ARAMAIOKO GORULARIAK. Patxi eta Iñaki oroituz

2025 urteak bi adiskide aramaixoarren heriotza ekarri digu. Patxi Ayastuy eta Iñaki Nafarrate lagun abertzale eta euskaltzale sutsuak gure artetik desagertu dira eta beraiei eskaini nahi izan diet urteko azken idazki hau.

Gaurko ekarpena blog honen hastapenekoa da, 2011an argirataua. Patxi eta Iñakiren gurasoek zer ikusirik izan zuten istorio honetan kontatzen denarekin. 

Beti zeuekin, Patxi eta Iñaki!

    

                                        Patxi Ayastuy                                 Iñaki Nafarrate
  

Beste behin ere aritu izan naiz espazio honetan, 1935eko irailean Aramaion eraiki zen Tellamendiko gurutzeaz  

Gaurko lerro hauek idazteko bidea argazki batek eman dit, hain zuzen 1935eko irailaren 15ean ateratakoa. Aramaioko gorulariak ditugu, egun hartan Andra Mari baselizan dantza egingo zutenak.

Aramaioko zenbait gaztek – EAJren ingurukoak- Tellamendiko gurutzea jaiki nahi zuten eta 1935ko Abuztuaren 9an idazki bat bidali zuen Jose Mari Azkarraga “Lurgorri”-k Aramaioko Udaletxera, beraren eta beste zenbait auzokideren izenean. Honela zioen: 

            “QUE hemos venido tiempo ha alimentando un deseo que esperamos llevarlo ahora al terreno de la realidad.

            QUE este deseo consiste en la colocación de una Cruz de hierro en la cumbre del monte generalmente denominado “Tellamunte”.

            QUE siendo terreno comunal y, por ende, perteneciente al municipio el que corresponde al lugar en que ha de ir emplazada la mencionada Cruz.

            A V.E suplico se digne conceder la autorización previa para que en ese lugar pueda ser colocada la Cruz a que me refiero, cuyo acto tendrá efectividad el día 25 del actual, desarrollándose con este motivo el siguiente programa:

            9 y media de la mañana: En la ermita de “Andra Mari” misa cantada por elementos de Aramayona.

            11 y cuarto: En “Tellamunte”, bendición de la Cruz, haciendo a continuación el ofrecimiento de la misma un vecino de Aretxabaleta, y contestando el que en estos momentos tiene el honor de dirigirse a V.E.

            1 de la tarde: Banquete en la campa de “Andra Mari”

            4 de la tarde: En el mismo lugar, actuación de los espatadantzaris veteranos de Aramayona y de las “gorularis = hilanderas”.

            A continuación, romería vasca hasta el anochecer.”

Hasieran abuztuaren 25erako pentsatua zegoen inaugurazio ekitaldia, eguraldiarengatik irailaren hamabostera atzeratu behar izan zuten.

Argazkiko gorulariak, ezkerretik: Miren Ormaetxea, Jaione Kortabarria, Begoña Azkarraga (nire ama), Angelita Nafarrate, Edurne Larrañaga, Kruzita Ayastuy, eta beste biak ez ditut identifikatu ahal izan.

 TELLAMENDIKO GURUTZEAZ

https://txemax3.blogspot.com/2011/07/tellamendiko-gurutzea-berriro-zutik.html

https://txemax3.blogspot.com/2011/12/aramaioko-gorulariak-1935ean.html

GABONALDIA GIROTUZ

Luze idatzi nuen “Aramaio eta Arrasate. Historiak lotutako bi herri” nire liburuan (Arabako Foru Aldundiak, 2003) Pedro Ignazio de Barrutiak XVIII. mendean idatzitako antzezlanaz, eta horri esker dakigu zein nolako ohiturak izan ziren Arrasaten eta, ziurrenik, Aramaixon ere Gabon jaian. Sekulako lanabes bikaina dugu duela hirurehun urteko gizarte arrasatearrean murgil egiteko. Giro hura kontuan izanda eta Barrutiaren testuarekin, Doke Antzerki Taldeak bi urtez, 2006 eta 2007,  ihardun zuen herriz herri “Actto para la Noche Buena” antzez ekarpen ederra eskaintzen.

Eta gaur aukera hura berriz azaldu nahi diet irakurleei, nahi izanez gero tartetxo atsegina eman dezan, gabonaldia eta artea uztartuz. 

ACTTO PARA LA NOCHEBUENA

(Pedro Ignazio Barrutiaren antzerki lana. XVIII)

DOKE ANTZERKI TALDEAK eskainia

abendua 14, 2011

DOKE ANTZERKI TALDEA: “Gabon Kanta” (BIDEOA)

https://txemax3.blogspot.com/2011/12/doke-antzerki-taldea-gabon-kanta-bideoa.html

abendua 25, 2013

ARAMAIO ETA ARRASATE GABON KANTALDIAN (bideoak)

https://txemax3.blogspot.com/2013/12/aramaio-eta-arrasate-gabon-kantaldian.html

abendua 21, 2016

GABON KANTA HISTORIKOAK ARRASATEN

https://txemax3.blogspot.com/2016/12/gabon-kanta-historikoak-arrasaten.html

 ONDO PASA JAIAK!!!

1923ko SANTAMASAK

1923ko Santamasak giro nahasi samar baten barruan eman ziren. Afrikan Rifeko gerran zegoen sartuta gobernu espainiarra, eta  irailetik Primo de Rivera jeneral diktadoreak agintzen zuen. Santamasetako Jai Batzordeak – orduan ere jai egitaraua batzorde baten ardura zen- ahalegin guztiak egin zituen arrasatearrak modurik atseginenean ibil zitezen, baina ez zuen inondik ere ahaztu Afrikako gerran ari ziren herritarrak.

Jai Batzordeak ohar bat atera zuen mundrautarren solidaritate izpirituari deia eginez:  “los actos benéficos dispuestos para las próximas fiestas de Santo Tomás en pro de los desgraciados soldados de la localidad que se encuentran en Africa”

Diru biltze bat ireki zen eta herriko Udalak 200 pezeta eman zituen,  zerrenda luzea irekiz. Dirutan ez ezik,  herriko kirolari eta artistek euren partaidetza eskaini zuten, espektakulu desberdinen bitartez Afrikan zeuden soldaduentzako funts ekonomikoen hazkundeari eragiteko.

“Esperamos que el grito clamoroso y unánime de la Comisión no caerá en el vacío, pues hasta la fecha en cuantas ocasiones se ha presentado al vecindario, ha demostrado tener aptitudes palpitantes de socorro y mucho más en los casos presentes en la que se pretende tender una mano caritativa hacia los soldados que por fuerza irresistible se encuentran en un lugar apartado de sus queridas familias”

Vivillo

Adagioak dioen bezala, gizakiak proposatu arren… Eta orduko kasuan ere Batzordeak egitarauan iragarritako ekintza guztiak ez ziren eman ahal izan, arrazoi desberdinengatik. Horrela, Langile Katolikoen Zentroaren antzerki taldeak eskaini nahi izan zuen emanaldia bertan behera geratu zen, ez baitziren obrarekin garaiz ibili. Baina haren ordez, pilota partidu ederra iragarri zen: Faustino Velez de Mendizabal “Vivillo” eta Juan Bautista Azkarate “Mondragonés” arrasatearrek Mallabia I eta Etxabe II.ren kontra, Zaldibarko frontoian, abenduaren 22rako.

Horrezaz gain, inauguratu berri zen Maala futbol zelaian, Bilboko Arrapa Klub eta Club Deportivo Mondragonen arteko match-en berri eman zen, abenduaren 25erako.

Espektakulu desberdinetara ahalik eta publikorik gehien joan ahal izateko, sarreren prezioa oso merkea izan zen; baina Batzordeak ez zuen aukera galdu herriko dirudunei zuzeneko mezua bidaltzeko: “Se ruega a todos los elementos pudientes engrosen con su óbolo la suscripción abierta al efecto”

Pilotari dagokionez, bertan behera geratu zen partidua eguraldiak ez baitzuen lagundu. 1924ko urtarrilaren 13an jokatu zen, berriz, Mondragones II eta “Vivillo”k  Zarraoa eta Zestonaren kontra; lehenek irabazi zuten eta Zaldibarko frontoian izandako norgehiagoketan 165 pezeta bildu ziren soldaduentzat, biltzaile gisa Faustina Arregi, Narzisa Ayastuy eta Maria Isasi gazteak aritu zirelarik.

Futbolean, iragarri bezala, Bilboko Arrapa Kluba Club Deportivo Mondragonen aurka aritu zen;  “acudió todo el pueblo a pesar del mal tiempo reinante, pues no cesó de llover” Bilbotarrek 4-0 ibarazi zioten herriko taldeari. Partiduan zehar udal musika bandak eta joshemaritarrenak jo eta ke ihardun zuten, eguraldi eskasari alaitasun pixka bat ipintzen. Kanpoko taldeari lore sorta bat eskaini zitzaion, eta jokalariei zigarro puru bana. Partiduan 350 pezeta bildu ziren soldaduentzat.

Abenduaren 22ko egun hartan Merkatua izan zen, jendetza handiarekin. Plazan Udal Musika Bandarekin alaitutako dantzaldiaz gain, Sport Aretoan (Trinketean) beste musika banda batek eskaini zituen dantzaldiak. Eta inguruetako herrietatik jendea ekartzen eta eramaten “Titanic” kamioi-busa aritu zen, jo eta ke.

Argazkiak: Lehen argazkia "Arrasate-Mondragón. 1890-1940" Alberto Loitiren liburutik hartua; beste biak JMVMrenak

KARITATEKO BATZORDEA XIX.eko ARAMAION

Aramaioko Karitateko Batzordeari buruz beste inoiz ere idatzi dut. Udal agindupean ari zen batzordea, eta herriko behartsu eta ezinduentzako babesleku izan nahi zuen,

baliabideak oso murritzak zituen arren. Berez, udal ekonomiaren egoera oso larria baldin bazen, atera kontua nolakoa izan behar zuen karitatearen itzalpean aritu behar zuen batzordearenak. Gaurkoan lagintxo txiki bat ekarri nahi dut, irakurleak ideia egin dezan estutasun haien gain. 1892 urtera egingo dugu salto. 

Urte hartako apirilaren 8an Karitateko Batzordea, Martin Etxebarria alkatearen lehendakaritzapean bildu zen. Kideen artean zinegotzi, mediku eta herriko erretorea zeuden. 

“En vista de que en las tiendas del Valle no querían suministrar lo necesario para el hospital, se manifestó que el presidente había comprado chocolate, jabón y velas, y la Junta aprobó lo hecho por el presidente, acordando que en lo sucesivo se haga lo mismo si en el pueblo no quieren suministrar” 

Suposatzekoa da herriko dendek ardura arteko eskarmentuan erabaki zutela ez saltzea, hain zuzen, aurreko salmentak kobratzea zaila gertatu zitzaielako. Bilera hartan adierazi zenez, udalak 1888tik kobratzeke zituen herriko ospitalearen faktura asko Arabako Diputaziotik. Katea zen hausten zena, eta kaltetuenak, noski, ospitaleko egoliarrak ziren.

Ondoko adibidea gogorragoa da. 1892ko maiatzaren 15ean ostera bildu zen Karitatearen Batzordea eta honako gaiaz jabetu zen: 

“Se dio cuenta de que el notario D. Lorenzo Begoña había conseguido el que admitieran a la ciega Adela Altuna en el colegio de ciegos, sordos y mudos de Deusto, pero que aun cuando haciéndole una gracia, pedían ocho duros al año por seis años, y que la familia no quería hacer nada por la desgraciada, y que dada la situación del erario municipal no era posible socorrerla; y la Junta acordó que de los fondos destinados a la Beneficencia se le socorra con cuatro duros anuales en los seis años, y que los otros cuatro se pague del erario municipal. Se aprobó esta determinación así como también el que se satisfagan a mitades partes entre la Junta de Beneficencia y el Ayuntamiento los gastos de viaje, siempre que los parientes no se comprometan a ello” 

Adelaida Altuna itsuak  -1849an jaioa- Karitateko Batzordearen funtsetatik egunero erreal bat jasotzen zuen, gehi libra bat ogi, potaje, eta ontza bat urdai eguneko, eta zelemin bat babarrun asteko. Ontza bat, hogeita hamar gramo inguru zen. Eta zelemina hiru kilo inguru.

Gauzak ez zeuden, ez, oso itxuroso Aramaioko udal diru kutxetan, eta nabarmen pairatzen zuten hori gizarte mailarik apalenek. Betikoa.

1892-05-15eko akta

Argazkia: JMVM

SAN NIKOLAS, SANTA KLAUS eta abar

Sarritan egin didate galdera: Arrasaten San Nikolas noiztik ospatzen da? Eta beti erantzun dut berdina: Auskalo!  Eta jarraian beste itaun bat etorri ohi da, eskuarki: Zer ikusirik al dute San Nikolas eta Santa Klausek? Nire aldeko erantzuna, aldiz, konplikatuagoa izan da, ertz gehiagokoa, izan ere bi mitok bat egiten dute zalantzaren gunean eta ihardespenak ezin du argitu horren muina.

Ondoko azalpena, legenda, mito edo nahi dugunerako hurbilpen bat besterik ez da. Baina ez du mitoaren deseraikitze izan nahi, inondik ere. Nahiz eta istorioak dimentsio berria hartzen ari den, hain zuzen ere oraindik bizirik dagoelako.

 Inguratzen gaituzten ezkutuen gaineko erantzunen beharra dugu gizakiok etengabe, eta sarritan mitoak sortzen dira. Mito zaharrak eta mito berriak dira hein handi batean pertsonon sostengua, gure ahalmen mugatuak baldintzatuta. San Nikolas ospatzen dugu aurten ere. Euskal Herriko zenbait tokitako haur jai polita da, abenduko ospakizunen atarian kokatua.

Gurekin geratu den jai honen jatorri historikoa, existitu bide zen -mitoaren hasiera- pertsonaia bat da: IV. mendearen inguruko jatorri grekoko gotzain bat: Bariko Nikolas, kanonizatu ondoren San Nikolas bezala ezaguna. Familia aberats batean jaioa, badirudi —mitoarekin jarraituz— bere aberastasuna pobreen artean banatzen zuela, gauez diru-poltsak uzten zizkien laguntzen zien pertsonen leihoetan.

Pertsonaia mendeetan zehar Europako folkloreko eta
mitologiako gutxienez hiru figurekin lotu zen. Lehena, Odin jainko eskandinaviarra. Iparraldeko Europako herriek jaialdi bat ospatzen zuten neguko solstizioan, abenduaren 21eko gauean Odinek zerua zeharkatzen zuela bere gurdian sinetsita, bertutetsuak sarituz eta gaiztoak zigortuz. Bigarren bat, Gabonak pertsonifikatzen dituen pagano bat da, bizar zuri luzea eta mihura-adarrak apaindutako kapela duen agure bat, jendea Gabonetako jaiak materialki gozatzera animatzen zuena. Pertsonaia horrek hainbat izen jasotzen ditu, eta hizkuntza ezberdinetan Papa Noelen baliokideak izango lirateke (nöel frantsesez Gabonak da), XVII. mendeko mitologian jada presente dagoena.

Azkenik, Europako herrialde batzuetan, San Nikolasengan oinarritutako pertsonaia bat garatu zen: gotzain jantzita dagoen ume edo agure bat, abenduaren 6an, eskale koplak kalera ateratzen diren haurrei opari txikiak eramaten dizkiena. Amaren aldeko nire aitonaren Aguraingo etxetik ateratzen zen gotzainez jantzitako haurra XIX. eko amaieran, eta egun ere Arabako herri hartan bizirik segitzen du ohiturak.  Horixe da zuzenean lotuta dagoena abenduaren 6an Euskal Herriko zenbait herritan gertatzen denarekin, hots, oraindik ere haur askok abesten dioten figurarekin. Eta, noski, Arrasaten abesten denarekin, jaian inoiz gotzainik eman ote den ez dakigun arren.

Ez du zerikusirik, ordea,  XIX. mendeko estatubatuar asmakizunarekin —beste mito bat— Gabon gauean agertzen den Santa Klaus potolo eta bizar zuriarekin, eta data hori baino askoz lehenago, kontsumismo amaigabeko mezuekin nazkatuta uzten gaituena.

Eta horixe da gaurko nire azalpen bat, katedra ezartzera noala pentsatu gabe. Falta zitzaidana! Bego hor San Nikolasen mitoa eta goza dezagun egunarekin. Nik behintzat abestu egingo dut.

SAN NIKOLASen GAINEAN ZERBAIT GEHGIAGO

https://1949arrasate.blogspot.com/2022/12/san-nikolas-eta-joxe-letona.html

https://txemax3.blogspot.com/2015/12/san-nikolas-xxaren-hasieran.html

https://txemax.blogspot.com/2021/12/san-nikolas.html

Argazkiak: 3digitala, DV

JUAN DE ANTXIETAREN OBRAK GESALIBARREN?

Gesalibarko Santa Ageda elizaren apaiza 1938-63 urteetan izan zen Jesus Amundarain Arinek auzoko datu mordoa utzi zigun idatzita, argitaratu gabeko dokumentu batean.  Izkribu hartako aipamen historikoetan bada kapitulu bat harrituta naukana. Bere osotasunean, oso dokumentu interesgarria dela azaldu behar dut. Historia zalea zen Gipuzkoako goierritarra eta atseginez ibili bide zen Gesalibarko ezkutu historikoak miatzen. Oraindik ere adineko auzotarrek ongi gogoratzen dute, beraien artean mende laurdena eman zuen apaiza.

Diodan bezala, bada kapitulu bat, niretzat erabat harrigarria dena, batez ere XX. mendeko Arrasateko historia zaleen liburu eta apunteetan Amundarainek dioenaz ezelako arrastorik aurkitu ez dudalako. Ez zuten dokumentua ezagutzen? Esango nuke bazutela haren berri. Zuhur jokatu al zuten? Kostatzen zait horrela pentsatzea...

Baina irakur dezagun Gesalibarko apaiz ohiak idatzita utzi zuen pasartetxo bat:

ALTAR MAYOR. (Juan de Anchieta. Legítma gloria…)

…Von Georg Weise, profesor de Historia y Arte en la Universidad de Turinga (Alemania),  en su obra en dos tomos “Spanische Plastik” (pags, 250-25I) dice: “La obra de taller de Anchieta aparece ya sola (sin cooperación de Pedro de Arbulo de Margurete) … Pero si hasta ahora Anchieta no se ha presentado de una manera profunda, y esto lentamente, creo yo que ha llevado su creación artística hasta donde ha podido en el retablo de la iglesia parroquial de Santa Agueda (Guipúzcoa) Lo mejor de su taller es este retablo con tres pasables (regulares) estatuas coronadas de un relieve que representa el martirio de Santa Agueda.

Debajo están, cerca del tabernáculo, dos medallones circulares, representando, el uno la curación de Santa Agueda por el apóstol San Pedro; y el otro, la escena de la sentencia dada contra la santa. La forma ancha, la disposición, el movimiento de las figuras, con los pliegues de la ropa que acompaña y el corte de los vestidos traen a nuestra memoria el retablo de Zumaya”

1927ko liburuan agertzen den argazkia

Zentzu hertsian, Weiseren liburuan, 250-251 orrialdeetan, honakoa irakurtzen da,  alemaneratik itzulita:

“Al tratarse de una obra hasta ahora desconocida, creo poder relacionar el altar mayor de la iglesia parroquial de Santa Águeda (Guipúzcoa) con el taller de Anchieta. En su nivel superior se encuentran tres estatuas de factura algo frágil, coronadas por un relieve que representa el martirio de Santa Agueda. En la parte inferior, junto al tabernáculo, hay dos medallones circulares: uno (Fig. 95) muestra la curación de la santa por Pedro, y el otro, la escena de su condena. La amplitud de la forma, la tendencia a cubrir la espalda de las figuras con amplios drapeados y el corte de los pliegues de las vestimentas recuerdan claramente al altar mayor de Zumaya” (1)

Weiseren 1927ko liburua

Horretaraino Georg Weise irakasleak 1927ko bere liburuan zioena. Baina Amundarainek segitzen du datuak eskaintzen:

“Comentando el transcrito párrafo de Weise, y estudiando el retablo en cuestión, dice el Dr. D. Julián Cantera, profesor de Sagrada Escritura y Arqueología en el Seminario de Vitoria, que todo el retablo debe de ser de Anchieta, y también sus tres imágenes de Santa Agueda, Santa Catalina y Santa María Magdalena, deduciendo así mismo por todos estos detalles, que el retablo es posterior a la segunda mitad del siglo XVI, puesto que Anchieta desplegó su actividad artística entre los años 1550 y 1588”

Georg Weise

Georg Weise Frankfurt am Mainen (Alemania) jaio zen 1888ko otsailaren 26an eta Sorrenton (Italia) hil zen 1978ko urtarrilaren 31n, 89 urte zituela. Weise arte historialari ospetsua izan zen, Espainiako Erdi Aroko eta Pizkundeko garaikoan espezializatua. “Spanische Plastik” deritzan obra 1927ean argitaratu zuen; horrek esan nahi du lehenago egon zela Gesalibarren, auzoko elizaren artea ikertzen eta fotografiatzen ari. Nola heldu zen Gesalibarreraino? Auskalo nork eman zion erretaularen berri!  

1927ko liburu horren ale bat kontsultatu ahal izan dut, eta bertan Santa Agedaren irudi bat agertzen da (goiko argazkia), Santa Ageda – bularrak bistan- San Pedro apostolua sendatzen ari dela.

Gauza da, Amundarainek izkribuko bere oharretan aitortzen duenez, Weise irakaslea berriro agertu zela Gesalibarretik, hogeita hamar urte geroago:

“Grata visita. El 20 de septiembre de 1956 hemos sido sorprendidos con la visita del mismo profesor Weise, que en compañía de algunos familiares y estudiosos en arte, recorrían el País Vasco en viaje de ampliación de estudios artísticos e históricos sobre Anchieta y otros.

Prepara nueva edición de su ya famosa obra ya citada, y desea ampliarla un poco y confirmarse en ciertos puntos o dudas. Fotografió con esmero y perfecta técnica los dos medallones, el relieve del martirio (arriba) y el conjunto del Sagrario. Reafirmó que los tres relieves y el sagrario son de Anchieta, dudando de las otras tres imágenes.

Se expresaba en correcto castellano. La Iª edición alemana publicaba solamente el medallón de la derecha (curación de la Santa) pero la próxima edición publicará sin duda los medallones más el cuadro del martirio y el sagrario, como joyas atribuidas a Juan de Anchieta”

Erretaularen bi medaloiak

Bisita haren ondoren, 1959an argitaratu zuen Weisek hurrengo liburua, bi tomotan. Baina tomo bat bakarrik aurkitu dut eta esan beharra daukat bertan ez dudala Gesalibarreko egonaldi hartako, Juan de Antxieta dela eta,  Santa Agedaren argazkirik ikusi.  

Weiseren 1959ko liburua

Irakurri ahal izan dudanean, ordea, berriro ematen du bere iritzia Gesalibarreko elizan ikusitakoaz, 76 orrialdean:

“Al analizar los principales retablos documentados como pertenecientes a Juan de Ancheta, se ha establecido una base para evaluar varias obras menores que se le atribuyen o cuya atribución está débilmente documentada. El pequeño retablo de la iglesia de Santa Águeda (provincia de Guipúzcoa) se puede vincular al período inicial de su taller, la época de creación del retablo de Zumaya. Los medallones en la parte inferior de este retablo, que representan la curación de Santa Águeda por el apóstol Pedro y la condena de los santos, recuerdan a Zumaya por su carácter clásico y su técnica de relieve” (2)

Eta Juan de Antxieta? Ez dakitenentzat, hona hemen zehazkizun batzuk:  Azpeitian 1533 inguruan jaio eta Iruñean 1588ko azaroaren 30an hil zen eskulturagile ospetsua dugu. Estilo erromanistaren artistarik nabarmenetakoa izan zen penintsula osoan. Zurezko eta alabastrozko bere lanak Euskal Herrian, Valladolid, Leon, Burgos, El Escorial, Errioxa eta Aragoian egin zituen. Kritikoek diotenez, bere garaiko penintsulako eskulturaren "figurarik distiratsuena eta definitzaileena" da.

Kontuan izanda XVI. mendeko Gesalibar bide nagusietatik kanpo zegoela, galdera izango zen, nork ekarriko zuen Antxieta Gesalibarrera?  Auzoko elizaren artxiboak, 1807310-0211813ko frantziarren egonaldian desagertu ziren eta errekuperatu ahal izan dena – gutxi- XVII.etik hasten da datuak eskaintzen. Beraz, Antxietaren berri ez da azaltzen eliz-paperen artean. Ezta, noski, erretaularen nondik norako zehazkizunak ezta eliza eta Antxietaren arteko balizko kontratua ere. 

Baina Weise ez zen nolanahiko ikerlea, eta – gainera-  nik dakidanez ez zion garai hartako inongo adituk bere teoria deuseztatu.  Gorago nioena: baldin XX. erdialdeko Arrasateko historia zaleek Amundarainen izkribua ezagutzen bazuten - eta baiezta dezaket horrela zela- nola ez zioten garrantzi handiagoa eman Antxietari buruzko suposamenduari? Zalantza ez zaigu inoiz ezabatuko.

======..======

Goikoa Georg Weiseren ekarpena izan da, Gesalibarko Santa Agedaren elizako erretaulari buruz. Igarri egiten zaio alemaniarrari ez zegoela bere aitorpenetan oso ziur. Horregatik, agian, Gesalibarrera, gutxienez, birritan agertu izana, txantxetakoa ez dena. 1959ra arte, ordea, medaloiek behintzat Juan de Antxietaren beste obra batzuekiko antza bazutela azpimarratzen zuen bere idazkietan. Zerbait “espero” zuen obra haietatik.

Arte sakratuaren historiografiak urrats handiak eman zituen, ordea, XX.aren bigarren erdian, zer esanik ez Euskal Herrian, eta disziplina artekotasunak finkatu egin zuen hainbat eta hainbat ikerketa-ildo erabakigarri. 

Adituen arteko lankidetza eta elkarrekiko ezagutzak ekarri zuen funtsezko garapena euskal arte sakrora. Eta horren emaitza da, Ana Isabel Ugaldek gai berdinaz 2007an publikatu zuena, “Urigoitia: un escultor fronterizo en Santa Agueda (Mondragón)” tituluarekin (3). Andres Garcia de Urigoitiari ematen dio Gesalibarko elizako erretaularen 1604tikako aitatasun dokumentatua.

Nire idazki honen goiburuari, beraz, galdera ikurra kendu behar zaio. Baina ezin diogu, inondik inora Weise jaunari kendu, Gesalibarko santarekiko erakutsitako interesa, arte sakroaren mesedetan.

       (1) "Lan hau lehenago ezezaguna zenez, uste dut Santa Agedako (Gipuzkoa) parrokia-elizako aldare nagusia Antxietaren tailerrarekin lotu dezakedala. Goiko mailan hiru estatua hauskor samarrak daude, Santa Agateren martirioa irudikatzen duen erliebe batez koroatuta. Behean, tabernakuluaren ondoan, bi medaloi zirkular daude: batek (95. irudia)  Pedro santuak sendatu zuela erakusten du, eta besteak, bere kondenazioaren eszena. Forma zabalek, figuren bizkarrak oihal zabalez estaltzeko joerak eta jantzien tolesduren mozketak Zumaiako aldare nagusia gogorarazten dute argi eta garbi"

(        (2)  "Juan de Antxietari dagozkion erretaula nagusiak aztertuz, oinarri bat ezarri da berari egozten zaizkion eta haien aitatasuna ahulki dokumentatuta dagoen hainbat lan txiki ebaluatzeko. Santa Ageda elizako ( Gipuzkoa ) erretaula txikia bere tailerraren lehen aldiarekin lotu daiteke, Zumaiako erretaula sortu zen garaikoa. Erretaula honen beheko aldean dauden medailoiek, Pedro apostoluak Santa Agedaren sendaketa eta santuen epaiketa irudikatzen dituztenak, Zumaiaren antzekoak dira beren estilo klasikoan eta erliebe teknikan" 

      (3)  Micaela Portilla. In memoriam (Kongresu Jardunaldien aktak. 2007)

        Argazkiak: Georg Weiseren liburua eta JMVM

ERLOJUA EZ ZEBILEN ONDO. 1735ean

 

Iraganeko udal aktak iraurtzeak mundu irudigaitz batera eramaten gaitu sarritan. Bizimodu arrunt gogor bat islatzen da idazki horietan, legeak, arauak, jainkoaren boterea eta aberatsen ahalmena nahasten ziren garaietakoak. Gaur adibidetxo bat dakart, 1735ean Arrasateko kontzejuan jazoa. Honela irakurtzen da aktaren sarrera gisa:

"En las casas del concejo, y su sala de Ayuntamiento de la villa de Mondragón, a siete días del mes de septiembre de mil setecientos y treinta y cinco años, se juntaron por testimonio de mí el escribano fiel de Ayuntamiento, como lo tienen de uso y costumbre, los señores Justicia y Regimiento, Diputados y vecinos particulares de la dicha villa, que tienen voz y voto, para tratar y conferir cosas tocantes al servicio de las Majestades Divina y humana, y buen gobierno de la república…"

Garai haietako ohiko sarrera arranditsu horren ostean, idazkariak bileraren muina azaltzeari ekin zion, Frantzisko Lazaro Agirre alkatea bilerara ez zela agertu adierazi ondoren. Batzar haren buru Jose Migel Galarza eta Domingo Ignazio Okendo erregidoreak izan ziren. Gainerako gizakumeen artean, herriko garaiko jauntxoen abizenak ageri zaizkigu, milaristak – aberatsak: Herrasti, Mendiola, Upategi, Aranguren, Andicano, … Eta idazkaria Pedro Ignazio de Barrutia zen .

Zerk bildu zituen arrasatear aberats eta erantzule haiek egun hartan kontzeju etxera? Irakur dezagun Barrutiak jasotakoa:

“… dió a entender el dicho Señor Alcalde, cómo había tenido recado de parte del Cabildo Eclesiástico de la Iglesia parroquial de esta villa, de que no podía gobernarse el Cabildo, conforme andaba el reloj, en los Oficios Divinos, lo que ponía en noticia de su merced…”

Eta kontzejuko gela hartan bildutako pertsona burutsuek, aurrekoaz jabetuta, honako erabaki hau hartu zuten:

“… Decretaron el que se le quite la llave del reloj a Nicolás de Jubindo y se le entregue a Miguel de Sologaistoa, vecino de esta villa, para que en adelante cuide de él, con el cuidado que se requiere, y que en su defecto se le quitase el gobierno de dicho reloj, siendo por culpa, omisión y negligencia suya, y que con las calidades se le otorgue escritura por el síndico procurador general, con el salario anual de los quince ducados, y que en caso necesario se le haga llave nueva a la puerta del reloj.

Con lo cual se concluyó dicho Ayuntamiento…”

Nikolas Jubindo Mendizabal, 40 urteko arrasatearra zen. Egundoko ezustekoa eramango zuen arratsalde hartan, lanik gabe geratzen zela jakitean.

Argazkiak: JMVM

ARRASATEKO ARISTOKRAZIA ETA KRONIKA HORIXKA

Miguel Madinabeitiak behin baino usuago eman digu bere idazkietan noraino atsegin zuen gorengo gizarte mailako gizon-emakumeen harremana. Batzuetan, esango nuke, apaltasun zalantzatsua azalduz eta beste zenbaitzuetan men egiten, herritar arruntek eskuarki aintzakotzat hartzen ez zituzten pertsonaien aurrean. Ezaguna da Arrasaten Monterron kondeek mendetan izandako eragina. Inoiz idatzi dut feudalismoaren eredu bizia adierazi zutela kondeek herriko bizimoduan, eta horrek –ia-ia- Arrasatetik XX.aren bederatzigarren hamarkadan desagertu arte iraun zuen. 

 Gaurko ekarpentxo honetan, Madinabeitiak beste adibide bat ematen digu, alde batetik bere burua “hautatutakoen” artean aurkeztuz eta, bestetik, zoritxarreko aristokraziak zerion kutsu horixkari tartetxoa eginez. Gertatu zen 1888ko abuztuan Monterrongo kondearen ezteiak izan zirela. Orduan Ivan Aranguren Alzaga zen titularra, zortzigarrena zerrendan, eta Salamankako neska batekin ezkondu zen, Gaztelako hiri hartan. Arrasateko udal idazkari eta egunkarietako kronikalariak “El Noticiero Bilbaíno”n eman zuen ezkontzaren berri, urte hartako abuztuaren 17an:

“Próximo a contraer matrimonio el señor conde de Monterrón, en Salamanca, con la señorita doña María de la Asunción Maldonado, hija de los marqueses de Castellanos y vizconde de Hormaza, obsequió ayer a sus numerosos amigos de ésta con un espléndido banquete, servido en un frondoso bosque de sus jardines, iluminado a la veneciana, donde reinó el buen humor que en tales reuniones es característico entre mondragoneses. Hubo brindis a la salud y prosperidad de los novios, y sobre la mesa misma se puso un telegrama enviando entusiasta y cariñoso saludo a la futura condesa de Monterrón. 

Tan agradable reunión en noche serena de agosto y en sitio tan apacible y ameno, terminó a las doce en punto, hora en que nos retiramos todos casi con pena de haberse deslizado las horas fugazmente” 

Ezkontzaren abisua emanda, Madinabeitiak ezin zuen hutsik egin behin zeremonia burutu eta zenbait egunetara  kondea ostera Arrasatera itzuli ondoren. Egunkari berdinean eman zuen berria, irailaren 18an. Irakurri: 

“Serían poco más de las siete y media de esta noche, cuando el nutrido tiroteo de los cohetes y los acordes de la charanga municipal han cambiado en verdadera animación el estado silencioso y monótono de este pueblo en días de trabajo. Y era que el señor Conde de Monterrón, después de haber contraído matrimonio en Salamanca el 29 del mes pasado con la señorita de los marqueses de Castellanos, regresaba a casa.

Un coche con varios de sus íntimos amigos ha salido a cumplimentar a los nuevos desposados al punto limítrofe de esta villa con la de Vergara, y nosotros hemos cumplido con igual deber de cortesía a la entrada del pueblo. El vecindario en masa se ha asociado a la manifestación de simpatía y cariño a los jóvenes cónyuges, y ha seguido la carrera hasta el palacio, a cuyo frente y sobre el antiquísimo puente de Zarugalde, testigo mudo un día de uno de los hechos más trágicos de la Edad Media en este país, se había levantado un bonito arco de follaje iluminado con faroles de colores, que hacía buen efecto. 

Todos aquellos que en 12 de agosto último fuimos obsequiados con espléndido banquete, y desde donde enviamos saludo cariñoso a la hoy condesa de Monterrón, hemos subido a renovar nuestro agradecimiento personal a la distinguida dama que, según parece, se halla conmovida por la recepción altamente entusiasta que le ha tributado este pacífico y generoso vecindario” 

Honaino, berez definitzen den albistea.  Denborak eskainitako ikus-talaiatik epaitua izanez gero, ordea, zigorrik gabe utziko genuke, ezpainetatik irribarre keinu txiki bat disimulatu ezinik.

Argazkiak: JMVM, Mendia bilduma