea izan zuena, udal idazkari lanetan:


“Reanudo hoy mi tarea para ocuparme a vuela pluma de una ceremonia simbólica de toma de posesión que desde el siglo XV tiene lugar en este pueblo al instalarse un nuevo ayuntamiento. Quísose verificar el día 1 del actual, pero prevaleciendo idea más madura, se aplazó hasta hoy, como domingo, porque cierta clase de funciones tienen más esplendor cuando les sanciona el aroma sagrado del incienso y los acordes del órgano.

Terminada la misa mayor, después de una bien coordinada plática en que el señor párroco ha felicitado al nuevo ayuntamiento, demostrando también su gratitud por el saliente, se ha dirigido la nueva corporación al prado llamado Zaldivar, donde en los calamitosos tiempos del feudalismo existió una torre de la poderosa casa de Guevara, o sea de los Condes de Oñate, y fue adjudicada a esta villa juntamente con otras tierras y montes en indemnización de daños y perjuicios que D. Pedro Vélez, señor de Guevara, ocasionó pegando fuego por los cuatro costados a Mondragón en la víspera de su patrono San Juan Bautista, el 23 de junio de 1448.


Pocos pasos antes de llegar al prado la comitiva ha hecho alto. Entonces el alcalde D. Fernando de Gorosabel y Sagasti, simpático e ilustrado joven, licenciado en ambos Derechos, ha penetrado con la vara en la mano en el prado, acompañado del secretario que, en el caso presente, simula las veces de notario, y arrancado unas yerbas en señal de “vel cuasi” de un acto de verdadera posesión y dominios, cuyas yerbas unidas a un gracioso ramillete preparado de antemano por una aristocrática dama y que un alguacil lo coloca en el suelo, lo ha levantado y recogido, volviendo con su comitiva a la Casa Consistorial, en medio del mayor entusiasmo por parte del público, amenizando el acto con cohetes y música de aficionados.


Será la vez primera para la generación actual que esta ceremonia haya tenido lugar fuera del día de año nuevo. Antes del 21 de marzo de 1761, en que los alcaldes se nombraban de San Miguel a San Miguel, debió sin embargo verificarse en dicho día. Establecido ya el año económico por la ley de 20 de julio de 1862, destinado más principalmente para la contabilidad oficial, ha venido paulatinamente en estas provincias a aclimatarse en el modo de funcionar las corporaciones municipales, de suerte que no hay razón, en mi concepto, para extrañarse de la innovación hoy planteada.


Añadiría algunos hechos históricos relacionados con el asunto, tal como la formación de las Ordenanzas municipales de esta villa el año de 1513, encaminadas a extinguir para siempre los bandos de Báñez y de Guraya y nombrar un solo alcalde en vez de dos que hasta entonces se nombraban; pero la llegada del correo me obliga a hacer por ahora punto final hasta otra ocasión”


Aipatutako Fernando Gorosabel Sagasti, Lekeition jaio zen, 1849an. Beraz, 32 urte zituen herriko alkate izendatu zutenean. Juan Pedro Gorosabel Zubillaga Arrasateko legegizon liberal ospetsuaren semea zen. Arrasaten ezkondu zen Fernando, 1878an, Nicanora Galbeterekin, baina emaztea urte hartan bertan hil zitzaion, erditzean. Fernandoren anaia Juan Gualberto Fabiana Mendia Etxezarretarekin ezkondu zen, hurrengo hamarkadatan sona handia hartuko duen sagari hasiera emanez.


Miguel Madinabeitiaren idazki gehienetan bezala, “supazter-kutsua” dario idazkiari, amaierako esaerak bere sinadura ipintzen ari zeneko uneraino beraino eramaten gaituelarik.  Badirudi ikusten ari garela udal idazkaria mahaira eserita, eskutitza posta-etxera eramatera ateratzear.

Argazkiak: JMVM

ekaina 24, 2020

ARAMAIOKO SAN PEDRO BASELIZA ETA DOMINGO ALTUBE

Aramaion ezagutzen da – edo behintzat lehen-  Arraga auzoko San Pedro baselizaren inguruko  istorioa. Jesus Mari Elejaldek bere “Ermitas y caminos del Valle de Aramaiona” (1986) liburuan zehatz azaltzen du baselizaren nondik norakoa, eta gaur egun ikus daitekeenaren jatorria. Laburbilduko dut zenbait lerrotan, gaur nakarren gaiari heldu aurretik.


Diotenez, Arragako San Pedro baseliza Arraga-azpikoa baserriaren terrenoetan zegoen. Bailarako zaharrena zen, eta 1805ean elizak enkantean jarri zuen. Juan Bengoa Arraga-azpikoaren jabeak erosi eta eraikina bota egin zuen. San Pedroren irudia baserriko areto batera pasatu zen – San Pedro Sala deitzen zioten- eta baselizaren harriak baserria berriztatzeko erabili bide ziren. Juan Bengoak urtero-urtero San Pedro egunean santuaren irudia leihora ateratzen zuen, auzoko jaien lekuko gisa.

XIX. mendearen bigarren aldian,  Arraga-gañekoa baserrian Gesalibarreko Domingo Altube mutila zegoen morroi, eta ezagutu zuen San Pedroren irudia leihora ateratzeko ohitura eta baita – Benito Irasuegi baserritarrak esanda- baselizaren amaiera tristea. Altubek Argentinarako bidea hartu zuen eta agindu zion Benitori Ameriketan diru eginez gero baseliza eder bat eraikiko ziola San Pedrori. Eta promesa bete egin zuen. Baina goazen orain Domingo Altuberekin.

Domingo Altuberen ondorengoa da Ignazio Altube Garay, eta horri ezker ezagutu ahal izan dut bere aurrekoaren istorioa, eta, oro har, Aramaioko altubetarrena. Eskerrik asko, aldez aurretik, Altube Garay jaunari, bere lanarengatik.

Goian nioen bezala, Gesalibarren jaio zen Domingo Altube Orobengoa, 1847ko abuztuaren 5ean.
Domingo Altube Orobengoa
Gurasoak Santos Altube Lizarralde oñatiarra eta Marina Orobengoa Elorza Untzelako aramaioarra ziren. Bikoteak beste hiru seme izan zituen: Julian, baita Gesalibarren jaioa, eta Teodoro eta Pedro, biak aramaixoarrak. Domingo gazte ekin zion lanari  Arraga-gañekoa baserrian eta gazte ere aldatu zen Argentinara. Eta han ezkondu zen, 1872an  Tomasa Biain oñatiarrarekin.

Lehenik pioi bezala hasi zen garraioan, idiekin. Berak ere ipini zuen geroago antzerako negozio bat eta aurrezten ari zen diruarekin lurrak erosi zituen Buenos Airesetik hegoalderako lurraldean, nekazaritza eta abeltzaintzan jarduteko. Diotenez, 54 urterekin errentetatik bizi zen. Amets amerikarra lortu ondoren… promesak bizirik jarraitzen zuen. Eta Domingok agindutakoa bete zuen. Jesus Mari Elejalderen aipatutako liburura jotzen dut ostera, ondokoa transkribatzeko:

“De planta rectangular y ábside semicircular, con sacristía y pórtico. Paredes de mampostería y sillería, tejado a tres aguas y enrejado de hierro y madera, asentado en muro de sillería, que separa pórtico y capilla. Retablo de madera lisa pintada, con doble hornacina central, donde se veneran las imágenes en madera de San Pedro y San Pablo. Una esquila ubicada en el tejado por su lado Este sirve para convocar los actos de culto. Todo el edificio puede tener un espacio útil de 25 metros cuadrados, de los que una tercera parte correspondería al pórtico. Y la pequeña sacristía en su pared Este. Grabada en el mismo muro, por el pórtico, la siguiente leyenda: EGIN ZAN 1892an. (Fue hecha en 1892)  Su ubicación, equidistante entre las casas Arraga-aspikoa y Arraga-gañekoa, a la vera del camino carretil Ibarra–Ochandiano, a unos cien metros del NO de la primitiva ermita.
Marina Orobengoa

Los herederos de Domingo Altube y los vecinos de Arraga cuidan de que la ermita esté siempre bien aseada y atendida. La vieja imagen de San Pedro, al construir la nueva ermita, dejó su sala del caserío, donde había residido por más de ochenta años y se vino a la nueva casa. Pero era demasiado vieja y estaba demasiado deslucida para compartir la hornacina donde las nuevas imágenes lucían su juventud. Fue recluida en la sacristía, donde aguantó desprecios y humedades sin cuento durante muchas décadas, para al fin dar con sus huesos en el saco de un trapero…Triste final para la imagen que presidió la iglesia más antigua del valle…

Para el culto de la nueva ermita, Domingo Altube dejó fundada una capellanía en los franciscanos de Aranzazu, que cada año, en la fiesta de San Pedro, se hacían cargo de los actos religiosos. La inflación devoró la fundación, y ahora son los sacerdotes de Ibarra quienes presiden el culto, con masiva asistencia de los moradores de la barriada. Hasta hace pocos años había romería. Ya desapareció…”

Domingo Altube maiz itzuli zen Euskal Herrira.  Ama Julian semearekin Bilbon bizi zen arren Aramaiora ere ailegatu zen “amerikarra” eta Altube Garay sendiak 1928ko pelikula bat dauka, Arragan ateratakoa, Domingoren bisita haietako batean. Domingo Argentinan hil zen.
 
Domeke Elexpuru Altube

Aramaioko Altubetarrekin lotuz, diodan Domingoren anaia gazteena – Pedro, 1853an Aramaion bertan jaioa-  Brigida Abarrategirekin ezkondu zela Aramaion eta sei seme-alaba izan zituzten. Haietako bat bakarrik geratu zen bizitzen Aramaion, Tiburtzia. Hau
Fakundo Elexpururekin ezkondu zen eta Sabin, Frantziska, Antonina, Korneli eta Domeke seme-alaben gurasoak izan ziren. Domeke, izenarengatik ondoriozta genezake, Domingo Altuberen pontekoa zen. Eta Andres Aginagalderekin ezkondu zen.


Argazkiak: Ignazio Altube Garay, JMVM

ekaina 17, 2020

1934ko SAN JUAN JAIAK



Raso del Portilloren zekorrak
Sarritan ekarri ditut txoko honetara iraganeko herriko jaien albisteak. Gauzatxoren bat edo beste kenduta, normalean gazteleraz idatzita izan dira erreferentziak. Gaurkoan, aldiz, Sanjuanak euskaraz  iragartzen aurkitu dudan kronikarik zaharrena dakart, “Ikasle” korrespontsal anonimo batek emanda, Argia astekarian 1934ko ekainaren 17koan, adieraziz: 

“Aurten iñoiz baiño jai geiago ta aundiagoak omen dira. Futbol zelaian asi dira zezen plaza jasotzen; ainbeste urtetan ez degu ikusi ta aurten zezenketak eta soka-muturrak eta guztiak seguru be; iru musika-banda sekulakoak…” 

“Ikasle” sinatzen zuen korrespontsal berdinak, berriz, Euzkadi egunkarian honela deskribatzen zituen San Juan jaietako gora beherak,  1934ko ekainaren 28an argitaratutako kronikan: 

“Sain Juanak. Eubakoitz arratsaldean erriko zaindari-jaiak asi ziran ezkero, izan da emen iru egunotan alaitasuna ta jolastu bearra. Urteetan ez ei da ezagutu olako Sain Juan-jai alegrerik. Beti lanik-eza ta krisis-bildurraz ilunduta zertako ibili? 

Larunbatean izan ziran pelotaketa ederrak, laisterketak, ostikoketak eta, zer esanik ez, musika ta dantza. Baiña egun arek ez zuan artean jai-kolore osorik; gero bai kanpantorretik din-dan kanpai guztiak asi ziranean, eta iluntzean Griesbacher´en Salve aundia, argi guztiak piztuta, elizako kapa ikusgarriak aldaran eta abestu zanean, orduantxe zan Sain Juan Batista. 

Igandean Euskaltzaindiko buru Azkue aundiak eman zuan Meza Nagusia. Perosiren Benedicamus Domino abestu zuten koroan eta itzaldia Anitua tar Pedro jaunak egin zuan guztizko ederra. Ondoren Bergarako eresbatza ta abesbatza ospatsuak eman ziguten plazan konzierto bana ta txalorik asko entzun zuten. Gero pelotaketa, zezenketa ta abar. Baiña egunik alaiena, erri osoa goizean goizetik kalera atera ta dantzatu duana astelena izan da. Danboliñak jo zuan kalerik kale Zezenak datoz, eta ori entzutean, an giñan guztiok soka-muturrean. Ez dago sokamuturra bezalakorik logurak astindu ta jendea pizkortzeko. 

Orra iru egun alai ta gaur… ixil-ixil ikastolara” 

"La Voz de Guipúzcoa" egunkariaren korrespontsalak ekainaren 27an zioenez, lehen zekorketan Paco Bernal eta Pepito Montañés aritu ziren, jendez beterik zegoen plazatxoan. MOntañesesk bi aldiz bisitatu behar izan zuen plazako eritegia, zekorrak harrapatuta. Ekainaren 26an izan zen bigarrena, eta ostera aritu zen Bernal, Paco Cesterrekin batera. Kazetariaren arabera, zaleak ederto disfrutatu ziren espektakuluekin.

 
Gasteiz-Malzaga zerbitzuko trena
Bitxia gertatu zait, zekorketei buruzko ondoko oharra, Gasteizko “Pensamiento Alavés” egunkarian, 1934ko ekainaren 23an argitaraua:
   
“También se nos ruega digamos lo que haya respecto a trenes especiales a Mondragón mañana con motivo de la novillada de feria. Eso lo pedimos nosotros, hace ya mucho tiempo, a la dirección del ferrocarril y a la empresa taurina, y no sabemos que se haya accedido; y como más sabe el loco de su casa que el cuerdo en la ajena, y a nadie se le manda ser más papista que el Papa… ¡allá cuidados!

Pero que conste que, bien movido y trabajado el asunto, podían habérseles llevado mil vitorianos, y si cada uno dejaba allí un par de duros, que no es mucho, ambas entidades pueden sacar la consecuencia” 

Plaza bete egin bazen, non sartuko ziren trenak ekarriko zituen mila pertsona haiek? Iruzkina izenpetzen zuen “El Niño de Olárizu” pixka bat exajeratua iruditzen zait, ez zaleek Arrasaten utziko zuten diru kopuruari begira baizik eta Gasteiztik Arrasateraino tren hartan mila pertsona sartzeari dagokionez. Bospasei zerbitzu jarri beharko ziren horrenbeste zale garraiatzeko… 


Simon Lezeta
Jaiekin jarraituz diodan, beste ekintza batzuk ere izan zirela, hala nola, txirrindularitza lehiaketetan hasi berrientzat,berrogei kilometroko lasterketan: Sotero Moreno izan zen garailea. Jose Arrieta, Julio Etxebarria eta Gregorio Idigoraseen arretik. Plater tirada bat ikusi ahal izan zen, eta irabazlea Bergarako Jose Gonzalez gertatu zen, lehen arrasatearra - Simon Lezeta- hirugarrena sailkatuz. Eta pilota partiduetan, Gurea frontoian Egia eta Mallabiko Txikitok 22-17 irabazi zieten Peru eta Artamendiri. Bigarren partiduan, berriz, Mondragoneko Txikito eta Uribe arrasatearrek mendean hartu zituzten Murua II eta Txara.

Aurten, zoritxarrez, Arrasateko jaien gaineko kronikak ez du goiko ospakizunen antzerakorik bilduko.

Argazkiak:JMVM