 |
| Udaletxea, XIX.aren amaieran |
Garaiko esaera batek zioen
moduan, hidalgia Jainkoak eta denborak ematen zuten. Millaristaren izaera,
berriz, aberastasunak eskaintzen zuen.
Hitzak berak adierazten duen legez, millarista “millarak” zituena zen.
Eta zer zen “millar”a? Ondarearen araberako titulua genuen: etxe bat eta
ortutxo bat hiribilduan edukitzeak eman zezakeen “millar”aren maila; baita baso
emaritsu baten jabea izatea edota burni-ola batena.
 |
| Arrasate, XVIII. mendean |
Ez zegoen arau
finkorik eta uler daitekeen bezala, tokiko boteretsuek ezartzen zituzten baldintzak “millarista”ko titulua eskuratzeko. Jakina, zenbat eta itxiagoa izan
millaristen zirkulua aukera handiagoak zituzten udal gaietan eragiteko. Millaristagamia
dei lekioke “gaixotasun” horri –oligarkiaren seinale garbia-, eta ohiturak indarrean iraun zuen bitartean
istilu handiak eman ziren, aberatsak ez ziren gainerako hidalgoek sarritan euren parte
hartzea ere aldarrikatzen baitzuten udaletxeetan.
Arrasaten 1845eko
abenduan izan zen udal taldearen aldaketa. Urtean behin berriztatzen zen ekipoa
eta 1846erako hautatu beharra zegokien hautesleei. Lehenik, millaristen
sailkapena egin behar zuten, zeintzuek-eta millaristek eurek.
Horretarako 1845eko abenduaren 28an bilkura izan zuten udaletxean. Hauxe irakur
daiteke aktan:
“En la sala consistorial de
esta N. y L. Villa de Mondragón, a veinte y ocho de Diciembre de mil
ochocientos cuarenta y cinco: se reunieron en Ayuntamiento por testimonio de mí
el Secretario y bajo la Presidencia del Sr. Alcalde D. Mateo Nicolás de
Aranguren y a campana tañida como lo tienen de uso y costumbre, con el
objeto de celebrar el escrutinio de los millares para las próximas elecciones,
los Sres. D. Mateo Nicolás de Aranguren, Alcalde; D. Vitoriano Echavarria y D.
Bernabe de Azcoaga Regidores; D. Andrés de Telleria Síndico Procurador General ;
los caballeros hijos dalgo D. Ramón de
Mendía, D. José María de Mendía, el Excmo. Sr. Conde de Monterrón, D. Vicente Cándido de Barrutia, D. Vicente de
Arregui, D. José Joaquín de Barrena, D. Gregorio de Sagasta, D. Juan Recalde,
D. José María Zugasti, D. Bartolomé Zubía, D. Juan Pedro de Viguri, D. Leandro
de Azcoaga, D. Bruno de Guruzeta y D. Agustín de Altube, todos
millaristas, que dijeron ser la mayor y
más sana parte de los que componen este Ayuntamiento”
 |
| Lehen planoan, Kontzezinoko komentua |
Aurreko izenen
artean une haietako arrasatear “who´s who” daukagu. Diodan, alkatea
Monterrongo Kondearen semea zela, urte batzuk geroago kondetzako titulua
eskuratuko zuena. Bilkuran onetsiriko boteretsuen sailkapen berri bat egitea
zen bigarren urratsa, izan ere denok ezin zuten 1846an udal karguetan ostera
agertzerik.
Horretarako, “voz”
deituriko nolakotasunaren araberako sailkapena burutzen zen. “Voz activa” eta
“voz pasiva” ziren tipoak. Zer ziren bata eta bestea? “Voz activa”
zuenak alkate edota zinegotzi hautatua izateko eskubidea zeukan. “Voz
pasiva”, berriz, boza eman ahal izateko eskubideari zegokion. Beraz,
bi ahotsak zituztenek hautatu egin zezaketen eta, aldi berean, hautatuak
izan zitezkeen. Bakarra zeukanak zegokiona soilik buru zezakeen. Eta ez
bata ez bestea zuenari ez zion sistemak aukera ematen hauteskunde haietan parte
hartzeko. Abenduko bilera hartan honela
sailkatu zuten ahotsen aukera udal aretora agertutakoek:
“Y estando así reunidos se leyó
la lista de los señores vecinos millaristas, que es la siguiente y se
calificaron las voces en esta forma:
Mateo Nicolás Aranguren, Vitoriano Echavarria, Bernabé Azcoaga, Andrés
Tellería: ninguna voz; Jose Joaquin
Barrena, Greorio Sagasta, Excmo. Sr. Conde de Monterrón, Juan Recalde, Ramón
Mendía, Juan Pedro Viguri, Bruno Guruzeta, Vicente Arregui: la activa; Jose
Maria Zugasti, Bartolomé Zubia, Vicente Cándido Barrutia, Jose María Mendia,
José Azpiazu (ausente), Carlos Azcoaga, Leandro Azcoaga, Eduardo Larrea,
Agustín Altube: activa y pasiva. Ausentes, José Sola y Marcos Sola.
En seguida expuso el Sr.
Alcalde que no se ha presentado ningún memorial solicitando ser concejante. Y
el caballero Síndico Procurador General hizo presente que no tiene noticia de
que ninguno de los vecinos concejantes hubiese pretendido (hasta) hoy (presentar)
millares, Con lo que se termina esta acta de Escrutinio. Mateo Nicolas
Aranguren, alcalde y Juan Francisco Azpiazu secretario”
Sistema haren
ondorioz, 1846ko urtarrilaren lehen
egunean udal berriak hartu zuen toki udaletxean. Hauexek ziren kargurik
nabarmenenak: Alkatea Jose Maria Mendia; lehen zinegotzia, Jose Joakin Barrena;
bigarren zinegotzia, Agustin Altube; sindiko prokuradore orokorra, Leandro
Azkoaga. Jose Maria Mendiak zin egin zuen ekitaldian:
 |
| Santa Agedako Bainu Etxea |
“… el alcalde saliente recibió juramento en forma legal
del referido Sr. Alcalde en el acto, entregándole su Real vara, quien ofreció
ser fiel a su S.M. la Reyna, guardar y hacer guardar la Constitución a la
monarquía española, las leyes, la unidad constitucional que prescribe la ley
del 25 de octubre de 1839, y cumplir bien y lealmente su cargo guardando las
ordenanzas y buenos usos y costumbres de esta villa”
Millaristek zirkulu itxiari eusten zioten, ahalik eta modu hoberenean euren interesetarako. Kontuan eduki behar ditugu, 1845 hartan Arrasate herria Espainia osoaren begietara agertu zela, Isabel II erreginaren gortea astebete batez bertan egon baitzen. Beraz, Santa Agedako Bainu Etxeen deiari jende boteretsu eta aberats ugari iristen zen. Horrek negozioa adierazten zuen herrian eta diruak dirua erakartzen du. Arrasateko millaristek ez zuten aukera galdu nahi, hautatua izan zen alkate berriarengandik hasita, bera baikenuen Santa Agedako instalazioetako sortzaile eta jabearen semea.
Millaristek zirkulu itxiari eusten zioten, ahalik eta modu hoberenean euren interesetarako. Kontuan eduki behar ditugu, 1845 hartan Arrasate herria Espainia osoaren begietara agertu zela, Isabel II erreginaren gortea astebete batez bertan egon baitzen. Beraz, Santa Agedako Bainu Etxeen deiari jende boteretsu eta aberats ugari iristen zen. Horrek negozioa adierazten zuen herrian eta diruak dirua erakartzen du. Arrasateko millaristek ez zuten aukera galdu nahi, hautatua izan zen alkate berriarengandik hasita, bera baikenuen Santa Agedako instalazioetako sortzaile eta jabearen semea.
Argazkiak: 1 eta 3: Mendia bilduma
