LORD BLAYNEY INGELESA ARRASATEN. 1811

 

Lord Blayney

Zenbatu ezinak ditugu Arrasatetik historian zehar igaro diren pertsonaiak, gero euren oroit idazkietan gure herriaren berri eman dutenak. Duela gutxi, 1811an Arrasate ezagutu zuen ingeles batekin egin nuen topo, hain zuzen berak idatzitako liburu baten bitartez. “Narrative of a forced journey through Spain and France, a prisoner of war, in the years 1810 to 1814” da liburua eta egilea Major General Lord Blayney da. Preso eraman zuten Blayney jauna gure lurraldetik.

Liburuaren XXIV. kapituluan irakur daiteke “From Burgos to Mondragón” Eta idazkian sartuta, Arrasateri dagokion tartetxoan hasten da esaten Gasteiztik 1811ko urtarrilaren 14an atera zirela, goizeko 5etan, eta “the arrival of daylight presented us with the view of a country very different from that which we had hithherto traversed” Beraz, ordura arteko paisaia guztiz aldatu zen Lord Blayneyren ustez. Eta, garbi, ingelesa ez zegoen oker. Pentsatzekoa da komitibak Gasteiz, Uribarri Ganboa, Leintz Gatzaga, Arrasate ibilbidea egin zuela, antzinako errege bidean zehar. Itzuli dut ingelesetik:

“Bizkaiko mendiak zuhaitzez beteta agertu ziren gailurretan, eta aran emankorrek, baita denboraldi beldurgarri honetan ere, eszenatoki erromantikoena aurkezten zuten, industriaren agerpenak atseginago egiten zuena.

Lurzorua, oro har, buztin zurruna zen, drainatze asko behar zituena, eta oso gutxitan erabil daiteke goldea; horren ordez, lurra aurrez bustitako hiru hortz luzerekin jorratzen da. Lau gizon, esku bakoitzean tresna horietako bat dutela, drainatzearen ondoan jartzen dira, eta lurrean sardexka itsasten dute, gainean altxatzen dira, denbora zehatzari eutsiz, eta emakume batek zuloa garbitzen du. Hainbat motatako bizien (1) eta arbien eremu zabalak ikusi ditut hemen, ez oso zabalak, baina gure Norfolkeko arbi soroak baino sendoagoak. Espainiako soroetan landutako sustrai hau ikusten dudan lehen aldia da”

Aurrera baino lehen, aurkez dezadan aurreko eta geroko lerroaldeen

egilea. Andrew Thomas Blayney,  Lord Blayney – Managhaneko baroia- 1770ean jaio zen eta Espainiara aldatu zen 1810ean frantziarrei gerra egitera, Infanteriako 89. Errejimenduaren buru bezala. Malaga aldean atxilotu zuten frantziarrek eta Frantziara eraman zuten bidai luze batean. Eman diezaiodan hitza Blayneyri:

“Sarritan, mandoekin gurutzatzen gara, alde banatara jarritako saski sendoak daramatzatenak. Ingalaterran ostrak garraiatzen direnen moduko saskiak dira; begiratu nuen eta ikusi nuen zaldi-zapatak – ferrak- eramaten zituztela, neurri handi batean Bizkaiko alde honetan egiten direnak, eta Espainiako alde guztietara bidaltzen dira. Hemen ohikoa da idiak ferratzea, eta horrela egiten da. Gure ferratzaileek zaldien isatsak mozten dituzten egur egituraren antzeko tokian jartzen da animalia: erdian palanka bat da, eta haren ondorioz, eta tornu baten laguntzaz idia lurretik altxatzen da, aurreko belaunak tolestu egiten dira, eta, hala, burdinazko itxituretatik mantendu egiten dira; atzeko oinak ohol batean zabaltzen dira ferra ipintzeko, eta isatsa markoaren goi aldera lotzen da; beraz, animaliak, oro har, itxura arraroa hartzen du, hegan egingo balu bezala”

Suposatzen da Araba aldeko deskribapena egin duela Lord Blayneyk aurrekoan. Batez ere arbiak eta biziak aipatzen dituenean, horietako solo zabalak ikus baitzitezkeen garai hartan Gasteiz eta Uribarri Ganboaren arteko ibilbidean. Laiari dagokionez –  horixe uste baitut azaltzen ari dela lurra jorratzeko tresna dela eta- hiru hortzetakoak ez baizik bikoak izan ohi ziren. Eta, ferratuak izateko idiek hartzen duten egokierari erreparatuz, badirudi militar ingelesak herri jakintzaren“ idi hegalarien” esanari buruz ezer gutxi zekienik. Baina goazen aurrera eta sar gaitezen Gipuzkoara:

“Muino baten gailurretik Leintz Gatzaga herrixkako lehen ikuspegia izan genuen, eta bertan gosaldu genuen; gure azpian perpendikularki jaitsi behar genuela zirudien, eta ez zen ikusten beheratzeko biderik; hala ere, zig-zageko bidexka bat aurkitu genuen, Santa Elena uharteko Ladder Hill gogoratu zidana, desberdintasun batekin, harri idor beltz antzuak besterik ez dagoela, eta Ozeanoaren ikuspegi mugagabea erakutsi beharrean hemen, aldiz, zur lodi baten bidez jaisten da, eta zuhaitzen arteko ur-jauzi baten erorketa entzun ondoren.

Leintz Gatzagan sartu ginenean, preso egondako soldadu frantses batek karitatea eskatu zuen, bere sufrimendu eta zaurien historia tamalgarria kontatuz; moneta bat eman nion (hamalau penikeko zilarrezko txanpon bat) eta eserita nengoela gosaritan, harrituta utzi ninduen hura gelara sartzen ikusteak; aulki bat hartu zuen eta mahaian eseri zen, ahalik eta axolagabetasun handienarekin; aldiz, nire dohaintza txikiarekin gosari oparoa erosi zuen, eta nirekin hitz egiten hasi zen, familiartasunez. Hemen egiaztatu nuen atzerritarren moduez ezagutza handiagoa lortzen ari nintzela, Espainian zeharreko bidai gazi gozo honetan, nire bizitza osoan zehar ohiko moduan bidaiatzean baino; izan ere, orain behartuta nengoen pertsonen deskribapen guztiak biltzera, jeneraletatik soldadu xumeetara, eta espainiarrekin, frantsesekin, poloniarrekin, eta Rhineko Konfederazioak bildutako era guztietako alemanen azalpena aintzakotzat hartuz”

Badirudi Lord Blayneyk frantziar, poloniar eta alemaniarrekin hitz egin zezakeela… baina Leintz Gatzagaren gainean ezer jakiteko ez bide zion bertako inori ezer galdetu. Eta ez dakit zein zig-zageko bidexkari buruz ari den, mendetan eta batez ere zalgurdietan joanez gero bide bakar bat izan da Leintz Gatzagatik igarotzen zena. Eta handik Arrasatera:

“Gatzagatik Arrasaterainoko distantzia lau legoa besterik ez da, beherakada azkar baten buruan; beraz, azken leku horretara samur iritsi gara. Nik zortea izan nuen, berriz ere apaiz baten etxera sartu baininduten. Hala ere, oso zaila gertatu zitzaidan niretzat eta mandoentzat jan-errazioak lortzea, “feuille de route” bat ez eramateagatik (nire izena presoen zerrenda orokorrean bakarrik dago) aurreko konboiko buru zen ofizialarekin geratu zena.

Baina, azkenean, arrakasta izan nuen, eta afaldu ondoren, gaua sukaldean eman nuen. Han, zenbait neska elkartu ziren, eta iruten zuten bitartean, giroa alaitzen zuten espainiar abestitxoak kantatuz, eta horrek abeslarien xalotasuna eta sinpletasuna mirestera eraman ninduen. Esan zidaten neska batek aisialdian bakarrik lan eginez irabaz zezakeela, eta denbora-pasa gisa, astean hiru erreal, Ingalaterrako hogeita bat penike inguru.

Mandoak zaintzen zituen frantziar soldadua agertzeaz bat Espainiako nesken poza ilundu egin zen, eta isiltasun beruna piztu zen. Aurki ikusi nuen horren arrazoia, eta soldadua joan zenean umore ona berrezarri zen.

Hiru mila biztanle inguru ditu Arrasatek; bi muino goraturen artean eraikitzen da, eta ibai handi batek eta zenbait errekastok elkar ebakitzen dute. Lehen askoz jende gehiago etortzen zen herri honetara, bertako ur mineralak direla eta. Gu iritsi baino egun batzuk lehenago, alkatea eta bere semea exekutatu zituzten, zenbait alditan berrehun frantziar baino gehiago hil zituztelako (esan zitzaigunez)

Exekuziora eraman zituztenean, hildakoengandik edozein sentimendu on erakutsi ordez, laudatu egin zuten euren egina, eta beren herrikideei gogorarazi zieten “espainiar bakoitzak, haiek bezala, “bere betebeharra” bete izan balu, frantsesen amaiera adieraziko zuen eta herrialdea askea izango zen uste baino askoz lehenago”

Horrela amaitzen da Lord Blayneyk Arrasateri eskainitako tartetxoa. Gau bakar bat eman zuen, beraz, Arrasaten, eta apaiz baten etxean, neska gazte kantarik inguratuta. Hori zortea! Ez dakidana da enteratu ote zen zein hizkuntzatan abesten zuten neska haiek, XIX. mendearen hastapen haietan euskara biziagoa zegoen arrasatearren ezpainetan gaztelera baino. Dena den, alkateak eta bere semeak berrehun frantziar hil zituztelako exekutatu zituztela adieraztea – eskerrak, “esan zitzaigunez” jartzen duela- gehiegikeria da, nik dakidanez inoiz ez zuten frantziarrek inongo alkate eta bere semea fusilatu. Gehien hurbiltzen den gertaera, nik dakidanez, aspaldi deskribatu nuen “Hots begi danbolinak” blogean (2)

Urtarrilaren 15ean, goizean goiz, aurrera jarraitu zuen Lord Blayney preso ingelesak. Okertzeko beldurrik gabe esan daiteke, Blayney Arrasatetik igaro zela baina Arrasate ez zela major jeneral harengandik igaro. 1834an hil zen Lord militarra Ingalaterrako bere jauregian. Bego, dena den, deskribapena, urruneko testigantza bat bezala.

    (1)    Bizi: arveja / algarroba    

    (2)    En otra ocasión fusiló una noche a don Vicente Leaniz Barrutia, de Aramayona, que según el apellido debió de ser de la antigua y distinguida casa de Guraya, después de haber recibido doce onzas de oro por su rescate, y solo porque oyó que un hijo de éste preso también en Vitoria, se dejó decir que cuando saliera de la cárcel mataría a Cavaillé. El dinero no quiso devolverlo, diciendo que lo retenía como favor hecho en no colgarlo después de muerto, como a otros muchos. Ante tanto espectáculo de horror, el pueblo quiso abandonar sus hogares, pero el Conde lo contuvo con paternal solicitud”

ARRASATEKO UDAL ERABAKIAK: VITERI, ISUNAK, ESKOLA MILITARRA. 1918

Viteriren monumentua, 1915ean

  Historikoki, udal erabakien artean  gizartearen beraren bilakaera etengabea antzeman daiteke, samur asko. Eta udal aktetan herriak bizi izan duen aldakuntza islatzen da gardenki.  Gaurkoan bi adibide ekarri nahi ditut, 1918ko udal aktetan islatutakoak

Juan Goñi Aranguren zen alkatea urte hartan, eta zinegotzien artean pentsamolde desberdinetako kideak ziren. Liberalak, abertzaleak, karlistak, monarkikoak… Hau da, sarritan nor beraren ideologia – ez bakarrik politikoa- lehenago zen, herritarren onura baino.

Pedro Viteriren heriotzaren hamargarren urtebetetzea zen egun haietan eta efemeridea ospatzera deitu zuten Viteri Fundaziotik. Pedro Viteri 1908ko maiatzaren 21ean hil zen, eta hamar urte geroago Arrasateko Udalak erabaki bat hartu behar zuen, Fundaziotik aurkeztu zitzaion eskabidea zela eta. Fundaziokoek – Ricardo Añibarro medikua tokiko ordezkaritzaren lehendakaria zela- Arrasateko mezenas izan zena gogoratzeko maiatzaren 28an egin nahi zituzten ekintzetan, herriko Udal Musika Bandak jotzea eta herriko eskoletako neska mutikoak euren maisu eta maistrekin agertzea eskatzen zuten, jaiari behar bezalako “tornuia” emateko.

Juan Goñi alkateak, ospakizuna izango zen asteko osoko udal bilkuran garbi utzi zuen bera ez zela agertuko, Viteri baino – beraren ustez- Fundazioa bera nabarmendu nahi baitzen eta pertsona bezala ez zegoen ados Fundazioaren jokaerarekin, “ya que le falta un punto esencial para un buen católico, cual es la intervención de la iglesia en la enseñanza de materia religiosa, que le corresponde por derecho…” Goñi alkateak gehitu zuen, ordea, Añibarrok adierazi ziola Fundazioan ez zela ezelako eragozpenik herriko erretorea Patronatoaren herriko batzordean parte hartzeko.

Arexola Leyba liberalak gogoratu zuen omenaldia ez zihoala Fundazioa goraltzeko, Pedro Viteri herriko gizon esku zabala baizik. Eztabaidaren ostean Garay abertzaleak irtenbide bikoitza planteatu zuen: a) Udal Musika Bandako kideei askatasun osoa ematea, ekintzara joateko ala ez  b) Maisu-maistra eta haurrei, ekintzara joatea guztiz debekatzea.

Juan Goñi alkatea

Perspektibatik datozkidan iruzkinak: zer joko zuen Bandak kideetako erdiak joatearen alde erabakiz gero? Eta debekua?

Gauza da bi irtenbide horiek bozketara atera zirela udal agintarien artean eta emaitza honakoa izan zen: Bandako kideek askatasuna edukitzearen alde zortzi zinegotzik bozkatu zuten eta lauk kontra. Bestalde, zenbaki berdinekin haurrei eta maisu-maistrei debekua ezarri zitzaien.

Urte hartako udal aurrekontuan – eta gaur egunekoan ere bai- diru sarrera bat herritarrei ipinitako isunen aldetik zetorren. Baina itxuraz ez zuen gastu handirik estaltzeko nahikoa izaten eta alkateak urtarrilaren 16ko bileran proposatu zuen beste formula bat isunak bideratzeko. Goñi jaunaren esanetara: “el importe del 35% de las multas municipales es insignificante y observo la necesidad de estimular las denuncias para corregir conductas por incumplimiento de las ordenanzas municipales, mejorando así las costumbres públicas, el respeto a las personas y, en fin, el cumplimiento más exacto posible en la práctica de las expresadas ordenanzas…”

Eta alkateak proposatu zuen isunaren kopurua beste modu batean banatzea: %70 salatzailearentzat; %20 idazkaritzarentzat eta %10 estatuarentzat. Goñik uste zuen horrela biderkatu egingo zela salakuntzen jarioa. Zinegotziek ez zuten gaizki ikusi proposamena, garbi utzi bazuten ere egokiena salaketak udaltzain, mikelete eta guardia zibilen eskutik jasotzea zela. Ez dakiguna da formula hark eragin zuzena izan ote zuen salaketen igoeran eta, beraz, diru iturrien hobekuntzan.

Egun hartako bileran ere beste gai bitxia izan zuten zinegotziek esku artean: zorriak, konkretuki diru eskaleen zorriak. Eta horrela irakurtzen da aktan: “.. Habilitar un local alejado en lo posible del casco del pueblo, para Estación de despiojamiento de mendigos, gitanos y nómadas para evitar la introducción del tifus exantemático que reina en Portugal; y cuyo servicio se organizará bajo la dirección de los médicos municipales”

Baina perspektibaren aldetik gehien harri gaitzakeena ondoko hau da: urtarrilaren 23an udal zinegotziek aztertu zuten estatu Eskola Militaretik jasotako eskabidea. Gauza zen haren teniente batek proposatzen ziola Udalari Arrasaten tiro eskola bat irekitzea, bost ehun pezetaren truke, soldadutzara joan behar zutenek praktikak egin ahal izateko. Ez noa proposamenaren ontasuna epaitzera garai desberdinak baitira, baina bitxikeria handiagoa iruditu zait zinegotzi liberala zen  Juan Martin Arexola Leybaren jarrera, zioenean: “no sólo es útil para los reclutas sino también veía interesante la oferta del teniente de organizar un batallón infantil” Arexola Leybaren iritziz, ume haiek soldadutzara iristean soldaduen bide erdia eginda izango zuten eta besterik gabe maila altuago karguetara helduko ziren, denbora instrukzio eta tiroa alperrik galdu gabe.

Esan behar da, Segundo Etxebarria eta Esteban Garay zinegotzi abertzaleak zeharo kontra zeudela eskola militarraren egitasmoarekin. Bi horiek, gaia eztabaidatu zen saioetan bilkura gelatik ateratzea eskatu zuten, baita horrela egin ere. Diodan, nik dakidanez, eskola hura ez zela inoiz gauzatu.

 Argazkiak: "Guipúzcoa 1915" aldizkarikoak