DRAGOIAK BATAILOIA

Azken gerra zibilaren sorreratik aste honetan hirurogeita hamabost urte betetzen ari dela, interesgarria iruditu zait Dragoiak Batailoiari buruzko aipamen bat egitea, eskuetaratu zaizkidan argazki batzuk aitzakia hartuta. Erretratuen kalitatea ona ez bada ere, gerra madarikatu hartan euren ilusioa –eta askotan bizitza- erre zuten gizon haien oroipenean baliagarri gerta daitezkeelakoan nago eta bitez, beraz, horretarako.

Gerra zibilak eztanda egin zuenean, Arrasatetik faxistei aurre egiteko atera zirenak, gehien bat, EAJ eta PSOE alderdietako militanteak ziren, edo behintzat hurbilak. Francoren indarrek Arrasate eta Gipuzkoa osoa 1936ko irailean hartu ondoren, batailoiak osatu ziren, estu-estu identifikatuta alderdien programekin, eta Arrasateko sozialista asko –diotenez, 200 bat izatera heldu zen- Dragoiak zeritzan batailoian alistatu ziren. Batailoiko konpainia bat osatu zuten arrasatearrek.

Dragoiak Batailoiak Bizkaiko frontean borrokatu zuen batez ere, eta liskar haietan kide ugari galdu zituen.

Behin diktaduraren garroetatik libratuta, bizirik zirauten gizon haietako batzuk bildu egin ziren Arrasaten bertan, borrokan eroritakoak gogoratzeko. Ordukoak dira bi argazkiak, eta lagun batzuk identifikatu ahal izan ditut. Norbaitek zuzendu nahi balit edota falta den izenen bat eman nahiko balu, eskerrik asko, aldez aurretik.
1.argazkia: Goitik hasita, ezkerretik eskuinerantz: Juan Okina, Avelino Abarrategi; Tomas Ruiz de Alegria, Jose Aperribay, Gabino Aranburu, Eugenio García, Felix Oroiz; Senen Gordejuela, Valentin Tristan, Fermin Arabaolaza, Miguel Mentxaka, Fausto Iturri, Jose Riviere; Carlos Egidazu, Santiago del Valle, Felipe Vitoria eta Serapio Urretxu.
2. argazkia: Goitik hasita, ezkerretik eskuinerantz: Jose Aperribay, Avelino Abarrategi, Gabino Aranburu, Eugenio García, Felix Oroiz, Luis Martinez, Gabino Aranburu, Atilano Ramos, Jose Zeziaga, Bixente Ferrer, Gregorio Azkoaga; Fausto Iturri, Jose Riviere, Teodoro Garcia, Jose Agirrebengoa, Antonio Casado; Serapio Urretxu, Zosimo Olmedo, Francisco “Kiko” Tristan, Luis Balanzategi.

TELLAMENDIKO GURUTZEA BERRIRO ZUTIK 1977an

Uztailaren 17an 34 urte beteko dira Telamendiko gurutzean ekitaldi ederra burutu zela. Hain zuzen, 1977ko egun hartan, aramaixoarrok eta kanpoko jende asko bertaraino igota, 1935etik bailarari begira ageri zen gurutzeari ohore egin zioten. Zer zela-eta?

Gertatu zen, 1977ko urtarrilaren lehenean guardia zibilek gurutzea bere oinetik atera zutela lehergailu baten bitartez. Eta herritarron ekimenez martxoaren 5ean ostera jaso zen bere tokian. Baina berriztapenaren inguruko ekitaldia uztailaren 17an egin zen.

 
Istorioak, diodan bezala, 1935ean du hasiera. Urte hartako abuztuaren 9an idazki bat bidali zuen Jose Mari Azkarraga “Lurgorri”k Udaletxera, beraren eta zenbait auzokideren izenean. Idazkian, Tellamendin gurutze bat jasotzeko baimena eskatzen zuen. Eta, baiezkotan, abuztuaren 25erako iragartzen zuen inaugurazio eta bedeinkapenaren ekitaldia. Horretarako egitarau aproposa planteatzen zion Udalari:

“Goizeko 9´30etan, Meza abestua Andra Mariko baselizan; 11´15etan bedeinkapena Tellamendiko tontorrean; hitzaldiño batekin, “Lurgorri”k berak eskainia; 13etan, bazkaria Andra Mariko zelaian; 16etan Aramaioko ezpata dantzari beteranoek eta gorulariek eskainitako saioa; jarraian, erromeria, ilundu arte”

Bi egun beranduago Udalak onartu egin zuen eskabidea. Une haietan, EAJren zinegotziak 1934ko abuztutik zigortuta zeudenez gero –Kontzertu Ekonomikoaren alde egiteagatik- Alberto Unda zen alkatea, eta zinegotziak Valentin Lasaga eta Juan Bengoa. Idazkaria, berriz, Simon Landa.

Gerra piztu zen 1936an eta Aramaiora ere haize berriak iritsi ziren. Valentin Lasaga alkate zelarik, 1939ko abuztuan Udalak agindu zuen “quitar una placa de la Cruz de Tellamonte escrita en vascuence” Idazkari berria Constancio Fernandez zen.

Plaka hark honela zioen: “AGUR. Belamendiko gurutz deuna. Aretxabaletan egin eta aramayotarrak jasorikua. Zabaldu egizu ibar onetan gizarte pakea eta zoriona. JEL. 1935gko. Irailaren 15n” Plaka Eibarko Peli Larrañagak eskaini zuen. Hain zuzen, Jose Mari Azkarraga eta Peli Larrañaga frankistek 1937an fusilatu zituzten, Larrinagako kartzelan; “Lurgorri” abenduaren 16an eta Peli 17an.

Argitu behar da, 1935ean ezin izan zutela, iragarrita zegoen bezala, eguraldiaren arrazoiengatik gurutzea inauguratu, irailaren 15era arte.

Berrogeita bi urte geroago, 1977ko urtarrilaren lehenean aramaixoarrok gurutzea haizetik ikusi zuten, guardia zibilek lehertuta. Orduko alkateak, Julian Unzueta, atentatu horren gaineko azalpenak eskatu zizkien Legutianoko kuartelekoei. “Bai, gu izan gara” erantzun zitzaion.

Egun hartako udal plenoan, besteak beste, “Gurutzea lehen bait lehen bere tokian berrezartzea” erabaki zen. Hala egin zuen aramaixoar talde batek, martxoaren 5ean.

Inaugurazioa, berriz, uztailaren 14an izan zen. Eguraldi zoragarriak lagun ehundaka lagun bildu ginen, askatasun eta bakearen ikurra izan nahi zuen gurutzeraino.

===========..===========

1. Argazkia: Gurutzea 1935ean ipini zuen lagun taldea: Ormaetxea anaiak (Ramon, Imanol, Benito eta Luziano) Julian Zilaurren, Antonio Plazaola, Zirilo Mondragon, Pedro Juarez, Ignazio Kortabarria eta Jose Mari Azkarraga “Lurgorri”
2. Argazkia: Gurutzea birjasotzen, 1977ko martxoaren 5ean
3. Argazkia: Gurutzea, bi plakarekin.
4. Argazkia: Meza, 1977ko uztailaren 17an

Ez dut lortu ahal izan, guardia zibilek leherkaia ipini zuten unean ateratako argazkirik. 

Jose Mari Azkarraga “Lurgorri”ri buruz gehiago irakurri: http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/mono/lurgorri/00005095.pdf

Argazkiak: JMVM

JUANITO VEGA, ARRASATEKO IGERILEKUKO ARDURADUNA

Uztaileko beroak bainu hartzera gonbidatzen gaitu. Dena den, aurrera baino lehen diodan ez naizela oso bainu zalea, ez behintzat hondartzan edo igerilekuetan. Donostian bizi izan nintzen bost urteetan eta Gipuzkoako hiriburuan lanean aritu izan naizen hamaseietan nekez kontatuko zaizkit La Kontxan eginiko dozena erdi bat bainu-aldi.. Eta Uribarri-Ganboako uretan ere –mende erdi luze horien bazterretan- ezagutu nahi nuke zenbat izan diren nire murgilketak! Bi digiturekin nahikoa izango nuke.

Baina ez naiz beti orain bezain lehor zale izan. Izan ziren garaiak, Arrasateko igerilekua ia egunero erabiltzen nuela, uztailean batez ere. UCEMen sasoi onak ziren, 1960 ingurukoak, arrasatear gehienok aprobetxatu genituenak, eskura ipintzen zitzaizkigun abantailez baliatuta. Horietako bat Zaldispeko igerilekua zen, gizakumeontzat bakarrik irekia. Toallan bildutako bainujantzi eta txanoa beso azpian hartuta, murgil egitera zuzentzen ziren gure urratsak, inbidiaz begiratzen ziguten emakumeen amorrurako. Moral hertsiko ondorio ulergaitzak, gaur eguneko begiekin aztertuta!

Eta bainu aldi haietaz oroitzen naizen guztietan, izen propio bat etortzen zait gogora: Juanito Vega. Bera zen gure erreferenterik nagusienetakoa udako hiletan. Juanitoren esku zegoen igerilekuan ordubetetxo bat ala gehixeago aritu ahal izatea... Eta ahaleginak egiten genituen denok gizon haren borondatea irabaztearren.

Gaur txoko honetara ekarri nahi izan dut Juanito Vega, arrasatear askok oroituko baitu oraindik gizon hura, aurten gugandik hogeita hamasei urte betiko joan zena.

Juanito 1917ko abuztuaren 29an jaio zen Arrasaten. Aita Valladolidekoa eta ama nafarra zituen. Guretzat ezagun egiten hasi orduko Unión Cerrajeran ari zen lanean, biltegian. Baina lehen Cometal izeneko burdindegi-enpresan ihardun zuen, hain justu, igerilekuaren atze aldeko eraikinean, gero Eskola Politeknikoa eta gaur egun ospitalea izango zena. Etxebizitza ere lantegiaren ondoan zeukan Juanitok.

Unión Cerrajerak 1948ko uztailaren 24an inauguratu zuen igerilekua baina Juanitok artean Cometalen ziharduen. Beraz, ez zen igerilekuko lehen arduraduna izan. Vega 1951an hasi zen UCEMen beharrean eta orduantxe eskaini zioten udako hileetan igerilekuko ardura bere gain hartzea. Ordudanik eta bere heriotzara arte Juanito izan zen igerilekuko irudi zentrala. Egiazko giza-instituzioa. Iragan ekainean, beraz, Juanito gure udetan orduak markatzen hasi zela hirurogei urte bete dira.

Ziur nago, “piszina”tik igaro ginen denok dugula Juanitorekin gertatutako anekdotaren bat kontatzeko. Nik gaur ez dut niri jazotakorik azalduko, Juanitori berari baino.

UCEMen sartu berria zen, eta artean igerilekura lantegiko gizonak eta langileen semeak bakarrik sar zitezkeenez gero, aurrerantzean bere semeak –Agustin eta Juan Pedro lau urteko bikiak- eraman ahal izango zituela adierazi zitzaion. Sasoiko lehen egunean hara eraman zituen bi semeak, igerian erakutsi ahal izango zielarik. Bikiak uretara sartu zirenean... mutikoek igerian arrainak bezala zekitela ikusi zuen Juanitok. Hura ustekabea! Nola zen posible? Umeak estutu eta aitortu egin zioten, igerilekuaren atze aldeko burdin hesitik salto egiten zutela gauez. Eta igerian ez ezik baita tranpolinetik botatzen ere ederki zekitela erakutsi zioten, ahoa bete hortz geratu zen aitari.

Juanito Vega Arrasateko pertsonaiarik ezagunenetakoa izan genuen mende laurden batez, bere nolakotasunak igerilekuan erakutsi zizkigularik. Izaera bizikoa azalean –haiek ziren errietak!- bihotz handikoa genuen, umeekin -goiko argazkian Edurne Arana bilobarekin ageri da- eta nagusiekin. Bihotzak eztanda egin zion 1975eko urtarrilaren 13an.

Argazkiak: Maritxu Vega

POLIKIROLDEGIAREN INAUGURAZIOAN. BELLOCH ARRASATEN

Egia esan behar badut, 2016ko Europako Kultura Hiriburua titulua lortzera Donostia aurkezteak ez zidan arreta irabazi, hain justu herenegungo gauera arte, hots Donostia aukeratua izan zelako beste hautagaietako alkate eta ordezkarien aldetik sortutako zalaparta nireganaino heldu zen arte. Eta orduantxe interesatu nintzen, bai albisteaz eta baita europar titulu horrek adierazten duenaz ere.

Eta “sumindu berrietako”mugimenduaren buru den Juan Alberto Bellochen jarrera patetikoa iruditu zitzaidan, lehen deklarazioak entzun nizkionetik. Bere eldarnioaren zurrunbiloan murgilduta, ez zitzaion urtetan saldu nahi izan digun demokrataren itxura igartzen. Galtzaile txarra, aingerutxoa.

Gaurkoan, ordea, eta Belloch abizenak oroimenean bilaketa bat eragin didalako, Zaragozako alkatearen aita zena ekarri nahi dut hona. Hain zuzen, 1977ko uztailaren 15ean izan nuen aukera berarekin mintzatzeko, zer dela-eta, Musakolako Polikiroldegia inauguratzera etorri zelako.

Jose Maria Belloch Gipuzkoako Gobernadorea zen garai hartan, eta egun hartan Arrasateraino heldu zen kirol instalakuntza berriak martxan ipintzera.

Kazetari lanetan elkarrizketatu nuen DEIA sortu berria zen egunkarirako, eta Gipuzkoari buruzko bere iritzia eskatu nion. Ez zuen gehiegi arriskatu, politiko on bat bezala. Bere sorbalden gainean eskarmentu politikoa zuen, bai Francoren

aldian –Formación del Espíritu Nacional zeritzan ikasgaiaren irakasle izan zen- zein jaio berria genuen demokraziaren barruan, Unió Democrática de Catalunya deritzaneko kide izan baitzen.

Baina bera ezik ez dut uste beste inork ezagutuko zuenik egun hartan, Belloch jaunak Gipuzkoako Gobernadore izateari utziko zionik handik astebetera, kargu berdinerako Bartzelonara bidali baitzuen UCDko gobernuak.

Kronikek diotenez, demokrata samarra zen. Semea aitaren ezpalekoa bide dugu. Samarra.

Argazkietan:

1.- Belloch gobernadorea, Javier Ortega arkitektoa eta Jose Antonio Altuna alkatearen artean.

2.-Pablo Barrena, Jose Antonio Altuna, Belloch.

Argazkiak: JMVM

SAN JUAN HIMNOAK ARRASATEN

Iritsi dira; atarian daude San Juan jaiak. Eta urtero bezala, erritoari ekingo zaio. Batzuek eliz kontuetara bilduko dira; beste askok paso egingo dute zeremonia horietatik. Guztiak, ordea, Arrasateko kaleetan barrena ibiliko dira, ordu goxo batzuen irrikan.

Gau magikoaren atartean –zeharo ilundu aurretik eta aukerako irudimenari hegoak jarri baino lehen- hainbat arrasatearrek San Juan himnoa abestuko dute, lehenik eliza nagusian eta gauerdi aldera plazan, suzko garrak zerurantz igotzen diren bitartean. Eta eztarrietatik bertsoei eite emango zaie, emoziozko ekitaldian:

 

Ez dau inon gizonik/San Juan dan baitzen/ Santu goitar ta aundirik arkitzen./Bera da jaunen Seme zuzena/ Jordanen bataiau ebana.

Entzun gizonak, entzun erriak/ San Juanen doe miragarriak/ Gora gizonak, abestu erriak/ bere doitasun goragarriak.

Amagan ziñala, Jaunak eutsun deitu/ordutik ziñuzan maitatu/ Ume au andia izan dedin beti/ Goikoak daroa eskutik/ Ama sengeangandik zu jaio ziñan/Mirariz beterik Doneiban.

Entzun gizonak, entzun erriak/ San Juanen doe miragarriak/ Gora gizonak, abestu erriak/bere doitasun goragarriak/ Goragarriak, goragarriak.

 

Himnoaren letra Kepa Enbeita “Urretxindorra” bertsolariak jarri zuen XX. lehen herenean. Dirudienez, Dionisio Isasmendi Arrasateko organo jolearen adiskidea zen Resurrección Maria de Azkueren bitartez iritsi zitzaion enkargua muxikarrari. Eta baita hark gustura konposatu ere.

Urretxindorraren bertsoak herri-melodiarekin uztarturik kanta ederra sortu zen, Guridi bera harritzeraino eraman zuena. Gasteizko musikaria Arrasatera 1960ko ekainean etorri zen, Mondragon sortu zeneko zazpigarren mendeurrenaren ekitaldietako batera: Mirentxu operaren emanaldia. Eta herriko musika bandak, Justo Munarrizen zuzendaritzapean, San Juan Martxa jo zuen Guridiren ohorez, herrian ezaguna dugun bertsioan eta ez Guridik “El Caserio” zarzuelan darabilen moduan.

Hona hemen himnoa, Arrasateko eliz-abesbatzak kantatua:

Bada, baina, herrian oraindik ahaztu ez den beste himno bat eta horri ere gunetxo bat eskaini nahi diot lerro hauetan. Gainera, Mertxe Trojaola adiskideak kantatu egin dit abestitxoa, berak bere amandreari entzun zion doinuari jarraikiz. Eskerrik asko, Mertxe. Hauxe da:

Igaz ere Sain Juan, Sain Juan zanetan/aurten ere Sain Juan Bautista./ Jesukristoren lehengusua zan/ Sain Juan, Sain Juan Bautista.

Hau da egia/ da Nagusia/ kontsolatutzeko/ mundu guztia

Ibai guztiak agortu dira/ Arrain gaixoak egarri./ Datorren urtean mutikotxuak/ Nun egingo dute igari.

Hau da egia/ da Nagusia/ kontsolatutzeko/ mundu guztia

Idazkiño hau apaintzen duen argazkia, Julio Galartak Joxe Letonari XX. berrogeietan eskainitako akuarela bat da. Bitez lerro hauek, modu berezian, gure artetik desagertutako bi arrasatear gogoangarri hauentzako keinua.

Azken abestia entzuteko, jo ezazue hona:

Disfrutatu jaiak!!

SANJUANETAN ZEZENAK, ARRASATEN

“Sanjuanetako errekortadoreak, entzierroa,… kendu behar dira?” Galdera hori egiten zuen lehengoan Mondraberrik, atarian ditugun jaietako ikuskizunak zalantzan jarriz. Ni ere dudan nago nola erantzun beharko nukeen. Ez dut uste zilegi denik animaliekin jolastea –modu irrigarriz, batzuetan- eta sufrimendu eragitea. Zer nolako krudelkeria mota da gizon-emakumeongan nabarmentzen dena izaki adimengabeenganako?

Baina galdera horiek eta egin genitzakeen besteak alde batera utzita, diodan Arrasateko historian zezenak, herri-jaietako ekitaldi bezala, sarritan azaltzen zaizkigula. Sustraitua dago gure herrian zezenen inguruko jai-zaletasuna eta hori ezin da ezabatu, inondik ere, gure kontzientziatik.

San Juan jaien atarian gaudela, ekarri nahi izan dut hona 1919ko jai egitarauko karteltxo bat, ekainaren 22 eta 24 egunetarako zezen-zekorrak iragartzen zituena. Ez du aparteko berezitasunik, toreatzaile eta ganadutegiei dagokienez. Bakar-bakarrik, bitxia iruditu zait kartelaren zenbait tarte eta konpartitu nahi izan ditut irakurlearekin.

Kartelaren behe aldean irakur daiteke: “El ferrocarril Vascongado pondrá servicios de trenes especiales, a precios reducidos” Trena, Arrasatera urtebete lehenago iritsi arren zen artean inauguratu gabe zegoen, 1919ko irailaren 3an egin baitzen, Eduardo Dato gobernu buruaren presentziarekin.

Bestalde, antolatzaileei –itxura guztien arabera, “Casino Viteri”ko liberalak- honako ohartxo hau ere jartzea egoki iruditu zitzaien: “Estando la plaza situada en el hermoso paseo de Santa Bárbara, rodeada de árboles, no hay asientos de sol. Sin embargo, las localidades de preferencia se distinguirán en que tendrán más amplitud y, por tanto, serán más cómodas”

Prezioak, garestienetik –palkoan, 4´45 pezeta- merkeenera –haurrentzat harmailetan, 1´10 pezeta- ziren. Eta oharren artean, antolatzaileen abisuak ere irakur zitezkeen, batzuk irribarrea sortarazten dutenak, ondoko hau bezala: “Toda persona que pretenda entrar en la Plaza con billete falsificado, combinado o de fecha atrasada, será puesta a disposición de la autoridad”

Aitortu behar dut, berrogei urte beranduago –1957 inguru- nik ere pezeta bat ordaindu behar izan nuela, orduko Eskola Profesionalaren ostean jarritako plazan gertatzen ari zena, Auspaltzeko maldetatik begira egoteagatik. Etxe Zuri, Murri eta inguruko baserrietako mutilek ongi aprobetxatu zuten aukera, espektakulua ikustearren bazter haietara hurbildutako nire moduko inozoei “iraultza zerga” kobratzeko.

Lerro hauek apaintzen dituzten beste argazkiak berriagoak dira. Lehenean, “Kiko” eta Sudupek beren mandakoak zuzentzen dituzte, zekor bat ateratzeko, herriko zein tokitan dagoen kokatua igartzen ez dudan plazatik. XX. mendeko bosgarren hamarkadako argazkia da, hori bai.

Sokamuturrekoa bezala. Zezenarekin jolastu nahi dutenen betarteetan ez da beldur izpirik igartzen; zoritxarrez, ez dugu zezenaren aurpegia ikusten: ikaratuta zegoela egingo nuke apustua.

GALARTA BARTZELONAKO ARTEDERRETAKO ESKOLAN

Datorren ostiralean, hilaren 17, inauguratuko da Arrasateko Kulturaten Julio Galartaren erakusketa berria. Egilea gure artean ez dagoela burutuko den lehena izango da eta hilabete batez egongo da zabalik “kalistroetan”

Arte-sekretuetarako bere burua jantzi behar zuelakoan konbentzituta, Julio Galartak aurrera pausu garrantzitsua eman zuen XX. mendearen berrogeita hamarretako hamarkadan Bartzelonako San Jorge Artederretako Eskolan 1953an matrikulatu zenean. Bazekien marrazkia landu behar zuela, bere margo irudien kalitatean aurrera joango bazen.

Kataluniako hiriburuan burutu zituen lau ikasturte, Galarta modu profesionalean ari zen Roneo enpresaren baimenarekin.

Bartzelonako egonaldiak sei hilabetekoak izaten ziren eta Galartak berak aitortzen zuen moduan , paisaiari bezala berarengan euskal maisu-pintoreen eragina garbia izan zen arren,katalanena ere ez zeukan baztertzeko.

Galartaren paperen artean atzeman ahal izan ditut 1953-54 ikasturteko ikas-ariketa batzuk. Eta arrasatear pintorearen gaineko ezagutza denoi dagokigula uste dudalako, hona hemen lagintxo bat. Euskal pinturan maisu bihurtuko zen Julio Galartaren ikuspegi berri bat da. Haren gaineko mugapen zehatza egiten lagun dezakeena.