GARAGARTZAKO SOTERO GAZTAÑAGA “TXUAN”

Sotero Gaztañaga, "Txuan"

Arrasateko Garagartza auzoko historia hurbilean arakatuz gero pertsona xelebre batzuk aurkituko genituzke, beren izaera pertsonalarengatik edota auzokideek haiei egotzitako xelebrekeriengatik. Gizabanako horietako batez ariko naiz, azal-azaletik ez bada ere. Oraindik ere auzoko askok gogoratzen duten gizona  dugu Sotero Gaztañaga Erguin, Txuan gaitzizenarekin ezagunagoa. 

“Txuan” esaten zioten baserrian jaio zen gure gaurko protagonista 1882ko apirilaren 23an. Baserriaren aurreko izena “Etxarte” (Esarte, Uxarte) zen baina badirudi Juan (Bidaburu?) zeritzan ugazabaren deituraren bilakaeraz lehenik “Txuanena” eta gero “Txuan” bihurtu zela.  Sotero oso gizon alaia izan bide zen gaztarotik eta denetariko anekdotak egozten zizkioten eta, egun ere, dizkiote auzotarrek. 

Union Cerrajeran egiten zuen lan eta ordu libreetan soinua, hala moduz  jotzen ikasi zuen. Zekizkien musika piezekin erromeriak alaitzen zituen astero Garagartzako eskola zaharraren ondoko Iturrigorrin eta “Perikin”enean.  Sotero "Txuan”en ospea handia izan zen Arrasate eta inguruetan. Migel Okina Bergarako pintoreak bere pintzelekin hilezkortu nahi izan zuen. Margotzen ari zitzaionean artista eta Soteroren artean sortutako elkarrizketa mundiala izan bide zen, lekukoek diotenez. 

Garagartzako historiari buruzko datu asko eta

Txomin Iria, "Kartxel"

asko idatziz eta ahozko euskarritan utzi zizkigun Txomin Iria “Kartxel”en paperetatik atera dut ondoko gertaera. Txominek idatzi zuen moduan utzi dut. 

“Sotero soñujollie san; asquen denporetan soñuric euqui esarren afisiño aundixe euquen soñu joteco da sapatuetan sarritten gueraquetasan Gauchorico tabernan lanetic echeracuen. An egoten san Iñasio Galarren filarmoniquie, da an egotesienac soñue jotiarren Soteroi pagetautsien batsuc ardaue beste batsuc cafie, da Sotero posic soñujoten. 

Sapatu baten, tabernioi bete beteic euen jentes, da euren artien soñujoille on bat, da Sotero soñujoten. Batsuc chaloca, beste batsuc… fuera… fuera, bañe danac posic broma ederra pasetan. Da sonujoille onorrec, nunbait esin aguentau Soteroi jotentsen chaluec, edo eracutsi eingure bere abillidadioi, juetenda Soteroana, da oso sacar esautsen orri:

Garagartza auzoko ikuspegi bat, 1950.

“Chuen” ic estaquic soñujoten, da ecac soñuoi” Da berac quendutsen Soteroi jarritte euen lecuen escuetatik. Orduen Sotero suttittusan, burutic anquetara beittu, da esautsen: “I arrue espeintse asko gison aundisaue izengoitsaque”  

An euen jentiec ori entsun euenien, errebentaubier barresca. Seguru asco gau artan, soñujoille onorrec eseuen eingo lo ascorik” 

Itzuliko naiz Sotero “Txuan” gizon haren ateraldiekin, beti ere Txomin Iria “Kartxel”en eskutik.

Argazkiak: Javier iria, JMVM

PEDRO LEGARRIGARTU PILOTARIARI AGURRA. 1896

Pedro Legarrigartu

Idatzi nuen behin Pedro Legarrigartu Arrasateko XIX.eko pilotariari buruz eta gaur ostera itzuli nahi dut berarengana, Miguel Madinabeitiaren paperen artean beste aipamen bat aurkitu baitut eta Legarrigarturen biografia laburra aberasteko baliagarria gerta daitekeelakoan nago. Madinabeitiak “La Voz de Guipúzcoa” egunkarian publikatu zuen, 1896ko abuztuaren 22an:

“El pelotari Pedro Legarrigartu, conocido con el nombre de “Mondragón” por ser natural de este pueblo, obsequió anoche con un banquete a sus parientes y varios amigos, como despedida de su viaje a Méjico, a donde va contratado para dos años. Durante la cena que fue espléndida, reinó la animación propia de estos casos, aunque con cierta impresión de pena por el alejamiento de un joven tan simpático como generoso y desprendido.

 

Todos hicimos votos para que tuviera un feliz viaje, y para que al terminar su compromiso volviera con salud y recursos para ser el amparo de sus ya ancianos padres. Igualmente empeñamos la palabra los comensales de que cuando el anfitrión regresase sano y bueno a su patria le obsequiaríamos a nuestra vez con un banquete que habría de servirse en el histórico y pintoresco prado de Santa Bárbara”

Beste batzuetan txoko honetan ikusi ahal izan dugun bezala, izan dira beste zenbait pilotari arrasatear Mexikora salto egin zutenak, hango frontoietan aritzeko. Horra hor, adibidez, Daniel eta Juan Kruz Guridi anaiak, zesta puntan, eta Juanita eta Margarita Arenaza ahizpak eta horien lehengusina Justi Arenaza “Vasquita I” erraketistak. Baina kronologikoki, dakizkigun datuei erreparatuz, Legarrigartu izan zen lehena, bidea ireki zuena. Madinabeitia kronikagileak segitzen zuen bere kronikan:

“Y ahora, señor Director, le ruego me permita estampar los nombres de los que nos sentamos a la mesa, para que de este modo, nuestro espontáneo ofrecimiento tenga el carácter de una acta de compromiso. Fuimos los siguientes: D. Pablo Urtubi, “ciclista” corresponsal de Arechavaleta, Francisco Legarrigartu padre del pelotari; Jose Miguel Urdapilleta tío del mismo,  Eugenio Urdapilleta y José María Aguirreveitia parientes, y los amigos Pantaleón Uriona, Jose María Pradere, Miguel Pablo Madinabeitia, Gregorio Bedia, Cornelio Arregui, Clemente Velasco y un servidor de usted.

Al despedirnos fue tal la profusión de cohetes que se quemaron, que es preciso confesar que se turbó el sueño y el reposo del vecindario, y no faltó quien llegó a creer que toda aquella algarada sería por la muerte de Maceo u otra noticia importante de Cuba"
 

Madinabeitiak aipatzen duen Maceo, Kubako independentziako gerran ziharduen armada askatzailearen bigarren burua zen. Eta Antonio Maceo liderra 1896ko abenduaren 7an, hau da, Legarrigarturi agur afaria eskaini  baino hamabost egun lehenago hil zuten espainiarrek. 

Amaitzeko, diodan ez dudala inon aurkitu itzuliko oturuntza eman ote zeneko albisterik, nahiz eta badakigun Legarrigartu Arrasatera itzuli zela.

LEGARRIGARTURI GEHIAGO:

http://txemax3.blogspot.com.es/2016/06/pedro-legarrigartu-pilotariari-agurra.html 

Argazkiak: JMVM

BERNABE BEREZIBAR: EUSKARAREN LANGILEA

Arrasateko historia hurbileko euskaltzalerik sutsuenetarikoa izan genuen Bernabe Berezibar Lizarralde. Sutsu eta eragilea, euskal esparrua eremu idor zabala

Bernabe Berezibar

zeneko garaietan Berezibar izan baitzen behin eta berriz euskararen aldeko mugimenduetan aritu zena. Gehiengoaren utzikeriak jazarri zion urtetan eta lan isilean ihardun behar izan zuen, begi luze arriskutsuetatik kanpo geratzeko. Hogeita hamar urte baino gehiago eman dira Bernabe hil zenetik eta ondoko lerroak idaztera jarri naiz belaunaldi berriek, gutxienez, haren berri izan dezaten. Badakit ez dela kitatuko, inondik ere, gizon apal harekiko herriko euskalgintzaren zor morala, Bernabe Berezibarren izenak tokia ongi merezia baitu euskaltzale arrasatearren zerrendan. 

San Bernabe egunean – ekainaren 11an-  jaio zen, 1912an Asube baserrian. Eta San Bernabe egunean hil zen,  1985ean. Aita arrasatearra eta ama antzuolatarra zituen. Lehen ikasketak Arrasateko eskola zaharrean eman zituen baina, garaiko estiloari jarraiki aurki hartu zuen komenturako bidea. Bernabe kaputxinoek eraman zuten Altsasura eta hango nobiziotegian ikasi zuen, harik eta Lekarozera aldatu arte. Baina, hainbatetan bezala, Bernabe ez bide zen jaio bizitza erlijiosorako eta Arrasatera itzuli zen. 

Fraide izateko ikasten ari zen bitartean gertatu zitzaioneuskara ia-ia ahazteraino eraman zuela. Horretan ez zen orijinala izan, urte batzuk lehenago gauza berdina jazo baitzitzaion Juan Arana “Loramendi”ri, Altsasuko komentuan bertan. Bertako diziplinak eta fraideen euskararekiko gutxiespenak modu negatiboan eragin bide zuten Berezibar gaztearen berezko hizkuntzan. Eta “Loramendi”ri bezala, behin ama joan zitzaion Bernaberi Altsasura  bisitan … eta ia-ia ez ziren elkar ulertzeko gai izan. Botoak egin ei zituen egun hartan Bernabek euskara berreskuratuko zuela. Eta bete egin zuen promesa. 

Komentua utzita, Arrasaten lanean hasi zen, lehenik Iberdueroko bulegoan eta handik gutxira Unión Cerrajeran. Bertan jubilatu zen, 1976an. Maria Basilisa Uriarte Murgiondo ozetarrarekin ezkondu zen 1945ean eta hiru seme-alaba izan zituen bikoteak: Maria Jesus, Juan Luis eta Balendin. Sendia San Josepe ondoko Ibai Alde etxean bizi izan zen. 

Emazteak denda txiki bat zeukan Erdiko Kalean eta Bernabek aprobetxatu zuen dendaren atzealdea euskarazko klaseak emateko. Berrogeita hamarrenetako azken urteak ziren. Arriskutsuak, toki askotatik, batez ere abertzale nazionalista bezala fitxatua zegoen pertsonarentzat.

Hastapen apalak izan zituen irakaskintzan eta Berezibarrek berak prestatu behar izan zituen apunteak ikasleei irakasteko. Liburuen artean, gehien bat, gerra aurreko argitalpenak ziren, batez ere Ixaka Lopez Mendizabalenak.

Frantziskotarren iristearekin, 1955ean, Berezibarrek klaseak emateko lekua aldatu zuen eta Aita Demetrio Garmendia euskaltzale berrobitarrarekin batera eskaintza zabalagoa egin zen San Frantzisko komentuko geletatik. Zeruko Argia erabiltzen zuten irakurgaiak hautatzeko. Orduantxe -1965- sortu zuen Jon Oñatibiak bere Irrati Metodoa eta Bernabe ahalegindu zen metodologia berritzailearekin aurrera egiten. Hiru urte geroago, 1968, Danok Elkartea jaio zen eta euskararen eskaintza Gau Eskolara igaro zen, gehien bat. Han ere aritu zen Bernabe, poliki-poliki prestatzen ari ziren beste irakasle batzuekin batera. 

“Loramendi” idazlearen omenezko ekitaldian -1959ko

Ezkerrean Bernabe, Arestirekin, Bedoñan 1959an

irailaren 20an- esku zuzena hartu zuen Berezibarrek antolakuntza lanetan. Omenaldi hartan, milaka euskaltzaleren aurrean, Antonio Arrue euskaltzainak hitzaldia egin zuen eta Basarri eta Lizaso bertsolariek ere parte hartu zuten. Egunerako ireki zen elerti norgehiagoketan, bestalde, Gabriel Aresti bere “Maldan behera” olerkiarekin suertatu zen garaile, Bitoriano Gandiagaren aurretik.
 

Bestalde, euskararen gaineko grinak mugitzen zituen hainbat euskaltzale ezagutu zituen Bernabek.  Klaseez gain, Bernaberen andrearen denda atzealde txiki hartan jasotzen zituen euskararekin konprometituta zebiltzanen bisitak. Eta guztietatik gehien atsegin zituenak Juan San Martin euskaltzainarenak ziren. San Martinekin adiskidetasun estua egitera heldu zen eta eibartarrak bideratu zuen arrasatearra euskalgintzaren goragoko dimentsiotara. 

 Arantzazuko taldekide batzuk

San Martinen eskutik, Bernabe Berezibarrek parte hartu zuen 1968an Euskaltzaindiak antolatutako Arantzazuko Batzarrean, euskararen hizkuntza-normalizazioko bidean irekitako lan jardunetan. Berrogei bat euskaltzalek , Koldo Mitxelenaren gidaritzapean, lehen urratsak eman zituzten, ordudanik euskara batua deitua izan den hizkuntza idatziaren zutabe nagusia eraikitzeko. 

Juan San Martin

Anaitasuna aldizkariak 1970ean “Batasunaren Kutxa” tituluko liburua kaleratu zuen. Bilera bat izan zen urte hartako abuztuan Eibarren eta beste bi arrasatearrekin batera – Xabier Zubizarreta eta Eduardo Larreategi- Bernabe Berezibar daukagu liburu hari babesa eman ziotenetakoa. Mitxelena, Aresti,Torrealdai, Lizundia, San Martin, Txillardegi eta gisa horretako euskalariak agertzen dira zerrenda hartan. 

Aipatu dut Zeruko Argia aldizkaria, Bernabek irakurgai aproposak hautatzeko erabiltzen zuena. Astekariaz bere iritziak eta herriko albisteak plazaratzeko ere baliatu zen gure gaurko protagonista eta bere artikuluak eskaini zituen maiz, 1973ra arte. Zerabilen gaitzizena “Asubeko” genuen. Inork gutxik zekien Arrasaten nor ezkutatzen zen izenorde haren atzean. Handik urtebetera hartu nion nik erreleboa Zeruko Argian, modu berdintsuan katakunbetetatik aritzeko.

Begiluze salatarien arriskuari aurre egin behar izan zion beti Berezibarrek eta guztietan ez zen ondo atera. Euskal Jaia ospatu zen lehen aldiz 1964an eta istilu batzuk izan zirelako aitzakiarekin gobernadore zibilak isun ekonomikoa jarri zion Bernaberi: 5.000 pezeta. Errekurritu zuen arren, hileko soldata baino altuagoa zen diru kopuru hura ordaindu behar izan zuen, zintzo-zintzo. 

Bernabe Berezibar 1985eko ekainaren 11an hil zen. San Bernabe eguna genuen. Gorputz osoko euskaltzale arrasatearraren bizia itzali zen,  73 urte betetzen zituen egun hartan.

Argazkiak: JMVM